भरद्वाजाश्रमे स्थितः रामः दूरात् अयोध्यां समालोक्य चिन्तयामास। सुग्रीवादीनां प्रियं कर्तुम् इच्छन् त्वरितविक्रमः सः कथं सर्वेषां प्रियं भवेत् इति विचार्य वानरेषु दृष्टिं न्यपातयत्, ततः धीमान् तेजस्वी हनूमन्तं प्लवंगमम् उवाच। ‘प्लवगसत्तम, त्वरितः अयोध्यां गत्वा नृपतिमन्दिरे जनः कुशली वा इति जानीहि। मार्गे शृङ्गवेरपुरं प्राप्य गहनगोचरं निषादाधिपतिं गुहं मम वचनात् कुशलं ब्रूहि। मां कुशलिनम् अरोगं विगतज्वरं श्रुत्वा गुहः प्रीतः भविष्यति, यतः सः मम आत्मसमः सखा। सः प्रीतः सन् अयोध्यायाः मार्गं भरतस्य प्रवृत्तिं च तुभ्यं निवेदयिष्यति। ततः भरतं गत्वा मम वचनात् कुशलं वद, सभार्यं सहलक्ष्मणं सिद्धार्थं मां च तस्मै शंस।’ अत्र रामस्य स्वभावः दृश्यते — विजयी सन् अपि सः प्रथमं मित्रस्य गुहस्य स्मरति, यः वनगमनकाले तं गङ्गां तारितवान्। ‘आत्मसमः सखा’ इति पदं निषादराजस्य प्रति तस्य स्नेहं सूचयति। चतुर्दशवर्षाणां पश्चात् प्रत्यागमने अयोध्यायाः स्थितिः अज्ञाता, अतः हनूमान् अग्रे प्रेष्यते। मुद्रणे प्रथमश्लोकः ‘प्रियकामः प्रियं रामस्ततस्त्वरितविक्रमः’ इति, द्वितीयः ‘चिन्तयित्वा…’ इति — समीक्षितपाठात् अर्धयोः क्रमः विपरीतः। पुष्पकविमानेन सर्वे वानराः राक्षसाः च रामेण सह आगच्छन्ति, अतः तेषां सर्वेषां स्वागतं यथा सम्यक् भवेत् तत् अपि रामस्य चिन्तायाः विषयः। ‘नृपतिमन्दिरे जनः कुशली वा’ इति प्रश्ने मातॄणां, भरतस्य, शत्रुघ्नस्य, पुरवासिनां च क्षेमस्य जिज्ञासा अन्तर्भवति। गुहः अयोध्यायाः मार्गं वृत्तान्तं च जानाति, यतः सः भरतेन सह पूर्वं चित्रकूटं गतवान्; अतः सः हनूमतः मार्गदर्शकः भवितुम् अर्हति। ‘सभार्यं सहलक्ष्मणम्’ इति पदद्वयेन सीतायाः लक्ष्मणस्य च कुशलम् अपि एकवाक्येन निवेद्यते।

रामः निवेदनीयं वृत्तान्तं गणयति — बलीयसा रावणेन वैदेह्याः हरणं, सुग्रीवेण संवादः, वालिनः रणे वधः, मैथिल्याः अन्वेषणं, महातोयम् अव्ययम् आपगापतिं लङ्घयित्वा हनूमता यथा सा अधिगता, समुद्रस्य उपयानं सागरस्य दर्शनं च, यथा सेतुः कारितः, यथा रावणः हतः, महेन्द्रेण ब्रह्मणा वरुणेन च वरदानं, महादेवप्रसादात् पित्रा दशरथेन समागमः च। ‘सौम्य, राक्षसराजेन विभीषणेन हरीणाम् ईश्वरेण सुग्रीवेण च सह उपयातं मां भरताय निवेदय। शत्रुगणान् जित्वा अनुत्तमं यशः प्राप्य समृद्धार्थः रामः महाबलैः मित्रैः सह उपायाति इति च वद।’ ततः सूक्ष्मः आदेशः — ‘एतत् श्रुत्वा भरतः यम् आकारं भजते, स च त्वया वेदितव्यः, यत् च सः मां प्रति कर्तव्यं मन्यते तत् अपि। तस्य मुखवर्णेन, दृष्ट्या, व्याभाषितेन च सर्वे वृत्तान्ताः इङ्गितानि च तत्त्वेन ज्ञेयाः। सर्वकामसमृद्धं हस्त्यश्वरथसंकुलं पितृपैतामहं राज्यं कस्य मनः न आवर्तयेत्? यदि कैकेय्याः संगत्या चिरसंसर्गात् वा श्रीमान् भरतः स्वयं राज्यार्थी भवेत्, तर्हि सः रघुनन्दनः अखिलां वसुधां प्रशास्तु। वानर, तस्य बुद्धिं व्यवसायं च विज्ञाय यावत् वयं दूरं न याताः, तावत् क्षिप्रम् आगन्तुम् अर्हसि।’ अत्र रामस्य वचनं सन्देहः न, अपितु राजनीतिज्ञस्य सावधानता; अन्ते ‘प्रशास्तु’ इति पदेन तस्य त्यागबुद्धिः अपि प्रकटा — यदि भरतः राज्यम् इच्छति तर्हि रामः तत् तस्मै एव त्यजेत्। हिन्दीभाष्यं ‘मया तद् राज्यं न ग्रहीतव्यम्’ इति स्पष्टं वदति। रामः स्वयम् एव स्वस्य वनवासस्य सम्पूर्णां कथां संक्षेपेण निर्दिशति, यां हनूमान् अग्रिमे सर्गे विस्तरेण भरताय वक्ष्यति। वरदानस्य उल्लेखः — रावणवधानन्तरं देवाः आगत्य वरान् अददुः, दशरथः च विमानेन आगत्य पुत्रं दृष्टवान् इति पूर्वसर्गेषु वर्णितम्। ‘यमाकारं भजते’ इति आकारः नाम मुखस्य भावः; ‘इङ्गितानि’ इति अन्तर्गतस्य भावस्य बाह्यचिह्नानि। एतैः चिह्नैः मनुष्यस्य हृदयं ज्ञायते इति नीतिशास्त्रस्य मतम्। ‘कस्य नावर्तयेन्मनः’ इति सामान्यः नियमः — राज्यं सर्वेषां मनः विचालयति, भरतः अपि मनुष्यः एव। हिन्दीभाष्ये ‘संगति’ पदस्य व्याख्या — कैकेय्याः संगतिः अथवा चिरकालं राज्यवैभवस्य संसर्गः। ‘यावन्न दूरं याताः स्मः’ इति — वयं भरद्वाजाश्रमात् अधिकं दूरं न गमिष्यामः, तावत् त्वं प्रत्यागच्छ; यदि भरतस्य मनः अन्यथा स्यात् तर्हि वयम् अन्यत्र गमिष्यामः इति हिन्दीभाष्यस्य आशयः। रामस्य अस्मिन् आदेशे द्वौ भावौ मिलतः — भ्रातरि विश्वासः, राजधर्मस्य सावधानता च। सः भरतं न दूषयति, केवलं तस्य मनः ज्ञातुम् इच्छति, येन उभयोः सम्बन्धः अक्षतः स्यात्। यदि भरतः राज्यं स्वीकर्तुम् इच्छेत्, तर्हि रामः विरोधं न कुर्यात्, अपितु प्रीत्या तत् त्यजेत् — एषः एव रामस्य स्वभावः।

एवं प्रतिसमादिष्टः मारुतात्मजः हनूमान् मानुषं रूपं धारयन् त्वरितः अयोध्यां ययौ। यथा गरुत्मान् उरगोत्तमं जिघृक्षन् वेगेन पतति, तथा सः वेगेन उत्पपात। पितुः वायोः पथम् अन्तरिक्षं, विहगेन्द्रस्य गरुडस्य शुभम् आलयं, लङ्घयित्वा गङ्गायमुनयोः भीमं समागमं समतीत्य शृङ्गवेरपुरं प्राप्य वीर्यवान् हृष्टः सः गुहम् आसाद्य शुभया वाचा अब्रवीत् — ‘तव सखा सत्यपराक्रमः काकुत्स्थः रामः ससीतः ससौमित्रिः त्वां कुशलम् अब्रवीत्। भरद्वाजस्य वचनात् अद्य पञ्चमीं रजनीं तत्र उषित्वा तेन अभ्यनुज्ञातं राघवम् अत्र एव द्रक्ष्यसि।’ एवम् उक्त्वा सम्प्रहृष्टतनूरुहः महातेजाः वेगवान् अविचारयन् महावेगात् उत्पपात। मार्गे सः रामतीर्थं, वालुकिनीं नदीं, वरूथीं, गोमतीं, भीमं शालवनं च अपश्यत्। बहुसाहस्रीः प्रजाः स्फीतान् जनपदान् च अतीत्य दूरम् अध्वानं गत्वा कपिकुञ्जरः नन्दिग्रामसमीपगान् फुल्लान् द्रुमान् आससाद — सुराधिपस्य उपवने नन्दने, कुबेरस्य चैत्ररथे च यथा द्रुमाः तथा शोभमानान्। पितृपथः इति वायुपुत्रस्य अन्तरिक्षमार्गः; रामतीर्थं हिन्दीभाष्ये परशुरामतीर्थम् इति व्याख्यातम्। गरुडोपमया हनूमतः वेगः तस्य लक्ष्यनिष्ठा च सूच्येते — यथा गरुडः सर्पं दृष्ट्वा निमेषेण पतति, तथा हनूमान् रामस्य कार्यं प्रति धावति। ‘मानुषं रूपं धारयन्’ इति — वानररूपेण अयोध्यावासिनः भीताः स्युः, अतः मनुष्यरूपम्। गुहाय निवेदने ‘पञ्चमीम् अद्य रजनीम्’ इति तिथेः उल्लेखः — चतुर्दशवर्षाणां पूर्तिः पञ्चम्यां, अतः अद्य रात्रिं भरद्वाजाश्रमे उषित्वा श्वः रामः आगमिष्यति। हिन्दीभाष्यं ‘श्वः तस्य अनुज्ञां गृहीत्वा ततः प्रस्थास्यामः’ इति वदति। ‘अविचारयन्’ इति — कोऽपि विलम्बः न, कोऽपि संशयः न; केवलं स्वामिनः कार्यम्। मार्गे दृष्टानां नदीनां वनानां जनपदानां च वर्णनेन कोसलदेशस्य समृद्धिः सूच्यते — रामस्य अनुपस्थितौ अपि भरतस्य शासने प्रजाः सुखिनः समृद्धाः च। नन्दिग्रामस्य समीपे पुष्पिताः वृक्षाः देवोद्यानसदृशाः, यतः तत्र धर्मात्मा भरतः वसति। एकविंशः श्लोकः पुनः ‘लङ्घयित्वा’ इति पदेन आरभते, यथा पूर्वं नवमे श्लोके समुद्रलङ्घनं; हनूमतः जीवनं लङ्घनानाम् एव परम्परा। गुहं प्रति सन्देशे ‘सखा तु तव’ इति आरम्भः — रामः गुहं स्वस्य सखायं मन्यते, न सेवकम्; एतत् गुहस्य कृते महत् गौरवम्। गुहात् मार्गं ज्ञात्वा हनूमान् पुनः उत्पपात, न तु तत्र विश्रान्तिम् अकरोत्। शालवनं ‘भीमम्’ इति घनत्वात् भयानकम्। नन्दिग्रामः अयोध्यायाः क्रोशमात्रे पूर्वस्यां दिशि स्थितः, यत्र भरतः रामस्य वनवासकाले तपस्वी भूत्वा अवसत्।

तेषु वनेषु स्वलंकृतैः पुत्रैः पौत्रैः च सह रममाणाः स्त्रियः विचरन्ति स्म। अयोध्यायाः क्रोशमात्रे हनूमान् आश्रमवासिनं भरतं ददर्श — चीरकृष्णाजिनाम्बरं दीनं कृशं जटिलं मलदिग्धाङ्गं भ्रातृव्यसनकर्शितं, फलमूलाशिनं दान्तं तापसं धर्मचारिणं, समुन्नतजटाभारं वल्कलाजिनवाससं, नियतं भावितात्मानं ब्रह्मर्षिसमतेजसं, ते पादुके पुरस्कृत्य वसुंधरां प्रशासन्तं, चातुर्वर्ण्यस्य लोकस्य सर्वतः भयात् त्रातारम्। तं शुचिभिः अमात्यैः पुरोहितैः काषायाम्बरधारिभिः बलमुख्यैः च उपस्थितम्। धर्मवत्सलाः पौराः अपि चीरकृष्णाजिनाम्बरं तं राजपुत्रं विहाय भोगान् परिभोक्तुं न व्यवस्यन्ति स्म। देहबन्धम् अपरं धर्मम् इव तं धर्मज्ञं भरतं दृष्ट्वा हनूमान् प्राञ्जलिः अभवत्। अत्र भरतस्य चित्रं रामस्य सन्देहस्य उत्तरम् एव — यस्य राज्यलोभः स्यात्, सः चतुर्दश वर्षाणि तापसवेषेण पादुकयोः नाम्ना न शासेत्। ‘देहबन्धम् इव अपरं धर्मम्’ इति उपमा — भरतः शरीरधारी द्वितीयः धर्मः एव। भरतस्य तपः कविः विशेषणानाम् एकया दीर्घया मालया वर्णयति, यथा पाठकः तं क्रमशः पश्यति — प्रथमं वेषः, ततः शरीरं, ततः आहारः, ततः मनः, अन्ते राज्यशासनम्। ‘पादुके ते पुरस्कृत्य’ — रामस्य पादुके सिंहासने स्थापयित्वा तयोः नाम्ना एव सः राज्यं करोति, स्वयं केवलं सेवकः। मन्त्रिणः पुरोहिताः सेनापतयः अपि काषायवस्त्राणि धारयन्ति — राजा यथा, तथा प्रजाः। पौराः अपि भरतस्य तपः दृष्ट्वा भोगान् न भुञ्जते। एवं सम्पूर्णा अयोध्या रामस्य प्रतीक्षायां तपस्विनी इव जाता। ‘ब्रह्मर्षिसमतेजसम्’ इति क्षत्रियस्य अपि तपसा ब्राह्मं तेजः। एवं हनूमान् रामस्य आदेशानुसारं भरतस्य भावं परीक्षितुम् आगतः, किन्तु तस्य दर्शनमात्रेण एव परीक्षायाः उत्तरं प्राप्तम् — एषः राज्यलोभी न, अपितु भ्रातृभक्तः तपस्वी।

प्राञ्जलिः मारुतात्मजः उवाच — ‘देव, दण्डकारण्ये वसन्तं चीरजटाधरं यं काकुत्स्थं त्वम् अनुशोचसि, सः त्वां कुशलम् अब्रवीत्। प्रियं ते आख्यामि, सुदारुणं शोकं त्यज। अस्मिन् मुहूर्ते त्वं भ्रात्रा रामेण सह संगतः इव असि। रावणं निहत्य मैथिलीं प्रतिलभ्य समृद्धार्थः रामः महाबलैः मित्रैः सह उपयाति। महातेजाः लक्ष्मणः, यशस्विनी वैदेही च तेन सह; यथा शची महेन्द्रेण, तथा सीता रामेण समग्रा।’ एकोनचत्वारिंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः। ‘देव’ इति संबोधनं हनूमतः विनयं भरतस्य राजत्वं च सूचयति। ‘अस्मिन् मुहूर्ते’ इति सन्देशस्य तात्कालिकता। हनूमान् प्रथमं भरतस्य शोकं स्पृशति — ‘यं त्वम् अनुशोचसि’ — ततः शोकत्यागस्य आदेशं ददाति, अन्ते प्रियं निवेदयति; एषः क्रमः दूतस्य कौशलं दर्शयति। सहसा प्रियवचनं कदाचित् हानिकरं भवेत्, अतः सः भूमिकां रचयति। ‘समग्रा’ इति सीता अक्षता पूर्णा च — रावणगृहे वासे अपि तस्याः शीलं न दूषितम् इति ध्वनिः।

एवं हनुमता उक्तः कैकयीसुतः भरतः सहसा हृष्टः पपात, हर्षात् मोहम् उपागमत्। मुहूर्तात् प्रत्याश्वस्य उत्थाय सः प्रियवादिनं हनूमन्तं सम्भ्रमात् आलिङ्ग्य अशोकजैः प्रीतिमयैः विपुलैः अश्रुबिन्दुभिः सिषेच। ततः अवदत् — ‘त्वं देवः वा मानुषः वा अनुक्रोशात् इह आगतः? सौम्य, प्रियाख्यानस्य ते प्रियं ददामि — गवां शतसहस्रं, उत्तमं ग्रामाणां शतं, सकुण्डलाः शुभाचाराः हेमवर्णाः सुनासोरूः शशिसौम्याननाः सर्वाभरणसम्पन्नाः कुलजातिभिः सम्पन्नाः षोडश कन्याः भार्यार्थम्।’ ततः कपिप्रवीरस्य मुखात् अद्भुतोपमं रामागमनं निशम्य नृपात्मजः रामदिदृक्षया प्रहर्षितः अभवत्, हर्षात् पुनः इदं वचः अब्रवीत्। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन। शोकजानि अश्रूणि न, अपितु प्रीतिजानि इति ‘अशोकजैः’ पदस्य भावः। रामस्य सन्देहः अत्र पूर्णतया निरस्तः — भरतस्य हर्षः निर्व्याजः। भरतस्य दानं तस्य हर्षस्य परिमाणम् — यत्किञ्चित् तस्य समीपे श्रेष्ठं तत् सर्वं सः प्रियवादिने दातुम् इच्छति। हिन्दीभाष्यम् अत्र कोष्ठके ‘तथापि’ इति योजयति — यद्यपि इदं प्रियवचनं सर्वेषां दानानाम् अतीतम्, तथापि मम समीपे यत् अस्ति तत् ददामि। ‘देवो वा मानुषो वा’ इति प्रश्नः — मानुषरूपेण आगतं कपिं भरतः न अभिजानाति, तस्य वचनम् अलौकिकम् इति मन्यते। सर्गस्य अन्ते भरतः पुनः वक्तुम् आरभते, तस्य वचनम् अग्रिमसर्गे। षोडशकन्यानां वर्णनं तत्कालीनस्य राजदानस्य परम्परां सूचयति। वंशस्थवृत्ते निबद्धः अन्तिमः श्लोकः सर्गस्य भावं संक्षेपेण वदति — ‘अद्भुतोपमम्’ इति समाचारः अद्भुतः, असम्भाव्यः इव, तथापि सत्यः। ‘पुनश्च’ इति — मूर्च्छायाः पश्चात् दानस्य वचनं, ततः पुनः हर्षात् भाषणम्; भरतः रामस्य कथां विस्तरेण श्रोतुम् इच्छति, यत् अग्रिमसर्गस्य विषयः।

భరద్వాజాశ్రమంలో ఉన్న రాముడు దూరం నుండి అయోధ్యను చూసి ఆలోచించసాగాడు. సుగ్రీవాదులకు ప్రియం చేయాలని కోరుకుంటూ, త్వరితపరాక్రముడైన అతడు అందరికీ ప్రియం ఎలా జరుగుతుందో ఆలోచించి వానరులపై దృష్టి సారించాడు; తరువాత ధీమంతుడూ తేజస్వీ అయిన అతడు వానరుడైన హనుమంతునితో ఇలా అన్నాడు. ‘వానరశ్రేష్ఠా, త్వరగా అయోధ్యకు వెళ్ళి రాజభవనంలోని జనం క్షేమంగా ఉన్నారో లేదో తెలుసుకో. దారిలో శృంగిబేరపురానికి చేరి, అడవులలో సంచరించే నిషాదాధిపతి గుహునికి నా మాటగా క్షేమం చెప్పు. నేను క్షేమంగా, రోగం లేకుండా, చింత తీరి ఉన్నానని విని గుహుడు ప్రీతి చెందుతాడు, ఎందుకంటే అతడు నాకు ఆత్మసముడైన మిత్రుడు. అతడు ప్రీతుడై అయోధ్యకు దారినీ భరతుని వృత్తాంతాన్నీ నీకు చెబుతాడు. తరువాత భరతుని దగ్గరకు వెళ్ళి నా మాటగా క్షేమం చెప్పు; భార్యతోనూ లక్ష్మణునితోనూ కూడి కార్యసిద్ధి పొందిన నా గురించి అతనికి తెలియజెయ్యి.’ ఇక్కడ రాముని స్వభావం కనిపిస్తుంది — విజయుడైనా అతడు మొదట, వనగమనకాలంలో తనను గంగ దాటించిన మిత్రుడు గుహుణ్ణి గుర్తుచేసుకుంటాడు. ‘ఆత్మసమః సఖా’ (ఆత్మసముడైన మిత్రుడు) అనే పదం నిషాదరాజుపై అతని స్నేహాన్ని సూచిస్తుంది. పద్నాలుగేళ్ళ తరువాత తిరిగి వస్తున్నప్పుడు అయోధ్య స్థితి తెలియదు, అందువల్ల హనుమంతుడు ముందుగా పంపబడతాడు. ముద్రణలో మొదటి శ్లోకం ‘ప్రియకామః ప్రియం రామస్తతస్త్వరితవిక్రమః’ అని, రెండవది ‘చింతయిత్వా…’ అని ఉన్నాయి — సమీక్షిత పాఠంతో పోలిస్తే అర్ధభాగాల క్రమం విపరీతం. పుష్పకవిమానంలో వానరులూ రాక్షసులూ అందరూ రామునితో వస్తున్నారు, అందువల్ల వారందరికీ సరైన స్వాగతం ఎలా జరగాలనేది కూడా రాముని చింతకు విషయం. ‘రాజభవనంలోని జనం క్షేమంగా ఉన్నారా’ అనే ప్రశ్నలో తల్లుల, భరతుని, శత్రుఘ్నుని, పురవాసుల క్షేమం గురించిన జిజ్ఞాస అంతా ఇమిడి ఉంది. గుహునికి అయోధ్యకు దారీ వృత్తాంతమూ తెలుసు, ఎందుకంటే అతడు ఇంతకుముందు భరతునితో కలిసి చిత్రకూటానికి వెళ్ళాడు; అందువల్ల అతడు హనుమంతునికి మార్గదర్శకుడు కాగలడు. ‘సభార్యం సహలక్ష్మణం’ (భార్యతోనూ లక్ష్మణునితోనూ కూడి) అనే రెండు పదాలతో సీత క్షేమమూ లక్ష్మణుని క్షేమమూ కూడా ఒకే వాక్యంలో నివేదించబడతాయి.

రాముడు నివేదించవలసిన వృత్తాంతాన్ని లెక్కిస్తాడు — బలవంతుడైన రావణుడు వైదేహిని అపహరించడం, సుగ్రీవునితో సంవాదం, యుద్ధంలో వాలి వధ, మైథిలి అన్వేషణ, అపారజలమూ అక్షయమూ అయిన నదీపతిని దాటి హనుమంతుడు ఆమెను కనుగొన్న విధం, సముద్రాన్ని సమీపించి సాగరాన్ని దర్శించడం, సేతువును కట్టించిన విధం, రావణుడు చంపబడిన విధం, మహేంద్రుడూ బ్రహ్మా వరుణుడూ ఇచ్చిన వరాలు, మహాదేవుని అనుగ్రహం వల్ల తండ్రి దశరథునితో సమాగమం. ‘సౌమ్యా, రాక్షసరాజు విభీషణునితోనూ వానరాధిపతి సుగ్రీవునితోనూ కలిసి నేను వస్తున్నానని భరతునికి నివేదించు. శత్రుగణాలను జయించి, సాటిలేని కీర్తిని పొంది, అర్థసిద్ధి పొందిన రాముడు మహాబలులైన మిత్రులతో కలిసి వస్తున్నాడని కూడా చెప్పు.’ తరువాత సూక్ష్మమైన ఆదేశం — ‘ఇది విని భరతుడు ఎలాంటి ముఖభావాన్ని పొందుతాడో అది నీవు తెలుసుకోవాలి, నాపట్ల తన కర్తవ్యం ఏమిటని అతడు భావిస్తాడో అది కూడా. అతని ముఖవర్ణం, చూపు, మాటతీరు ద్వారా అన్ని విషయాలనూ ఇంగితాలనూ యథార్థంగా గ్రహించాలి. అన్ని కోరికలతోనూ సమృద్ధమైనదీ, ఏనుగులతోనూ గుర్రాలతోనూ రథాలతోనూ నిండినదీ అయిన తండ్రితాతల నుండి వచ్చిన రాజ్యం ఎవరి మనస్సును మార్చదు? కైకేయి సాంగత్యం వల్లనో, దీర్ఘకాల సంసర్గం వల్లనో శ్రీమంతుడైన భరతుడు స్వయంగా రాజ్యాన్ని కోరుకుంటే, ఆ రఘునందనుడే సమస్తభూమినీ పాలించుగాక. వానరా, అతని బుద్ధినీ నిశ్చయాన్నీ తెలుసుకుని, మనం దూరం వెళ్ళకముందే త్వరగా తిరిగి రావాలి.’ ఇక్కడ రాముని మాట సందేహం కాదు, రాజనీతిజ్ఞుని జాగ్రత్త; చివర ‘ప్రశాస్తు’ (పాలించుగాక) అనే పదంతో అతని త్యాగబుద్ధి కూడా వెల్లడవుతుంది — భరతుడు రాజ్యాన్ని కోరుకుంటే రాముడు దానిని అతనికే విడిచిపెడతాడు. హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘నాకు ఆ రాజ్యాన్ని తీసుకోవలసిన అవసరం లేదు’ అని స్పష్టంగా చెబుతుంది. రాముడు తన వనవాసపు కథ మొత్తాన్నీ తానే సంక్షేపంగా నిర్దేశిస్తాడు; దానిని హనుమంతుడు తరువాతి సర్గలో భరతునికి విస్తారంగా చెబుతాడు. వరదానపు ప్రస్తావన — రావణవధ తరువాత దేవతలు వచ్చి వరాలిచ్చారనీ, దశరథుడు విమానంలో వచ్చి కుమారుణ్ణి చూశాడనీ పూర్వసర్గలలో వర్ణించబడింది. ‘యమాకారం భజతే’ (ఎలాంటి ఆకారాన్ని పొందుతాడో) — ఆకారం అంటే ముఖభావం; ‘ఇంగితాని’ అంటే అంతర్గత భావానికి బాహ్యచిహ్నాలు. ఈ చిహ్నాల ద్వారా మనిషి హృదయం తెలుస్తుందని నీతిశాస్త్రపు మతం. ‘కస్య నావర్తయేన్మనః’ (ఎవరి మనస్సును మార్చదు) అనేది సామాన్యనియమం — రాజ్యం అందరి మనస్సులనూ చలింపజేస్తుంది, భరతుడు కూడా మనిషే. హిందీ వ్యాఖ్యానంలో ‘సంగతి’ అనే పదానికి వివరణ — కైకేయి సాంగత్యం, లేదా చిరకాలం రాజ్యవైభవంతో సంసర్గం. ‘యావన్న దూరం యాతాః స్మః’ (మనం దూరం వెళ్ళకముందే) — మనం భరద్వాజాశ్రమం నుండి ఎక్కువ దూరం వెళ్ళము, ఆలోగా నీవు తిరిగి రా; భరతుని మనస్సు వేరుగా ఉంటే మనం వేరే చోటికి వెళ్దాం అని హిందీ వ్యాఖ్యానపు ఆశయం. రాముని ఈ ఆదేశంలో రెండు భావాలు కలుస్తాయి — సోదరునిపై విశ్వాసం, రాజధర్మపు జాగ్రత్త. అతడు భరతుణ్ణి నిందించడు, కేవలం అతని మనస్సును తెలుసుకోవాలనుకుంటాడు, దానివల్ల ఇద్దరి సంబంధమూ చెక్కుచెదరకుండా ఉంటుంది. భరతుడు రాజ్యాన్ని స్వీకరించాలనుకుంటే రాముడు విరోధించడు, ప్రీతితో దానిని విడిచిపెడతాడు — ఇదే రాముని స్వభావం.

ఇలా ఆదేశించబడిన మారుతాత్మజుడు హనుమంతుడు మానవరూపం ధరించి త్వరగా అయోధ్యకు బయలుదేరాడు. ఉత్తమసర్పాన్ని పట్టుకోవాలని గరుత్మంతుడు వేగంగా దూకినట్లు అతడు వేగంగా పైకి ఎగిరాడు. తన తండ్రి వాయువు మార్గమైన అంతరిక్షాన్నీ, పక్షిరాజైన గరుడుని శుభనివాసాన్నీ దాటి, గంగాయమునల భీకరమైన సంగమాన్ని అధిగమించి, శృంగిబేరపురానికి చేరి, వీర్యవంతుడైన అతడు ఆనందంగా గుహుని సమీపించి శుభవాక్కుతో ఇలా అన్నాడు — ‘నీ మిత్రుడూ సత్యపరాక్రముడూ అయిన కాకుత్స్థుడు రాముడు సీతతోనూ సౌమిత్రితోనూ కలిసి నీకు క్షేమం చెప్పాడు. భరద్వాజుని మాట ప్రకారం ఈ పంచమి రాత్రి అక్కడ గడిపి, ఆయన అనుమతితో వస్తున్న రాఘవుని నీవు ఇక్కడే చూస్తావు.’ ఇలా చెప్పి, పులకించిన రోమాలు గల మహాతేజస్వీ వేగవంతుడూ అయిన అతడు ఏమీ ఆలోచించకుండా మహావేగంతో పైకి ఎగిరాడు. దారిలో అతడు రామతీర్థాన్నీ, వాలుకినీ నదినీ, వరూథినీ, గోమతినీ, భయంకరమైన సాలవనాన్నీ చూశాడు. ఎన్నో వేల ప్రజలనూ, సమృద్ధమైన జనపదాలనూ దాటి, దూరమార్గం ప్రయాణించి, ఆ కపిశ్రేష్ఠుడు నందిగ్రామానికి సమీపంలో ఉన్న పూచిన చెట్లను చేరాడు — అవి దేవేంద్రుని నందనోద్యానంలోనూ కుబేరుని చైత్రరథవనంలోనూ ఉన్న చెట్లవలె శోభిస్తున్నాయి. ‘పితృపథం’ అంటే వాయుపుత్రుని అంతరిక్షమార్గం; రామతీర్థాన్ని హిందీ వ్యాఖ్యానం పరశురామతీర్థం అని వివరించింది. గరుడుని ఉపమానంతో హనుమంతుని వేగమూ లక్ష్యనిష్ఠా సూచించబడతాయి — గరుడుడు పామును చూసి రెప్పపాటులో దూకినట్లు హనుమంతుడు రాముని కార్యం వైపు పరుగెత్తుతాడు. ‘మానుషం రూపం ధారయన్’ (మానవరూపం ధరించి) — వానరరూపంలో వెళ్తే అయోధ్యావాసులు భయపడవచ్చు, అందువల్ల మానవరూపం. గుహునికి చెప్పిన సందేశంలో ‘పంచమీమద్య రజనీం’ (ఈ రోజు పంచమి రాత్రి) అనే తిథి ప్రస్తావన ఉంది — పద్నాలుగేళ్ళు పంచమి నాడు పూర్తవుతాయి, అందువల్ల ఈ రాత్రి భరద్వాజాశ్రమంలో గడిపి రేపు రాముడు వస్తాడు. హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘రేపు ఆయన అనుమతి తీసుకుని అక్కడి నుండి బయలుదేరుతారు’ అని చెబుతుంది. ‘అవిచారయన్’ (ఆలోచించకుండా) — ఏ ఆలస్యమూ లేదు, ఏ సంశయమూ లేదు; కేవలం స్వామి కార్యం. దారిలో చూసిన నదుల, వనాల, జనపదాల వర్ణనతో కోసలదేశపు సమృద్ధి సూచించబడుతుంది — రాముడు లేకపోయినా భరతుని పాలనలో ప్రజలు సుఖంగా సమృద్ధిగా ఉన్నారు. నందిగ్రామం సమీపంలో పూచిన చెట్లు దేవోద్యానాల వంటివి, ఎందుకంటే అక్కడ ధర్మాత్ముడైన భరతుడు నివసిస్తున్నాడు. ఇరవై ఒకటవ శ్లోకం మళ్ళీ ‘లంఘయిత్వా’ (దాటి) అనే పదంతో మొదలవుతుంది, మునుపు తొమ్మిదవ శ్లోకంలో సముద్రలంఘనం లాగా; హనుమంతుని జీవితమే లంఘనాల పరంపర. గుహునికి సందేశం ‘సఖా తు తవ’ (నీ మిత్రుడు) అని మొదలవుతుంది — రాముడు గుహుణ్ణి తన మిత్రునిగా భావిస్తాడు, సేవకునిగా కాదు; ఇది గుహునికి గొప్ప గౌరవం. గుహుని నుండి దారి తెలుసుకుని హనుమంతుడు మళ్ళీ ఎగిరాడు, అక్కడ విశ్రాంతి తీసుకోలేదు. సాలవనం దట్టంగా ఉండడం వల్ల ‘భీమం’ (భయంకరం). నందిగ్రామం అయోధ్యకు ఒక్క క్రోశం దూరంలో తూర్పుదిక్కున ఉంది; రాముని వనవాసకాలంలో భరతుడు అక్కడ తపస్వియై నివసించాడు.

ఆ వనాలలో చక్కగా అలంకరించుకున్న కుమారులతోనూ మనుమలతోనూ కలిసి స్త్రీలు ఆనందంగా విహరిస్తున్నారు. అయోధ్యకు ఒక్క క్రోశం దూరంలో హనుమంతుడు ఆశ్రమవాసి అయిన భరతుణ్ణి చూశాడు — నారచీరలూ నల్లని జింకచర్మమూ ధరించినవాడు, దీనుడు, కృశించినవాడు, జటలు ధరించినవాడు, మలినమైన అవయవాలు గలవాడు, అన్న ఆపదతో కృశించినవాడు, పండ్లూ దుంపలూ తినేవాడు, ఇంద్రియనిగ్రహం గల తాపసి, ధర్మచారి, ఎత్తుగా ముడివేసిన జటాభారం గలవాడు, నారబట్టలూ జింకచర్మమూ కట్టుకున్నవాడు, నియమవంతుడు, పరిశుద్ధమైన ఆత్మ గలవాడు, బ్రహ్మర్షితో సమానమైన తేజస్సు గలవాడు, ఆ పాదుకలను ముందుంచుకుని భూమిని పాలిస్తున్నవాడు, నాలుగు వర్ణాల లోకాన్నీ అన్నివైపుల నుండీ భయం నుండి కాపాడేవాడు. పవిత్రులైన మంత్రులూ, కాషాయవస్త్రాలు ధరించిన పురోహితులూ, సేనాముఖ్యులూ అతణ్ణి సేవిస్తున్నారు. ధర్మవత్సలులైన పౌరులు కూడా నారచీరలూ జింకచర్మమూ ధరించిన ఆ రాజకుమారుణ్ణి విడిచి భోగాలను అనుభవించడానికి నిశ్చయించుకోలేదు. దేహం ధరించిన మరొక ధర్మంలా ఉన్న ధర్మజ్ఞుడైన ఆ భరతుణ్ణి చూసి హనుమంతుడు దోసిలి జోడించాడు. ఇక్కడ భరతుని చిత్రమే రాముని సందేహానికి జవాబు — రాజ్యలోభం ఉన్నవాడు పద్నాలుగేళ్ళు తాపసవేషంలో పాదుకల పేరుతో పాలించడు. ‘దేహబంధమివాపరం ధర్మం’ (దేహం ధరించిన మరొక ధర్మంలా) అనే ఉపమానం — భరతుడు శరీరం ధరించిన రెండవ ధర్మమే. కవి భరతుని తపస్సును విశేషణాల ఒక పొడవైన మాలతో వర్ణిస్తాడు, పాఠకుడు అతణ్ణి క్రమంగా చూసేలా — మొదట వేషం, తరువాత శరీరం, తరువాత ఆహారం, తరువాత మనస్సు, చివరగా రాజ్యపాలన. ‘పాదుకే తే పురస్కృత్య’ (ఆ పాదుకలను ముందుంచుకుని) — రాముని పాదుకలను సింహాసనంపై ఉంచి, వాటి పేరుతోనే అతడు రాజ్యం చేస్తాడు, తాను కేవలం సేవకుడు. మంత్రులూ పురోహితులూ సేనాపతులూ కూడా కాషాయవస్త్రాలు ధరిస్తారు — యథా రాజా తథా ప్రజా. పౌరులు కూడా భరతుని తపస్సు చూసి భోగాలు అనుభవించరు. ఇలా అయోధ్య మొత్తం రాముని కోసం ఎదురుచూస్తూ తపస్వినిలా అయింది. ‘బ్రహ్మర్షిసమతేజసం’ (బ్రహ్మర్షితో సమానమైన తేజస్సు గలవాడు) — క్షత్రియునికి కూడా తపస్సుతో బ్రహ్మతేజస్సు కలిగింది. ఇలా హనుమంతుడు రాముని ఆదేశం ప్రకారం భరతుని మనోభావాన్ని పరీక్షించడానికి వచ్చాడు, కానీ అతణ్ణి చూసినంతమాత్రానే పరీక్షకు జవాబు లభించింది — ఇతడు రాజ్యలోభి కాడు, భ్రాతృభక్తుడైన తపస్వి.

దోసిలి జోడించి మారుతాత్మజుడు ఇలా అన్నాడు — ‘దేవా, దండకారణ్యంలో నివసిస్తూ నారచీరలూ జటలూ ధరించిన ఏ కాకుత్స్థుని గురించి నీవు శోకిస్తున్నావో, అతడు నీకు క్షేమం చెప్పాడు. నీకు ప్రియవార్త చెబుతున్నాను, అతిదారుణమైన శోకాన్ని విడిచిపెట్టు. ఈ ముహూర్తంలోనే నీవు అన్న రామునితో కలిసినట్లే. రావణుని చంపి మైథిలిని తిరిగి పొంది, అర్థసిద్ధి పొందిన రాముడు మహాబలులైన మిత్రులతో కలిసి వస్తున్నాడు. మహాతేజస్వి అయిన లక్ష్మణుడూ, యశస్విని అయిన వైదేహీ అతనితో ఉన్నారు; మహేంద్రునితో శచి వలె సీత రామునితో సంపూర్ణంగా కలిసి ఉంది.’ ముప్పై తొమ్మిదవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో రచించబడింది. ‘దేవా’ అనే సంబోధన హనుమంతుని వినయాన్నీ భరతుని రాజత్వాన్నీ సూచిస్తుంది. ‘అస్మిన్ ముహూర్తే’ (ఈ ముహూర్తంలోనే) — సందేశపు తక్షణత్వం. హనుమంతుడు మొదట భరతుని శోకాన్ని స్పృశిస్తాడు — ‘ఎవరి గురించి నీవు శోకిస్తున్నావో’ — తరువాత శోకాన్ని విడువమని చెబుతాడు, చివరకు ప్రియవార్తను నివేదిస్తాడు; ఈ క్రమం దూతకౌశలాన్ని చూపిస్తుంది. హఠాత్తుగా చెప్పిన ప్రియవచనం ఒక్కోసారి హాని చేయవచ్చు, అందువల్ల అతడు భూమిక సిద్ధం చేస్తాడు. ‘సమగ్రా’ (సంపూర్ణంగా) — సీత చెక్కుచెదరకుండా సంపూర్ణంగా ఉంది; రావణుని ఇంట్లో నివసించినా ఆమె శీలం దూషితం కాలేదని ధ్వని.

హనుమంతుడు ఇలా చెప్పగా కైకేయి కుమారుడైన భరతుడు ఆనందంతో ఒక్కసారిగా పడిపోయాడు, ఆనందంతో మూర్ఛపోయాడు. ఒక ముహూర్తం తరువాత తేరుకుని లేచి, అతడు ప్రియం చెప్పిన హనుమంతుణ్ణి తొట్రుపాటుతో కౌగిలించుకుని, శోకం వల్ల కాక ప్రీతి వల్ల పుట్టిన విపులమైన కన్నీటిబిందువులతో అతణ్ణి తడిపాడు. తరువాత ఇలా అన్నాడు — ‘దయతో ఇక్కడికి వచ్చిన నీవు దేవుడవా, మనిషివా? సౌమ్యా, ఈ ప్రియవార్త చెప్పినందుకు నీకు ప్రియమైనవి ఇస్తాను — లక్ష గోవులు, నూరు ఉత్తమమైన గ్రామాలు, భార్యలుగా ఉండడానికి కుండలాలు ధరించిన, శుభాచారం గల, బంగారు వన్నె గల, అందమైన ముక్కూ తొడలూ గల, చంద్రుని వంటి సౌమ్యమైన ముఖాలు గల, అన్ని ఆభరణాలూ ధరించిన, ఉత్తమ కులజాతులలో పుట్టిన పదహారుగురు కన్యలు.’ తరువాత ఆ కపివీరుని నోట అద్భుతమైన రాముని రాకను విని రాకుమారుడు రాముణ్ణి చూడాలనే కోరికతో పులకించిపోయాడు, ఆనందంతో మళ్ళీ ఇలా అన్నాడు. చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో ఉంది. ‘అశోకజైః’ అనే పదపు భావం — కన్నీళ్ళు శోకం వల్ల పుట్టినవి కావు, ప్రీతి వల్ల పుట్టినవి. రాముని సందేహం ఇక్కడ పూర్తిగా తొలగిపోయింది — భరతుని ఆనందం నిష్కపటమైనది. భరతుని దానం అతని ఆనందానికి కొలమానం — తన దగ్గర ఉన్న శ్రేష్ఠమైనదంతా అతడు ప్రియం చెప్పినవానికి ఇవ్వాలని కోరుకుంటాడు. హిందీ వ్యాఖ్యానం ఇక్కడ కుండలీకరణంలో ‘అయినప్పటికీ’ అనే మాటను చేరుస్తుంది — ఈ ప్రియవచనం అన్ని దానాలకూ అతీతమైనదైనా, నా దగ్గర ఉన్నది ఇస్తున్నాను అని. ‘దేవో వా మానుషో వా’ (దేవుడవో మనిషివో) అనే ప్రశ్న — మానవరూపంలో వచ్చిన వానరుణ్ణి భరతుడు గుర్తించడు, అతని మాటను అలౌకికమైనదిగా భావిస్తాడు. సర్గ చివర భరతుడు మళ్ళీ మాట్లాడడం మొదలుపెడతాడు; అతని మాట తరువాతి సర్గలో ఉంది. పదహారుగురు కన్యల వర్ణన ఆనాటి రాజదాన సంప్రదాయాన్ని సూచిస్తుంది. వంశస్థవృత్తంలో రచించిన చివరి శ్లోకం సర్గభావాన్ని సంక్షేపంగా చెబుతుంది — ‘అద్భుతోపమం’ (అద్భుతమైన) అనే వార్త అద్భుతమైనది, అసంభవమైనదానిలా ఉన్నా సత్యమైనది. ‘పునశ్చ’ (మళ్ళీ) — మూర్ఛ తరువాత దానవచనం, తరువాత మళ్ళీ ఆనందంతో మాట్లాడడం; భరతుడు రాముని కథను విస్తారంగా వినాలని కోరుకుంటాడు, అది తరువాతి సర్గకు విషయం.

பரத்வாஜரின் ஆசிரமத்தில் இருந்த ராமன் தொலைவிலிருந்து அயோத்தியை நோக்கிச் சிந்தித்தான். சுக்ரீவன் முதலானோருக்கு இனியதைச் செய்ய விரும்பிய, விரைந்து செயல்படும் அவன், அனைவருக்கும் எவ்வாறு இனியதாக அமையும் என்று எண்ணி, வானரர்கள் மீது பார்வையைச் செலுத்தினான்; பிறகு அறிவும் ஒளியும் உடைய அவன் தாவிச் செல்லும் அனுமனிடம் சொன்னான்: ‘தாவுவோரில் சிறந்தவனே, விரைந்து அயோத்திக்குச் சென்று, அரசமாளிகையில் மக்கள் நலமாக இருக்கிறார்களா என்று அறிந்துகொள். வழியில் சிருங்கவேரபுரத்தை அடைந்து, அடர்ந்த காட்டில் வாழும் நிஷாதர்களின் தலைவனான குகனிடம் என் சார்பில் நலம் சொல். நான் நலமாகவும், நோயின்றியும், கவலை நீங்கியும் இருப்பதைக் கேட்டுக் குகன் மகிழ்வான்; ஏனெனில் அவன் எனக்கு என்னைப் போன்ற தோழன். மகிழ்ந்த அவன் அயோத்திக்குச் செல்லும் வழியையும் பரதனைப் பற்றிய செய்தியையும் உனக்குச் சொல்வான். பிறகு பரதனிடம் சென்று என் சார்பில் நலம் சொல்; மனைவியோடும் லக்ஷ்மணனோடும், நோக்கம் நிறைவேறியவனாக நான் இருப்பதை அவனுக்குத் தெரிவி.’ இங்கே ராமனின் இயல்பு தெரிகிறது — வெற்றி பெற்றவனாக இருந்தும், வனம் சென்றபோது தன்னைக் கங்கையைக் கடக்கச் செய்த நண்பன் குகனை அவன் முதலில் நினைவுகூர்கிறான். ‘ஆத்மஸம: ஸகா’ — ‘என்னைப் போன்ற தோழன்’ — என்ற சொல் அந்த நிஷாத அரசனிடம் அவனுக்குள்ள அன்பைச் சுட்டுகிறது. பதினான்கு ஆண்டுகளுக்குப் பின் திரும்பும்போது அயோத்தியின் நிலை தெரியாது; ஆகவே அனுமன் முன்னதாக அனுப்பப்படுகிறான். அச்சுப் பதிப்பில் முதல் சுலோகம் ‘ப்ரியகாம: ப்ரியம் ராமஸ்ததஸ்த்வரிதவிக்ரம:’ என்றும், இரண்டாவது ‘சிந்தயித்வா…’ என்றும் உள்ளன — திறனாய்வுப் பாடத்திலிருந்து அரைப்பகுதிகளின் வரிசை மாறியுள்ளது. புஷ்பக விமானத்தில் வானரர்களும் ராக்ஷசர்களும் அனைவரும் ராமனோடு வருகிறார்கள்; ஆகவே அவர்கள் அனைவருக்கும் வரவேற்பு சரியாக அமைய வேண்டும் என்பதும் ராமனின் கவலைக்குரியது. ‘அரசமாளிகையில் மக்கள் நலமா’ என்ற கேள்வியில் தாய்மார்கள், பரதன், சத்ருக்னன், நகரவாசிகள் ஆகியோரின் நலம் பற்றிய விசாரிப்பு அடங்கியுள்ளது. குகன் அயோத்திக்கான வழியையும் நிகழ்வுகளையும் அறிவான்; ஏனெனில் அவன் முன்பு பரதனோடு சித்திரகூடத்திற்குச் சென்றவன்; ஆகவே அவன் அனுமனுக்கு வழிகாட்டத் தகுந்தவன். ‘மனைவியோடும் லக்ஷ்மணனோடும்’ என்ற இரு சொற்களால் சீதையின், லக்ஷ்மணனின் நலமும் ஒரே வாக்கியத்தில் தெரிவிக்கப்படுகிறது.

தெரிவிக்க வேண்டிய நிகழ்வுகளை ராமன் வரிசைப்படுத்துகிறான் — வலிமைமிக்க ராவணன் வைதேகியைக் கவர்ந்தது, சுக்ரீவனோடு உரையாடியது, போரில் வாலியைக் கொன்றது, மைதிலியைத் தேடியது, பெரும் நீர்ப்பரப்புடைய, வற்றாத நதிகளின் தலைவனான கடலைக் கடந்து அனுமன் அவளைக் கண்டறிந்தவிதம், கடலை அணுகியதும் கடலைக் கண்டதும், சேது கட்டப்பட்டவிதம், ராவணன் கொல்லப்பட்டவிதம், மகேந்திரனும் பிரம்மனும் வருணனும் வரமளித்தது, மகாதேவனின் அருளால் தந்தை தசரதனைச் சந்தித்தது. ‘அன்பனே, ராக்ஷச அரசன் விபீஷணனோடும் வானரர்களின் தலைவன் சுக்ரீவனோடும் நான் வந்துகொண்டிருப்பதைப் பரதனுக்குத் தெரிவி. பகைவர் கூட்டங்களை வென்று, ஒப்பற்ற புகழைப் பெற்று, நோக்கம் நிறைவேறியவனாக ராமன் பெரும் வலிமையுடைய நண்பர்களோடு வருகிறான் என்றும் சொல்.’ பிறகு ஒரு நுட்பமான ஆணை: ‘இதைக் கேட்டுப் பரதன் எந்த முகபாவத்தைக் கொள்கிறான் என்பதை நீ அறிய வேண்டும்; என்னைக் குறித்து அவன் எதைக் கடமையாகக் கருதுகிறான் என்பதையும். அவனுடைய முகநிறத்தாலும், பார்வையாலும், பேச்சாலும் எல்லா நிகழ்வுகளும் குறிப்புகளும் உண்மையாக அறியப்பட வேண்டும். எல்லா விருப்பங்களும் நிறைந்த, யானைகளும் குதிரைகளும் தேர்களும் நிறைந்த, தந்தை வழியிலும் பாட்டன் வழியிலும் வந்த அரசு யாருடைய மனத்தைத்தான் மாற்றாது? கைகேயியின் தொடர்பாலோ, நீண்ட காலப் பழக்கத்தாலோ, சிறப்புமிக்க பரதன் தானே அரசை விரும்புவானாயின், அந்த ரகுநந்தனனே பூமி முழுவதையும் ஆளட்டும். வானரனே, அவனுடைய எண்ணத்தையும் முடிவையும் அறிந்துகொண்டு, நாம் தொலைவு செல்வதற்குள் விரைந்து திரும்பி வரத் தகும்.’ இங்கே ராமனின் சொல் ஐயம் அல்ல, அரசியல் அறிந்தவனின் எச்சரிக்கை; இறுதியில் ‘ஆளட்டும்’ என்ற சொல்லால் அவனுடைய துறவு மனப்பான்மையும் வெளிப்படுகிறது — பரதன் அரசை விரும்பினால் ராமன் அதை அவனுக்கே விட்டுவிடுவான். ‘எனக்கு அந்த அரசு வேண்டாம்’ என்று இந்தி உரை தெளிவாகச் சொல்கிறது. ராமனே தன் வனவாசத்தின் முழுக் கதையையும் சுருக்கமாகக் குறிப்பிடுகிறான்; அதை அனுமன் அடுத்த சர்க்கத்தில் பரதனிடம் விரிவாகச் சொல்வான். வரமளிப்பின் குறிப்பு — ராவண வதத்திற்குப் பின் தேவர்கள் வந்து வரங்கள் அளித்ததும், தசரதன் விமானத்தில் வந்து மகனைக் கண்டதும் முந்தைய சர்க்கங்களில் வருணிக்கப்பட்டன. ‘யமாகாரம் பஜதே’ என்பதில் ‘ஆகாரம்’ என்பது முகபாவம்; ‘இங்கிதானி’ என்பவை உள்ளுணர்வின் வெளி அடையாளங்கள். இந்த அடையாளங்களால் மனிதனின் இதயம் அறியப்படும் என்பது நீதி சாஸ்திரத்தின் கருத்து. ‘யாருடைய மனத்தைத்தான் மாற்றாது’ என்பது பொது விதி — அரசு அனைவரின் மனத்தையும் அசைக்கும்; பரதனும் மனிதனே. இந்தி உரையில் ‘தொடர்பு’ என்ற சொல்லுக்கு விளக்கம் — கைகேயியின் தொடர்பு, அல்லது நீண்ட காலம் அரசச் செல்வத்தோடு இருந்த பழக்கம். ‘நாம் தொலைவு செல்வதற்குள்’ — நாங்கள் பரத்வாஜ ஆசிரமத்திலிருந்து அதிக தொலைவு செல்லமாட்டோம், அதற்குள் நீ திரும்பி வா; பரதனின் மனம் வேறுவிதமாக இருந்தால் நாங்கள் வேறிடம் செல்வோம் — என்பது இந்தி உரையின் கருத்து. ராமனின் இந்த ஆணையில் இரண்டு உணர்வுகள் இணைகின்றன — தம்பி மீது நம்பிக்கை, அரசறத்தின் எச்சரிக்கை. அவன் பரதனைக் குறை சொல்லவில்லை; இருவருடைய உறவும் சிதையாமல் இருக்க, அவனுடைய மனத்தை அறிய மட்டுமே விரும்புகிறான். பரதன் அரசை ஏற்க விரும்பினால், ராமன் எதிர்க்கமாட்டான்; அன்போடு அதைத் துறப்பான் — இதுவே ராமனின் இயல்பு.

இவ்வாறு ஆணை பெற்ற வாயுவின் மகன் அனுமன், மனித உருவை ஏற்று, விரைந்து அயோத்திக்குச் சென்றான். சிறந்த பாம்பைப் பற்ற விரும்பும் கருடன் வேகமாகப் பாய்வது போல, அவன் வேகமாக மேலெழுந்தான். தந்தையான வாயுவின் வழியான வானத்தையும், பறவையரசனான கருடனின் மங்கலமான இருப்பிடத்தையும் கடந்து, கங்கையும் யமுனையும் கூடும் அச்சமூட்டும் சங்கமத்தைத் தாண்டி, சிருங்கவேரபுரத்தை அடைந்து, வீரமுடைய அவன் மகிழ்வோடு குகனை அணுகி இனிய சொல்லால் சொன்னான்: ‘உன் தோழனும் உண்மையான வீரமுடையவனுமான காகுத்ஸ்தன் ராமன், சீதையோடும் சௌமித்ரியோடும், உன்னிடம் நலம் சொன்னான். பரத்வாஜரின் சொல்லுக்கு இணங்கி இன்று பஞ்சமி இரவை அங்கே கழித்து, அவருடைய இசைவு பெற்ற ராகவனை நீ இங்கேயே காண்பாய்.’ இவ்வாறு சொல்லி, மயிர்சிலிர்க்க மகிழ்ந்த, பேரொளியும் வேகமும் உடைய அவன், தயங்காமல் பெரும் வேகத்தோடு மேலெழுந்தான். வழியில் அவன் ராமதீர்த்தத்தையும், வாலுகினீ நதியையும், வரூதியையும், கோமதியையும், அச்சமூட்டும் சால வனத்தையும் கண்டான். ஆயிரக்கணக்கான மக்களையும் செழிப்பான நாடுகளையும் கடந்து, நீண்ட வழி சென்று, வானரர்களில் யானை போன்ற அவன் நந்திகிராமத்தின் அருகிலிருந்த பூத்துக் குலுங்கும் மரங்களை அடைந்தான் — தேவர் தலைவனின் பூங்காவான நந்தனத்திலும், குபேரனின் சைத்ரரதத்திலும் உள்ள மரங்களைப் போல அவை பொலிந்தன. ‘தந்தையின் வழி’ என்பது வாயு மைந்தனின் வான்வழி; ராமதீர்த்தம் என்பது பரசுராம தீர்த்தம் என்று இந்தி உரையில் விளக்கப்படுகிறது. கருட உவமையால் அனுமனின் வேகமும் இலக்கில் அவனுக்குள்ள உறுதியும் சுட்டப்படுகின்றன — கருடன் பாம்பைக் கண்டு கண்ணிமைப்பில் பாய்வது போல, அனுமன் ராமனின் காரியத்தை நோக்கி ஓடுகிறான். ‘மனித உருவை ஏற்று’ — வானர உருவில் சென்றால் அயோத்தி மக்கள் அஞ்சக்கூடும்; ஆகவே மனித உரு. குகனுக்குச் சொன்ன செய்தியில் ‘இன்று பஞ்சமி இரவு’ என்ற திதிக் குறிப்பு — பதினான்கு ஆண்டுகள் பஞ்சமியில் நிறைவுறுகின்றன; ஆகவே இன்றிரவு பரத்வாஜ ஆசிரமத்தில் தங்கி, நாளை ராமன் வருவான். ‘நாளை அவருடைய அனுமதி பெற்று அங்கிருந்து புறப்படுவார்’ என்று இந்தி உரை சொல்கிறது. ‘அவிசாரயன்’ — ‘தயங்காமல்’ — எந்தத் தாமதமும் இல்லை, எந்த ஐயமும் இல்லை; தலைவனின் காரியம் மட்டுமே. வழியில் கண்ட நதிகள், வனங்கள், நாடுகள் ஆகியவற்றின் வருணனையால் கோசல நாட்டின் செழிப்பு சுட்டப்படுகிறது — ராமன் இல்லாதபோதும் பரதனின் ஆட்சியில் மக்கள் இன்புற்றும் செழித்தும் இருக்கிறார்கள். நந்திகிராமத்தின் அருகில் பூத்த மரங்கள் தேவர்களின் பூங்காக்களைப் போன்றவை; ஏனெனில் அங்கே அறவுள்ளம் கொண்ட பரதன் வசிக்கிறான். இருபத்தொன்றாவது சுலோகம் மீண்டும் ‘லங்கயித்வா’ (கடந்து) என்ற சொல்லோடு தொடங்குகிறது — முன்பு ஒன்பதாவது சுலோகத்தில் கடலைக் கடந்தது போல; அனுமனின் வாழ்க்கையே கடத்தல்களின் தொடர். குகனுக்கான செய்தி ‘ஸகா து தவ’ — ‘உன் தோழன்’ — என்று தொடங்குகிறது — ராமன் குகனைப் பணியாளனாக அல்ல, தோழனாகக் கருதுகிறான்; இது குகனுக்குப் பெரும் பெருமை. குகனிடமிருந்து வழியை அறிந்துகொண்டு அனுமன் மீண்டும் மேலெழுந்தான்; அங்கே ஓய்வெடுக்கவில்லை. சால வனம் அடர்த்தியால் ‘அச்சமூட்டுவது’. நந்திகிராமம் அயோத்திக்குக் கிழக்கே ஒரு குரோச தொலைவில் உள்ளது; ராமனின் வனவாசக் காலத்தில் பரதன் அங்கே தவசியாக வசித்தான்.

அந்த வனங்களில் நன்கு அணிசெய்துகொண்ட மகன்களோடும் பேரன்களோடும் மகிழ்ந்து விளையாடும் பெண்கள் உலவிக்கொண்டிருந்தார்கள். அயோத்தியிலிருந்து ஒரு குரோச தொலைவில், ஆசிரமத்தில் வசிக்கும் பரதனை அனுமன் கண்டான் — மரவுரியும் கருமான் தோலும் உடுத்தியவன், வாடியவன், மெலிந்தவன், சடை தரித்தவன், அழுக்குப் படிந்த உடலுடையவன், அண்ணனுக்கு நேர்ந்த துயரால் இளைத்தவன், கனிகளையும் கிழங்குகளையும் உண்பவன், புலனடக்கமுடைய தவசி, அறவழி நடப்பவன், உயர்ந்த சடைமுடிச் சுமையுடையவன், மரப்பட்டையும் மான்தோலும் உடுத்தியவன், மன அடக்கமும் பண்பட்ட உள்ளமும் உடையவன், பிரம்மரிஷிக்கு நிகரான ஒளியுடையவன், உன் பாதுகைகளை முன்னிறுத்தி பூமியை ஆள்பவன், நான்கு வருணத்து மக்களையும் எல்லாப் புறமும் அச்சத்திலிருந்து காப்பவன். தூய அமைச்சர்களும், காவி உடை தரித்த புரோகிதர்களும், படைத் தலைவர்களும் அவனைச் சூழ்ந்திருந்தார்கள். அறத்தை நேசிக்கும் நகர மக்களும், மரவுரியும் கருமான் தோலும் உடுத்திய அந்த அரசகுமாரனை விட்டுவிட்டு இன்பங்களை அனுபவிக்க முனையவில்லை. உடல் தாங்கிய மற்றோர் அறம் போன்ற, அறம் அறிந்த அந்தப் பரதனைக் கண்டு அனுமன் கைகூப்பினான். இங்கே பரதனின் சித்திரமே ராமனின் ஐயத்திற்கான விடை — அரசாசை உடையவன் பதினான்கு ஆண்டுகள் தவக்கோலத்தில் பாதுகைகளின் பெயரால் ஆளமாட்டான். ‘தேஹபந்தமிவாபரம் தர்மம்’ — ‘உடல் தாங்கிய மற்றோர் அறம் போல’ — என்ற உவமை: பரதன் உடல் தாங்கிய இரண்டாவது அறமே. பரதனின் தவத்தைக் கவி ஒரே நீண்ட அடைமொழி மாலையால் வருணிக்கிறார்; வாசகர் அவனை வரிசையாகக் காணும்படி — முதலில் வேடம், பிறகு உடல், பிறகு உணவு, பிறகு மனம், இறுதியில் அரசாட்சி. ‘உன் பாதுகைகளை முன்னிறுத்தி’ — ராமனின் பாதுகைகளை அரியணையில் வைத்து, அவற்றின் பெயராலேயே அவன் அரசு செய்கிறான்; தானோ வெறும் பணியாளன். அமைச்சர்களும் புரோகிதர்களும் படைத் தலைவர்களும்கூடக் காவி உடை தரிக்கிறார்கள் — அரசன் எப்படியோ அப்படியே மக்களும். நகர மக்களும் பரதனின் தவத்தைக் கண்டு இன்பங்களை அனுபவிப்பதில்லை. இவ்வாறு அயோத்தி முழுவதும் ராமனுக்காகக் காத்திருப்பதில் தவம் செய்பவள் போல ஆயிற்று. ‘ப்ரஹ்மர்ஷிஸமதேஜஸம்’ — ‘பிரம்மரிஷிக்கு நிகரான ஒளியுடையவன்’ — சத்திரியனுக்கும் தவத்தால் பிராமண ஒளி. இவ்வாறு ராமனின் ஆணைப்படி பரதனின் மனநிலையைச் சோதிக்க அனுமன் வந்தான்; ஆனால் அவனைக் கண்ட மாத்திரத்திலேயே சோதனைக்கு விடை கிடைத்துவிட்டது — இவன் அரசாசை உடையவன் அல்ல, அண்ணனிடம் பக்தி கொண்ட தவசி.

கைகூப்பிய வாயுவின் மகன் சொன்னான்: ‘தேவா, தண்டகாரண்யத்தில் மரவுரியும் சடையும் தரித்து வசிப்பவன் என்று நீ எந்தக் காகுத்ஸ்தனுக்காக வருந்துகிறாயோ, அவன் உன்னிடம் நலம் சொன்னான். உனக்கு இனிய செய்தி சொல்கிறேன்; மிகக் கொடிய துயரைக் கைவிடு. இந்தக் கணத்திலேயே நீ அண்ணன் ராமனோடு இணைந்தவன் போல ஆகிவிட்டாய். ராவணனைக் கொன்று, மைதிலியை மீண்டும் பெற்று, நோக்கம் நிறைவேறியவனாக ராமன் பெரும் வலிமையுடைய நண்பர்களோடு வருகிறான். பேரொளியுடைய லக்ஷ்மணனும் புகழுடைய வைதேகியும் அவனோடு வருகிறார்கள்; மகேந்திரனோடு சசியைப் போல, சீதை ராமனோடு முழுமையாக இணைந்திருக்கிறாள்.’ முப்பத்தொன்பதாவது சுலோகம் மூன்று அரைப்பகுதிகளால் ஆனது. ‘தேவா’ என்ற விளி அனுமனின் பணிவையும் பரதனின் அரசுத் தன்மையையும் சுட்டுகிறது. ‘இந்தக் கணத்திலேயே’ — செய்தியின் உடனடித் தன்மை. அனுமன் முதலில் பரதனின் துயரைத் தொடுகிறான் — ‘நீ எவனுக்காக வருந்துகிறாயோ’ — பிறகு துயரைக் கைவிடச் சொல்கிறான், இறுதியில் இனிய செய்தியைத் தெரிவிக்கிறான்; இந்த வரிசை தூதனின் திறமையைக் காட்டுகிறது. திடீரென்று சொல்லப்படும் இனிய செய்தி சில நேரம் தீங்கு விளைவிக்கக்கூடும்; ஆகவே அவன் முன்னுரை அமைக்கிறான். ‘ஸமக்ரா’ — ‘முழுமையாக’ — சீதை குறைவற்றவள், முழுமையானவள் — ராவணனின் வீட்டில் வசித்தபோதும் அவளுடைய ஒழுக்கம் களங்கப்படவில்லை என்பது குறிப்பாக உணர்த்தப்படுகிறது.

அனுமன் இவ்வாறு சொன்னதும், கைகேயியின் மகன் பரதன் திடீரென்று மகிழ்ச்சியால் கீழே விழுந்தான்; மகிழ்ச்சியால் மயக்கமுற்றான். ஒரு கணத்தில் தெளிந்து எழுந்து, இனிய செய்தி சொன்ன அனுமனைப் பரபரப்போடு தழுவி, துயரத்தால் அல்ல, அன்பால் பெருகிய ஏராளமான கண்ணீர்த் துளிகளால் அவனை நனைத்தான். பிறகு சொன்னான்: ‘நீ தேவனா, மனிதனா, இரக்கத்தால் இங்கே வந்திருக்கிறாய்? அன்பனே, இனிய செய்தி சொன்னதற்காக உனக்கு இனியவற்றைத் தருகிறேன் — ஒரு லட்சம் பசுக்கள், சிறந்த நூறு கிராமங்கள், மனைவியராக்கிக்கொள்ளப் பதினாறு கன்னியர் — குண்டலங்கள் அணிந்தவர்கள், நல்லொழுக்கமுடையவர்கள், பொன்னிறத்தவர்கள், அழகிய மூக்கும் தொடைகளும் உடையவர்கள், நிலவு போன்ற இனிய முகமுடையவர்கள், எல்லா அணிகலன்களும் அணிந்தவர்கள், நற்குலத்திலும் நல்லினத்திலும் பிறந்தவர்கள்.’ பிறகு வானர வீரனின் வாயிலிருந்து அற்புதம் போன்ற ராமனின் வருகையைக் கேட்டு, அரசகுமாரன் ராமனைக் காணும் ஆவலால் மிக மகிழ்ந்து, மகிழ்ச்சியால் மீண்டும் இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான். இறுதிச் சுலோகம் வம்சஸ்த விருத்தத்தில் அமைந்துள்ளது. கண்ணீர் துயரால் பிறந்தவை அல்ல, அன்பால் பிறந்தவை என்பதே ‘அஶோகஜை:’ என்ற சொல்லின் பொருள். ராமனின் ஐயம் இங்கே முற்றிலும் நீங்குகிறது — பரதனின் மகிழ்ச்சி கள்ளமற்றது. பரதனின் கொடை அவனுடைய மகிழ்ச்சியின் அளவு — தன்னிடம் உள்ள சிறந்தவை அனைத்தையும் இனிய செய்தி சொன்னவனுக்குக் கொடுக்க அவன் விரும்புகிறான். இந்தி உரை இங்கே அடைப்புக்குள் ‘ஆயினும்’ என்று சேர்க்கிறது — இந்த இனிய சொல் எல்லாக் கொடைகளையும் விஞ்சியதாயினும், என்னிடம் உள்ளதைத் தருகிறேன் என்று. ‘தேவனா மனிதனா’ என்ற கேள்வி — மனித உருவில் வந்த வானரனைப் பரதன் அடையாளம் காணவில்லை; அவனுடைய சொல் அமானுஷ்யமானது என்று கருதுகிறான். சர்க்கத்தின் இறுதியில் பரதன் மீண்டும் பேசத் தொடங்குகிறான்; அவனுடைய சொல் அடுத்த சர்க்கத்தில் வரும். பதினாறு கன்னியரின் வருணனை அக்காலத்து அரசக் கொடை மரபைச் சுட்டுகிறது. வம்சஸ்த விருத்தத்தில் அமைந்த இறுதிச் சுலோகம் சர்க்கத்தின் உணர்வைச் சுருக்கமாகச் சொல்கிறது — ‘அத்புதோபமம்’ — செய்தி அற்புதமானது, நம்ப முடியாதது போன்றது, ஆயினும் உண்மையானது. ‘புனஶ்ச’ — ‘மீண்டும்’ — மயக்கத்திற்குப் பின் கொடை பற்றிய சொல், பிறகு மீண்டும் மகிழ்ச்சியால் பேச்சு; பரதன் ராமனின் கதையை விரிவாகக் கேட்க விரும்புகிறான்; அதுவே அடுத்த சர்க்கத்தின் பொருள்.

ಭರದ್ವಾಜಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಮನು ದೂರದಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಚಿಂತಿಸತೊಡಗಿದನು. ಸುಗ್ರೀವಾದಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತ, ತ್ವರಿತಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಅವನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಹೇಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗಬಹುದು ಎಂದು ಆಲೋಚಿಸಿ ವಾನರರತ್ತ ದೃಷ್ಟಿ ಹರಿಸಿದನು; ಅನಂತರ ಧೀಮಂತನೂ ತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಅವನು ವಾನರನಾದ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಬೇಗನೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗಿ ರಾಜಮಂದಿರದಲ್ಲಿ ಜನರು ಕ್ಷೇಮವಾಗಿದ್ದಾರೆಯೇ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೋ. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಶೃಂಗವೇರಪುರವನ್ನು ತಲುಪಿ, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ನಿಷಾದಾಧಿಪತಿ ಗುಹನಿಗೆ ನನ್ನ ಪರವಾಗಿ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ತಿಳಿಸು. ನಾನು ಕ್ಷೇಮವಾಗಿ, ರೋಗವಿಲ್ಲದೆ, ಚಿಂತೆಯಿಲ್ಲದೆ ಇದ್ದೇನೆಂದು ಕೇಳಿ ಗುಹನು ಸಂತೋಷಪಡುವನು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ನನಗೆ ನನ್ನಂತೆಯೇ ಇರುವ ಸಖ. ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ಅವನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ದಾರಿಯನ್ನೂ ಭರತನ ಸುದ್ದಿಯನ್ನೂ ನಿನಗೆ ತಿಳಿಸುವನು. ಅನಂತರ ಭರತನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ನನ್ನ ಪರವಾಗಿ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಹೇಳು; ಪತ್ನಿಸಹಿತನಾಗಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾಗಿ, ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆದವನಾಗಿ ನಾನಿರುವುದನ್ನು ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸ್ವಭಾವ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ವಿಜಯಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಮೊದಲು ಮಿತ್ರನಾದ ಗುಹನನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ; ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಾಗ ಅವನೇ ರಾಮನನ್ನು ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟಿಸಿದ್ದನು. ‘ಆತ್ಮಸಮಃ ಸಖಾ’ (ನನ್ನಂತೆಯೇ ಇರುವ ಸಖ) ಎಂಬ ಪದ ನಿಷಾದರಾಜನ ಮೇಲಿನ ಅವನ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಹಿಂದಿರುಗುವಾಗ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಸ್ಥಿತಿ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಮುಂದೆ ಕಳುಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕ ‘ಪ್ರಿಯಕಾಮಃ ಪ್ರಿಯಂ ರಾಮಸ್ತತಸ್ತ್ವರಿತವಿಕ್ರಮಃ’ ಎಂದೂ, ಎರಡನೆಯದು ‘ಚಿಂತಯಿತ್ವಾ…’ ಎಂದೂ ಇದೆ — ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠಕ್ಕಿಂತ ಅರ್ಧಗಳ ಕ್ರಮ ತಿರುವುಮುರುವು. ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ರಾಮನೊಡನೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರೆಲ್ಲರ ಸ್ವಾಗತ ಸರಿಯಾಗಿ ಹೇಗೆ ಆಗಬೇಕು ಎಂಬುದೂ ರಾಮನ ಚಿಂತೆಯ ವಿಷಯ. ‘ನೃಪತಿಮಂದಿರೇ ಜನಃ ಕುಶಲೀ ವಾ’ (ರಾಜಮಂದಿರದಲ್ಲಿ ಜನರು ಕ್ಷೇಮವಾಗಿದ್ದಾರೆಯೇ) ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ತಾಯಂದಿರ, ಭರತನ, ಶತ್ರುಘ್ನನ, ಪುರವಾಸಿಗಳ ಕ್ಷೇಮದ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಅಡಕವಾಗಿದೆ. ಗುಹನಿಗೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ದಾರಿಯೂ ವೃತ್ತಾಂತವೂ ತಿಳಿದಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಹಿಂದೆ ಭರತನೊಡನೆ ಚಿತ್ರಕೂಟಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕನಾಗಲು ಯೋಗ್ಯ. ‘ಸಭಾರ್ಯಂ ಸಹಲಕ್ಷ್ಮಣಮ್’ (ಪತ್ನಿಸಹಿತ, ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ಸೀತೆಯ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕ್ಷೇಮವನ್ನೂ ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ರಾಮನು ತಿಳಿಸಬೇಕಾದ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಬಲಿಷ್ಠನಾದ ರಾವಣನಿಂದ ವೈದೇಹಿಯ ಅಪಹರಣ, ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಸಂವಾದ, ರಣದಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯ ವಧೆ, ಮೈಥಿಲಿಯ ಹುಡುಕಾಟ, ಮಹಾಜಲರಾಶಿಯಾದ ಅಕ್ಷಯ ನದೀಪತಿಯನ್ನು ದಾಟಿ ಹನುಮಂತನು ಅವಳನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಿದ ರೀತಿ, ಸಮುದ್ರದ ಬಳಿಗೆ ಹೋದುದು ಮತ್ತು ಸಾಗರದರ್ಶನ, ಸೇತುವೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸಿದ ರೀತಿ, ರಾವಣನು ಹತನಾದ ರೀತಿ, ಮಹೇಂದ್ರ-ಬ್ರಹ್ಮ-ವರುಣರಿಂದ ವರದಾನ, ಮಹಾದೇವನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ತಂದೆ ದಶರಥನೊಡನೆ ಸಮಾಗಮ. ‘ಸೌಮ್ಯನೇ, ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ವಿಭೀಷಣನೊಡನೆಯೂ ವಾನರೇಶ್ವರ ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆಯೂ ನಾನು ಬರುತ್ತಿದ್ದೇನೆಂದು ಭರತನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸು. ಶತ್ರುಗಣಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದು, ಅನುಪಮ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು, ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆದ ರಾಮನು ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಮಿತ್ರರೊಡನೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದೂ ಹೇಳು.’ ಅನಂತರ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಆದೇಶ — ‘ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಭರತನು ಯಾವ ಮುಖಭಾವವನ್ನು ತಾಳುತ್ತಾನೋ ಅದನ್ನು ನೀನು ಅರಿತುಕೊಳ್ಳಬೇಕು; ನನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ಏನನ್ನು ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೋ ಅದನ್ನೂ. ಅವನ ಮುಖದ ಬಣ್ಣದಿಂದ, ನೋಟದಿಂದ, ಮಾತಿನಿಂದ ಎಲ್ಲ ವೃತ್ತಾಂತಗಳನ್ನೂ ಇಂಗಿತಗಳನ್ನೂ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಎಲ್ಲ ಬಯಕೆಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ, ಆನೆ-ಕುದುರೆ-ರಥಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ತಂದೆ-ತಾತಂದಿರಿಂದ ಬಂದ ರಾಜ್ಯ ಯಾರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತಾನೇ ಬದಲಿಸದು? ಕೈಕೇಯಿಯ ಒಡನಾಟದಿಂದಲೋ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಸಂಸರ್ಗದಿಂದಲೋ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಭರತನು ತಾನೇ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುವುದಾದರೆ, ಆ ರಘುನಂದನನೇ ಸಮಸ್ತ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆಳಲಿ. ವಾನರನೇ, ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನೂ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನೂ ಅರಿತು, ನಾವು ದೂರ ಹೋಗುವುದರೊಳಗೆ ನೀನು ಬೇಗನೆ ಹಿಂದಿರುಗಬೇಕು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮಾತು ಸಂಶಯವಲ್ಲ, ರಾಜನೀತಿಜ್ಞನ ಎಚ್ಚರಿಕೆ; ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಶಾಸ್ತು’ (ಆಳಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ತ್ಯಾಗಬುದ್ಧಿಯೂ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ — ಭರತನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಯಸಿದರೆ ರಾಮನು ಅದನ್ನು ಅವನಿಗೇ ಬಿಟ್ಟುಕೊಡುವನು. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವು, ‘ನನಗೆ ಆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ತಾನೇ ತನ್ನ ವನವಾಸದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಥೆಯನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಅದನ್ನು ಭರತನಿಗೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳುವನು. ವರದಾನದ ಉಲ್ಲೇಖ — ರಾವಣವಧೆಯ ನಂತರ ದೇವತೆಗಳು ಬಂದು ವರಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು, ದಶರಥನು ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಬಂದು ಮಗನನ್ನು ಕಂಡನು ಎಂದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಯಮಾಕಾರಂ ಭಜತೇ’ (ಯಾವ ಆಕಾರವನ್ನು ತಾಳುತ್ತಾನೋ) ಎಂಬಲ್ಲಿ ಆಕಾರ ಎಂದರೆ ಮುಖದ ಭಾವ; ‘ಇಂಗಿತಾನಿ’ ಎಂದರೆ ಒಳಗಿನ ಭಾವದ ಬಾಹ್ಯ ಚಿಹ್ನೆಗಳು. ಈ ಚಿಹ್ನೆಗಳಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಹೃದಯವನ್ನು ಅರಿಯಬಹುದು ಎಂಬುದು ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದ ಮತ. ‘ಕಸ್ಯ ನಾವರ್ತಯೇನ್ಮನಃ’ (ಯಾರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತಾನೇ ಬದಲಿಸದು) ಎಂಬುದು ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿಯಮ — ರಾಜ್ಯ ಎಲ್ಲರ ಮನಸ್ಸನ್ನೂ ಚಲಿಸುತ್ತದೆ, ಭರತನೂ ಮನುಷ್ಯನೇ. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಸಂಗತ್ಯಾ’ (ಒಡನಾಟದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದ ವಿವರಣೆ — ಕೈಕೇಯಿಯ ಒಡನಾಟ, ಅಥವಾ ದೀರ್ಘಕಾಲ ರಾಜವೈಭವದ ಸಂಸರ್ಗ. ‘ಯಾವನ್ನ ದೂರಂ ಯಾತಾಃ ಸ್ಮಃ’ (ನಾವು ದೂರ ಹೋಗುವುದರೊಳಗೆ) — ನಾವು ಭರದ್ವಾಜಾಶ್ರಮದಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ದೂರ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅಷ್ಟರೊಳಗೆ ನೀನು ಹಿಂದಿರುಗು; ಭರತನ ಮನಸ್ಸು ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದರೆ ನಾವು ಬೇರೆಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತೇವೆ — ಇದು ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದ ಆಶಯ. ರಾಮನ ಈ ಆದೇಶದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಭಾವಗಳು ಬೆರೆತಿವೆ — ತಮ್ಮನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸ, ರಾಜಧರ್ಮದ ಎಚ್ಚರಿಕೆ. ಅವನು ಭರತನನ್ನು ದೂಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಅವನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅರಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಇಬ್ಬರ ಸಂಬಂಧವೂ ಅಖಂಡವಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಭರತನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಬಯಸಿದರೆ ರಾಮನು ವಿರೋಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಅದನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಡುವನು — ಇದೇ ರಾಮನ ಸ್ವಭಾವ.

ಹೀಗೆ ಆದೇಶ ಪಡೆದ ಮಾರುತಾತ್ಮಜ ಹನುಮಂತನು ಮನುಷ್ಯರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ತ್ವರೆಯಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೊರಟನು. ಮಹಾಸರ್ಪವನ್ನು ಹಿಡಿಯಲು ಬಯಸಿದ ಗರುಡನು ವೇಗವಾಗಿ ಎರಗುವಂತೆ ಅವನು ವೇಗದಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರಿದನು. ತನ್ನ ತಂದೆ ವಾಯುವಿನ ಮಾರ್ಗವೂ ಪಕ್ಷಿರಾಜ ಗರುಡನ ಶುಭನೆಲೆಯೂ ಆದ ಅಂತರಿಕ್ಷವನ್ನು ದಾಟಿ, ಗಂಗೆ-ಯಮುನೆಗಳ ಭೀಕರ ಸಂಗಮವನ್ನು ದಾಟಿ, ಶೃಂಗವೇರಪುರವನ್ನು ತಲುಪಿ, ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಅವನು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಗುಹನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಶುಭವಾದ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ನಿನ್ನ ಸಖನಾದ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ ರಾಮನು ಸೀತೆಯೊಡನೆಯೂ ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆಯೂ ಇದ್ದು ನಿನಗೆ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಭರದ್ವಾಜರ ಮಾತಿನಂತೆ ಇಂದು ಪಂಚಮಿಯ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ಕಳೆದು, ಅವರ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಬರುವ ರಾಘವನನ್ನು ನೀನು ಇಲ್ಲೇ ಕಾಣುವೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ರೋಮಾಂಚಿತನಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ವೇಗಶಾಲಿ ಹನುಮಂತನು ಯಾವುದನ್ನೂ ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಮಹಾವೇಗದಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರಿದನು. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ರಾಮತೀರ್ಥವನ್ನೂ, ವಾಲುಕಿನೀ ನದಿಯನ್ನೂ, ವರೂಥಿಯನ್ನೂ, ಗೋಮತಿಯನ್ನೂ, ಭಯಂಕರವಾದ ಸಾಲವನವನ್ನೂ ಕಂಡನು. ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನೂ ಸಮೃದ್ಧ ಜನಪದಗಳನ್ನೂ ದಾಟಿ, ದೀರ್ಘ ದಾರಿಯನ್ನು ಕ್ರಮಿಸಿ, ಆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ನಂದಿಗ್ರಾಮದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು — ದೇವೇಂದ್ರನ ನಂದನೋದ್ಯಾನದಲ್ಲೂ ಕುಬೇರನ ಚೈತ್ರರಥದಲ್ಲೂ ಇರುವ ಮರಗಳಂತೆ ಅವು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ‘ಪಿತೃಪಥ’ ಎಂದರೆ ವಾಯುಪುತ್ರನ ಅಂತರಿಕ್ಷಮಾರ್ಗ; ರಾಮತೀರ್ಥವನ್ನು ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಪರಶುರಾಮತೀರ್ಥ ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಗರುಡನ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಹನುಮಂತನ ವೇಗವೂ ಲಕ್ಷ್ಯನಿಷ್ಠೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ — ಗರುಡನು ಸರ್ಪವನ್ನು ಕಂಡು ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಎರಗುವಂತೆ, ಹನುಮಂತನು ರಾಮನ ಕಾರ್ಯದತ್ತ ಧಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಾನುಷಂ ರೂಪಂ ಧಾರಯನ್’ (ಮನುಷ್ಯರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ) — ವಾನರರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಂದರೆ ಅಯೋಧ್ಯಾವಾಸಿಗಳು ಹೆದರಬಹುದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯರೂಪ. ಗುಹನಿಗೆ ತಿಳಿಸುವಾಗ ‘ಪಂಚಮೀಮ್ ಅದ್ಯ ರಜನೀಮ್’ (ಇಂದು ಪಂಚಮಿಯ ರಾತ್ರಿ) ಎಂಬ ತಿಥಿಯ ಉಲ್ಲೇಖ — ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ಪೂರ್ತಿ ಪಂಚಮಿಯಂದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದು ರಾತ್ರಿ ಭರದ್ವಾಜಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಕಳೆದು ನಾಳೆ ರಾಮನು ಬರುವನು. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವು, ನಾಳೆ ಅವರ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಡುವರು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ‘ಅವಿಚಾರಯನ್’ (ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ) — ಯಾವ ವಿಳಂಬವೂ ಇಲ್ಲ, ಯಾವ ಸಂಶಯವೂ ಇಲ್ಲ; ಕೇವಲ ಸ್ವಾಮಿಯ ಕಾರ್ಯ. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಡ ನದಿಗಳ, ಕಾಡುಗಳ, ಜನಪದಗಳ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಕೋಸಲದೇಶದ ಸಮೃದ್ಧಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ರಾಮನ ಅನುಪಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲೂ ಭರತನ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜೆಗಳು ಸುಖವಾಗಿಯೂ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿಯೂ ಇದ್ದಾರೆ. ನಂದಿಗ್ರಾಮದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳು ದೇವೋದ್ಯಾನಗಳಂತಿವೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಭರತನು ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮತ್ತೆ ‘ಲಂಘಯಿತ್ವಾ’ (ದಾಟಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ, ಹಿಂದೆ ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರಲಂಘನದಂತೆ; ಹನುಮಂತನ ಜೀವನವೇ ಲಂಘನಗಳ ಪರಂಪರೆ. ಗುಹನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಸಂದೇಶ ‘ಸಖಾ ತು ತವ’ (ನಿನ್ನ ಸಖ) ಎಂದು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ರಾಮನು ಗುಹನನ್ನು ತನ್ನ ಸಖನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಸೇವಕನೆಂದಲ್ಲ; ಇದು ಗುಹನಿಗೆ ಮಹಾ ಗೌರವ. ಗುಹನಿಂದ ದಾರಿಯನ್ನು ತಿಳಿದು ಹನುಮಂತನು ಮತ್ತೆ ಹಾರಿದನು, ಅಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಮಿಸಲಿಲ್ಲ. ಸಾಲವನವು ದಟ್ಟವಾಗಿದ್ದುದರಿಂದ ‘ಭೀಮಮ್’ (ಭಯಂಕರ). ನಂದಿಗ್ರಾಮವು ಅಯೋಧ್ಯೆಯಿಂದ ಒಂದು ಕ್ರೋಶ ದೂರದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿದೆ; ರಾಮನ ವನವಾಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭರತನು ತಪಸ್ವಿಯಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದನು.

ಆ ವನಗಳಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಿಕೊಂಡ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಮಕ್ಕಳೊಡನೆಯೂ ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳೊಡನೆಯೂ ಆನಂದಿಸುತ್ತ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಯೋಧ್ಯೆಯಿಂದ ಒಂದು ಕ್ರೋಶ ದೂರದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಆಶ್ರಮವಾಸಿಯಾದ ಭರತನನ್ನು ಕಂಡನು — ನಾರುಮಡಿ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣಾಜಿನವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ, ದೀನನಾದ, ಕೃಶನಾದ, ಜಟಾಧಾರಿಯಾದ, ಮೈಗೆಲ್ಲ ಕೊಳೆ ಮೆತ್ತಿಕೊಂಡಿದ್ದ, ಅಣ್ಣನ ಸಂಕಷ್ಟದಿಂದ ಸೊರಗಿದ್ದ, ಹಣ್ಣು-ಗೆಡ್ಡೆಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದ, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹಿಯಾದ ತಾಪಸ, ಧರ್ಮಾಚಾರಿ; ಎತ್ತರವಾಗಿ ಕಟ್ಟಿದ ಜಟಾಭಾರವುಳ್ಳವನು, ನಾರುಬಟ್ಟೆ-ಜಿಂಕೆಚರ್ಮಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದವನು, ಸಂಯಮಿ, ಪರಿಶುದ್ಧಾತ್ಮ, ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಸಮಾನ ತೇಜಸ್ವಿ; ರಾಮನ ಆ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆಳುತ್ತಿದ್ದವನು, ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣಗಳ ಜನರನ್ನು ಎಲ್ಲ ಭಯಗಳಿಂದಲೂ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದವನು. ಶುಚಿಗಳಾದ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ, ಕಾಷಾಯವಸ್ತ್ರ ಧರಿಸಿದ ಪುರೋಹಿತರೂ, ಸೇನಾಮುಖ್ಯರೂ ಅವನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿದ್ದರು. ಧರ್ಮವತ್ಸಲರಾದ ಪೌರರೂ ನಾರುಮಡಿ-ಕೃಷ್ಣಾಜಿನಧಾರಿಯಾದ ಆ ರಾಜಪುತ್ರನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಮನಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ದೇಹಧಾರಿಯಾದ ಇನ್ನೊಂದು ಧರ್ಮದಂತಿದ್ದ ಆ ಧರ್ಮಜ್ಞ ಭರತನನ್ನು ಕಂಡು ಹನುಮಂತನು ಕೈಮುಗಿದನು. ಇಲ್ಲಿನ ಭರತನ ಚಿತ್ರವೇ ರಾಮನ ಸಂಶಯಕ್ಕೆ ಉತ್ತರ — ರಾಜ್ಯಲೋಭವಿರುವವನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ತಾಪಸವೇಷದಲ್ಲಿ ಪಾದುಕೆಗಳ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಆಳುವುದಿಲ್ಲ. ‘ದೇಹಬಂಧಮ್ ಇವ ಅಪರಂ ಧರ್ಮಮ್’ (ದೇಹಧಾರಿಯಾದ ಇನ್ನೊಂದು ಧರ್ಮದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಭರತನು ಶರೀರಧಾರಿಯಾದ ಎರಡನೆಯ ಧರ್ಮವೇ. ಕವಿ ಭರತನ ತಪಸ್ಸನ್ನು ವಿಶೇಷಣಗಳ ಒಂದು ದೀರ್ಘ ಮಾಲೆಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಓದುಗನು ಅವನನ್ನು ಹಂತಹಂತವಾಗಿ ಕಾಣುವಂತೆ — ಮೊದಲು ವೇಷ, ಅನಂತರ ಶರೀರ, ಅನಂತರ ಆಹಾರ, ಅನಂತರ ಮನಸ್ಸು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯಾಡಳಿತ. ‘ಪಾದುಕೇ ತೇ ಪುರಸ್ಕೃತ್ಯ’ (ಆ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು) — ರಾಮನ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿರಿಸಿ ಅವುಗಳ ಹೆಸರಿನಲ್ಲೇ ಅವನು ರಾಜ್ಯವಾಳುತ್ತಾನೆ, ತಾನು ಕೇವಲ ಸೇವಕ. ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಪುರೋಹಿತರೂ ಸೇನಾಪತಿಗಳೂ ಕಾಷಾಯವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ — ರಾಜನಂತೆ ಪ್ರಜೆ. ಪೌರರೂ ಭರತನ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಕಂಡು ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಇಡೀ ಅಯೋಧ್ಯೆಯೇ ರಾಮನ ಪ್ರತೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ತಪಸ್ವಿನಿಯಂತಾಗಿದೆ. ‘ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಸಮತೇಜಸಮ್’ (ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಸಮಾನ ತೇಜಸ್ವಿ) — ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾದರೂ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮತೇಜಸ್ಸು. ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನು ರಾಮನ ಆದೇಶದಂತೆ ಭರತನ ಭಾವವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ಬಂದನು, ಆದರೆ ಅವನನ್ನು ನೋಡಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಉತ್ತರ ದೊರೆಯಿತು — ಇವನು ರಾಜ್ಯಲೋಭಿಯಲ್ಲ, ಭ್ರಾತೃಭಕ್ತನಾದ ತಪಸ್ವಿ.

ಕೈಮುಗಿದು ಮಾರುತಾತ್ಮಜನು ಹೇಳಿದನು — ‘ದೇವ, ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ನಾರುಮಡಿ-ಜಟೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ ಯಾವ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನಿಗಾಗಿ ನೀನು ಶೋಕಿಸುತ್ತಿರುವೆಯೋ ಅವನು ನಿನಗೆ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ನಿನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಅತಿ ದಾರುಣವಾದ ಶೋಕವನ್ನು ಬಿಡು. ಈ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ನೀನು ಅಣ್ಣ ರಾಮನೊಡನೆ ಕೂಡಿದಂತೆಯೇ ಇದ್ದೀಯೆ. ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದು ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಪಡೆದು, ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆದ ರಾಮನು ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಮಿತ್ರರೊಡನೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ವೈದೇಹಿಯೂ ಅವನೊಡನಿದ್ದಾರೆ; ಮಹೇಂದ್ರನೊಡನೆ ಶಚಿಯಂತೆ ಸೀತೆ ರಾಮನೊಡನೆ ಅಖಂಡಳಾಗಿ ಇದ್ದಾಳೆ.’ ಮೂವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ದೇವ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಹನುಮಂತನ ವಿನಯವನ್ನೂ ಭರತನ ರಾಜತ್ವವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅಸ್ಮಿನ್ ಮುಹೂರ್ತೇ’ (ಈ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ) ಎಂಬುದು ಸಂದೇಶದ ತುರ್ತನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನು ಮೊದಲು ಭರತನ ಶೋಕವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಯಂ ತ್ವಮ್ ಅನುಶೋಚಸಿ’ (ಯಾರಿಗಾಗಿ ನೀನು ಶೋಕಿಸುತ್ತಿರುವೆಯೋ) — ಅನಂತರ ಶೋಕವನ್ನು ಬಿಡಲು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಿಯವಾದ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ; ಈ ಕ್ರಮ ದೂತನ ಕೌಶಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಹೇಳಿದ ಸಂತೋಷದ ಸುದ್ದಿ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹಾನಿಕರವಾಗಬಹುದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಪೀಠಿಕೆ ಹಾಕುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಮಗ್ರಾ’ (ಅಖಂಡಳು) — ಸೀತೆ ಅಕ್ಷತಳೂ ಪರಿಪೂರ್ಣಳೂ; ರಾವಣನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದರೂ ಅವಳ ಶೀಲ ದೂಷಿತವಾಗಲಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಧ್ವನಿ.

ಹನುಮಂತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಗ ಭರತನು ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಕೆಳಗೆ ಬಿದ್ದನು, ಹರ್ಷದಿಂದ ಮೂರ್ಛೆಹೋದನು. ಒಂದು ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಚೇತರಿಸಿಕೊಂಡು ಎದ್ದು, ಪ್ರಿಯವನ್ನು ನುಡಿದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಸಂಭ್ರಮದಿಂದ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಶೋಕದಿಂದಲ್ಲದೆ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ವಿಪುಲವಾದ ಕಣ್ಣೀರಹನಿಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ತೋಯಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಹೇಳಿದನು — ‘ನೀನು ದೇವನೋ ಮನುಷ್ಯನೋ, ಕರುಣೆಯಿಂದ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವೆ? ಸೌಮ್ಯನೇ, ಪ್ರಿಯವಾದ ಸುದ್ದಿ ತಂದುದಕ್ಕಾಗಿ ನಿನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ — ಒಂದು ಲಕ್ಷ ಹಸುಗಳು, ಉತ್ತಮವಾದ ನೂರು ಗ್ರಾಮಗಳು, ಮತ್ತು ಕುಂಡಲಧಾರಿಣಿಯರಾದ, ಸದಾಚಾರಿಣಿಯರಾದ, ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದ, ಸುಂದರ ಮೂಗು-ತೊಡೆಗಳುಳ್ಳ, ಚಂದ್ರನಂತೆ ಸೌಮ್ಯ ಮುಖವುಳ್ಳ, ಎಲ್ಲ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಉತ್ತಮ ಕುಲ-ಜಾತಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಹದಿನಾರು ಕನ್ಯೆಯರನ್ನು ಪತ್ನಿಯರಾಗಿ.’ ಅನಂತರ ಕಪಿವೀರನ ಬಾಯಿಂದ ಅದ್ಭುತವೆನಿಸುವ ರಾಮಾಗಮನದ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ, ರಾಜಕುಮಾರನು ರಾಮನನ್ನು ನೋಡುವ ಹಂಬಲದಿಂದ ಹರ್ಷಿತನಾಗಿ, ಹರ್ಷದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ. ‘ಅಶೋಕಜೈಃ’ (ಶೋಕದಿಂದ ಹುಟ್ಟದ) ಎಂಬ ಪದದ ಭಾವ — ಕಣ್ಣೀರು ಶೋಕದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ್ದಲ್ಲ, ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ್ದು. ರಾಮನ ಸಂಶಯ ಇಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿವಾರಣೆಯಾಯಿತು — ಭರತನ ಹರ್ಷ ನಿಷ್ಕಪಟವಾದದ್ದು. ಭರತನ ದಾನವೇ ಅವನ ಹರ್ಷದ ಅಳತೆ — ತನ್ನ ಬಳಿಯಿರುವ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವನು ಪ್ರಿಯವನ್ನು ನುಡಿದವನಿಗೆ ಕೊಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯ ಇಲ್ಲಿ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ‘ಆದರೂ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಸೇರಿಸುತ್ತದೆ — ಈ ಪ್ರಿಯವಚನ ಎಲ್ಲ ದಾನಗಳನ್ನೂ ಮೀರಿದ್ದಾದರೂ ನನ್ನ ಬಳಿ ಇರುವುದನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ ಎಂದು. ‘ದೇವೋ ವಾ ಮಾನುಷೋ ವಾ’ (ದೇವನೋ ಮನುಷ್ಯನೋ) ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ — ಮನುಷ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಂದ ಕಪಿಯನ್ನು ಭರತನು ಗುರುತಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನ ಮಾತು ಅಲೌಕಿಕವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭರತನು ಮತ್ತೆ ಮಾತನಾಡತೊಡಗುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಮಾತು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿದೆ. ಹದಿನಾರು ಕನ್ಯೆಯರ ವರ್ಣನೆ ಅಂದಿನ ರಾಜದಾನದ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿರುವ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಸರ್ಗದ ಭಾವವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ — ‘ಅದ್ಭುತೋಪಮಮ್’ (ಅದ್ಭುತವೆನಿಸುವ) ಎಂದರೆ ಸುದ್ದಿ ಅದ್ಭುತವಾದದ್ದು, ಅಸಂಭಾವ್ಯವೆಂಬಂತೆ, ಆದರೂ ಸತ್ಯ. ‘ಪುನಶ್ಚ’ (ಮತ್ತೆ) — ಮೂರ್ಛೆಯ ನಂತರ ದಾನದ ಮಾತು, ಅನಂತರ ಮತ್ತೆ ಹರ್ಷದಿಂದ ಮಾತು; ಭರತನು ರಾಮನ ಕಥೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಅದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ವಿಷಯ.

ഭരദ്വാജാശ്രമത്തിലിരുന്ന രാമൻ ദൂരെനിന്ന് അയോധ്യയെ നോക്കി ചിന്തിച്ചു. സുഗ്രീവൻ തുടങ്ങിയവർക്കു പ്രിയം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിച്ച, വേഗത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന അദ്ദേഹം, എങ്ങനെ എല്ലാവർക്കും പ്രിയമുണ്ടാകും എന്ന് ആലോചിച്ച് വാനരന്മാരുടെമേൽ കണ്ണോടിച്ചു; പിന്നെ ബുദ്ധിമാനും തേജസ്വിയുമായ അദ്ദേഹം വാനരനായ ഹനുമാനോടു പറഞ്ഞു: ‘വാനരശ്രേഷ്ഠാ, വേഗം അയോധ്യയിൽ ചെന്ന് രാജമന്ദിരത്തിലെ ആളുകൾ സുഖമായിരിക്കുന്നുവോ എന്നറിയുക. വഴിയിൽ ശൃംഗിവേരപുരത്തിലെത്തി, കാട്ടിൽ വസിക്കുന്ന നിഷാദാധിപതിയായ ഗുഹനോട് എന്റെ പേരിൽ കുശലം പറയുക. ഞാൻ സുഖമായും രോഗമില്ലാതെയും ആകുലതയില്ലാതെയും ഇരിക്കുന്നുവെന്നു കേട്ട് ഗുഹൻ സന്തോഷിക്കും; കാരണം അവൻ എനിക്ക് എന്നെപ്പോലെതന്നെയുള്ള സഖാവാണ്. സന്തുഷ്ടനായ അവൻ അയോധ്യയിലേക്കുള്ള വഴിയും ഭരതന്റെ വിവരങ്ങളും നിന്നെ അറിയിക്കും. പിന്നെ ഭരതന്റെ അടുത്തുചെന്ന് എന്റെ പേരിൽ കുശലം പറയുക; ഭാര്യയോടും ലക്ഷ്മണനോടുമൊപ്പം ഞാൻ കൃതാർഥനായിരിക്കുന്നുവെന്ന് അവനെ അറിയിക്കുക.’ ഇവിടെ രാമന്റെ സ്വഭാവം കാണാം — വിജയിയായിട്ടും അദ്ദേഹം ആദ്യം ഓർക്കുന്നത് വനയാത്രയിൽ തന്നെ ഗംഗ കടത്തിയ സുഹൃത്തായ ഗുഹനെയാണ്. ‘ആത്മസമഃ സഖാ’ (എന്നെപ്പോലെതന്നെയുള്ള സഖാവ്) എന്ന പദം നിഷാദരാജനോടുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്നേഹം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പതിനാലു വർഷത്തിനുശേഷമുള്ള മടക്കത്തിൽ അയോധ്യയുടെ സ്ഥിതി അജ്ഞാതമാണ്; അതിനാൽ ഹനുമാനെ മുന്നിൽ അയയ്ക്കുന്നു. അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ഒന്നാം ശ്ലോകം ‘പ്രിയകാമഃ പ്രിയം രാമസ്തതസ്ത്വരിതവിക്രമഃ’ എന്നും രണ്ടാമത്തേത് ‘ചിന്തയിത്വാ…’ എന്നുമാണ് — സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽനിന്ന് അർധങ്ങളുടെ ക്രമം മറിച്ചാണ്. പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ എല്ലാ വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും രാമനോടൊപ്പം വരുന്നുണ്ട്; അതിനാൽ അവർക്കെല്ലാം ശരിയായ സ്വാഗതം എങ്ങനെ ഉറപ്പാക്കാം എന്നതും രാമന്റെ ചിന്താവിഷയമാണ്. ‘നൃപതിമന്ദിരേ ജനഃ കുശലീ വാ’ (രാജമന്ദിരത്തിലെ ആളുകൾ സുഖമായിരിക്കുന്നുവോ) എന്ന ചോദ്യത്തിൽ അമ്മമാരുടെയും ഭരതന്റെയും ശത്രുഘ്നന്റെയും പൗരന്മാരുടെയും ക്ഷേമത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അന്വേഷണം അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. മുമ്പ് ഭരതനോടൊപ്പം ചിത്രകൂടത്തിലേക്കു പോയിട്ടുള്ളതിനാൽ ഗുഹന് അയോധ്യയിലേക്കുള്ള വഴിയും വിവരങ്ങളും അറിയാം; അതിനാൽ ഹനുമാന്റെ വഴികാട്ടിയാകാൻ അവൻ യോഗ്യനാണ്. ‘സഭാര്യം സഹലക്ഷ്മണം’ (ഭാര്യയോടും ലക്ഷ്മണനോടുമൊപ്പം) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളിലൂടെ സീതയുടെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും കുശലവും ഒറ്റവാക്യത്തിൽ അറിയിക്കുന്നു.

അറിയിക്കേണ്ട വൃത്താന്തം രാമൻ എണ്ണിപ്പറയുന്നു — ബലവാനായ രാവണൻ വൈദേഹിയെ അപഹരിച്ചത്, സുഗ്രീവനുമായുള്ള സംവാദം, യുദ്ധത്തിൽ ബാലിയുടെ വധം, മൈഥിലിയെ തിരഞ്ഞത്, അഗാധജലമുള്ള അക്ഷയമായ നദീപതിയെ (സമുദ്രത്തെ) ലംഘിച്ച് ഹനുമാൻ അവളെ കണ്ടെത്തിയ വിധം, സമുദ്രതീരത്തേക്കുള്ള യാത്രയും സമുദ്രദർശനവും, സേതു നിർമിച്ച വിധം, രാവണനെ കൊന്ന വിധം, മഹേന്ദ്രനും ബ്രഹ്മാവും വരുണനും നൽകിയ വരം, മഹാദേവന്റെ പ്രസാദത്താൽ അച്ഛനായ ദശരഥനുമായുണ്ടായ സമാഗമം. ‘സൗമ്യാ, രാക്ഷസരാജനായ വിഭീഷണനോടും വാനരേശ്വരനായ സുഗ്രീവനോടുമൊപ്പം ഞാൻ വരുന്നുവെന്ന് ഭരതനെ അറിയിക്കുക. ശത്രുഗണങ്ങളെ ജയിച്ച്, അനുപമമായ യശസ്സു നേടി, ആഗ്രഹങ്ങൾ സാധിച്ച രാമൻ മഹാബലരായ മിത്രങ്ങളോടൊപ്പം വരുന്നുവെന്നും പറയുക.’ പിന്നെ സൂക്ഷ്മമായ ഒരു ആജ്ഞ — ‘ഇതു കേട്ട് ഭരതന്റെ മുഖഭാവം എങ്ങനെയാകുന്നുവോ അതു നീ മനസ്സിലാക്കണം; എന്നോട് എന്താണു ചെയ്യേണ്ടതെന്ന് അവൻ കരുതുന്നുവോ അതും. അവന്റെ മുഖവർണം, നോട്ടം, സംസാരം എന്നിവയിലൂടെ എല്ലാ വിവരങ്ങളും ആന്തരികഭാവങ്ങളും യഥാർഥത്തിൽ അറിയണം. എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നിറവേറ്റുന്ന, ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും നിറഞ്ഞ, അച്ഛനപ്പൂപ്പന്മാരായി കിട്ടിയ രാജ്യം ആരുടെ മനസ്സിനെയാണ് ഇളക്കാത്തത്? കൈകേയിയുടെ സഹവാസംകൊണ്ടോ ദീർഘകാലത്തെ സമ്പർക്കംകൊണ്ടോ ശ്രീമാനായ ഭരതൻ സ്വയം രാജ്യം ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ആ രഘുനന്ദനൻതന്നെ ഭൂമി മുഴുവൻ ഭരിക്കട്ടെ. വാനരാ, അവന്റെ ബുദ്ധിയും നിശ്ചയവും അറിഞ്ഞ്, ഞങ്ങൾ അധികം ദൂരം പോകുന്നതിനുമുമ്പ് നീ വേഗം മടങ്ങിവരണം.’ ഇവിടെ രാമന്റെ വാക്ക് സംശയമല്ല, രാജനീതിജ്ഞന്റെ ജാഗ്രതയാണ്; ഒടുവിൽ ‘പ്രശാസ്തു’ (ഭരിക്കട്ടെ) എന്ന പദത്തിലൂടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ത്യാഗബുദ്ധിയും പ്രകടമാകുന്നു — ഭരതൻ രാജ്യം ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ രാമൻ അത് അവനുതന്നെ വിട്ടുകൊടുക്കും. ‘എനിക്ക് ആ രാജ്യം എടുക്കേണ്ടതില്ല’ എന്ന് ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം വ്യക്തമായി പറയുന്നു. രാമൻ സ്വന്തം വനവാസത്തിന്റെ മുഴുവൻ കഥയും ചുരുക്കി നിർദേശിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഹനുമാൻ അതു ഭരതനോടു വിസ്തരിച്ചു പറയും. വരദാനത്തിന്റെ പരാമർശം — രാവണവധത്തിനുശേഷം ദേവന്മാർ വന്ന് വരങ്ങൾ നൽകിയതും ദശരഥൻ വിമാനത്തിൽ വന്ന് പുത്രനെ കണ്ടതും മുൻസർഗങ്ങളിൽ വർണിച്ചിട്ടുണ്ട്. ‘യമാകാരം ഭജതേ’ (ഏതു ഭാവം കൈക്കൊള്ളുന്നു) — ഇവിടെ ആകാരം എന്നാൽ മുഖഭാവം; ‘ഇംഗിതാനി’ എന്നാൽ ആന്തരികഭാവത്തിന്റെ ബാഹ്യചിഹ്നങ്ങൾ. ഈ ചിഹ്നങ്ങളിലൂടെ മനുഷ്യന്റെ ഹൃദയം അറിയാമെന്നാണ് നീതിശാസ്ത്രത്തിന്റെ മതം. ‘കസ്യ നാവർതയേന്മനഃ’ (ആരുടെ മനസ്സിനെയാണ് ഇളക്കാത്തത്) എന്നത് ഒരു പൊതുനിയമമാണ് — രാജ്യം എല്ലാവരുടെയും മനസ്സിളക്കുന്നു; ഭരതനും ഒരു മനുഷ്യൻതന്നെ. ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനത്തിൽ ‘സംഗതി’ എന്ന പദത്തിനു നൽകുന്ന വിശദീകരണം — കൈകേയിയുടെ സഹവാസം, അല്ലെങ്കിൽ ദീർഘകാലം രാജ്യവൈഭവവുമായുള്ള സമ്പർക്കം. ‘യാവന്ന ദൂരം യാതാഃ സ്മഃ’ (ഞങ്ങൾ അധികം ദൂരം പോകുന്നതിനുമുമ്പ്) — ഞങ്ങൾ ഭരദ്വാജാശ്രമത്തിൽനിന്ന് അധികം ദൂരേക്കു പോകില്ല, അതിനുമുമ്പ് നീ മടങ്ങിവരണം; ഭരതന്റെ മനസ്സു മറിച്ചാണെങ്കിൽ ഞങ്ങൾ മറ്റെവിടേക്കെങ്കിലും പോകും — ഇതാണ് ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനത്തിന്റെ ആശയം. രാമന്റെ ഈ ആജ്ഞയിൽ രണ്ടു ഭാവങ്ങൾ ചേരുന്നു — സഹോദരനിലുള്ള വിശ്വാസവും രാജധർമത്തിന്റെ ജാഗ്രതയും. അദ്ദേഹം ഭരതനെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നില്ല; ഇരുവരുടെയും ബന്ധം കേടുകൂടാതിരിക്കാൻ അവന്റെ മനസ്സറിയാൻ മാത്രം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഭരതൻ രാജ്യം സ്വീകരിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ രാമൻ എതിർക്കില്ല; പ്രീതിയോടെ അതു വിട്ടുകൊടുക്കും — ഇതുതന്നെയാണ് രാമന്റെ സ്വഭാവം.

ഇങ്ങനെ ആജ്ഞ ലഭിച്ച വായുപുത്രനായ ഹനുമാൻ മനുഷ്യരൂപം ധരിച്ച് വേഗത്തിൽ അയോധ്യയിലേക്കു പോയി. ഉത്തമസർപ്പത്തെ പിടിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ഗരുഡൻ വേഗത്തിൽ കുതിക്കുന്നതുപോലെ, അദ്ദേഹം വേഗത്തിൽ ഉയർന്നുപൊങ്ങി. അച്ഛനായ വായുവിന്റെ വഴിയായ അന്തരീക്ഷം — പക്ഷിരാജനായ ഗരുഡന്റെ ശുഭമായ വാസസ്ഥാനം — ലംഘിച്ച്, ഗംഗയും യമുനയും ചേരുന്ന ഭീമമായ സംഗമം കടന്ന്, ശൃംഗിവേരപുരത്തിലെത്തി, വീര്യവാനായ അദ്ദേഹം സന്തോഷത്തോടെ ഗുഹനെ സമീപിച്ച് ശുഭമായ വാക്കുകളിൽ പറഞ്ഞു: ‘നിന്റെ സഖാവായ സത്യപരാക്രമൻ കാകുത്സ്ഥനായ രാമൻ, സീതയോടും സൗമിത്രിയോടുമൊപ്പം, നിന്നോടു കുശലം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഭരദ്വാജന്റെ വാക്കനുസരിച്ച് ഇന്ന് പഞ്ചമിരാത്രി അവിടെ താമസിച്ച്, അദ്ദേഹത്തിന്റെ അനുവാദത്തോടെ (പുറപ്പെടുന്ന) രാഘവനെ നീ ഇവിടെത്തന്നെ കാണും.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, രോമാഞ്ചമണിഞ്ഞ മഹാതേജസ്വിയും വേഗവാനുമായ അദ്ദേഹം ഒട്ടും ആലോചിക്കാതെ മഹാവേഗത്തോടെ ഉയർന്നുപൊങ്ങി. വഴിയിൽ അദ്ദേഹം രാമതീർഥവും വാലുകിനീനദിയും വരൂഥിയും ഗോമതിയും ഭയങ്കരമായ സാലവനവും കണ്ടു. ആയിരക്കണക്കിനു പ്രജകളെയും സമൃദ്ധമായ ജനപദങ്ങളെയും കടന്ന്, ദീർഘദൂരം സഞ്ചരിച്ച്, ആ കപിശ്രേഷ്ഠൻ നന്ദിഗ്രാമത്തിനടുത്തുള്ള പൂത്തുലഞ്ഞ വൃക്ഷങ്ങളുടെ അടുത്തെത്തി — ദേവേന്ദ്രന്റെ നന്ദനോദ്യാനത്തിലെയും കുബേരന്റെ ചൈത്രരഥത്തിലെയും വൃക്ഷങ്ങളെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നവ. പിതൃപഥം എന്നാൽ വായുപുത്രന്റെ അന്തരീക്ഷമാർഗം; രാമതീർഥം എന്നത് പരശുരാമതീർഥമാണെന്ന് ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം വിശദീകരിക്കുന്നു. ഗരുഡോപമയിലൂടെ ഹനുമാന്റെ വേഗവും ലക്ഷ്യനിഷ്ഠയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഗരുഡൻ സർപ്പത്തെ കണ്ട് നിമിഷംകൊണ്ടു കുതിക്കുന്നതുപോലെ ഹനുമാൻ രാമന്റെ കാര്യത്തിലേക്കു പായുന്നു. ‘മാനുഷം രൂപം ധാരയൻ’ (മനുഷ്യരൂപം ധരിച്ച്) — വാനരരൂപത്തിൽ ചെന്നാൽ അയോധ്യാവാസികൾ ഭയന്നേക്കാം; അതിനാൽ മനുഷ്യരൂപം. ഗുഹനോടുള്ള അറിയിപ്പിൽ ‘പഞ്ചമീമദ്യ രജനീം’ (ഇന്നു പഞ്ചമിരാത്രി) എന്ന തിഥിയുടെ പരാമർശമുണ്ട് — പതിനാലു വർഷം പൂർത്തിയാകുന്നതു പഞ്ചമിയിലാണ്; അതിനാൽ ഇന്നു രാത്രി ഭരദ്വാജാശ്രമത്തിൽ താമസിച്ച് നാളെ രാമൻ വരും. ‘നാളെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അനുവാദം വാങ്ങി അവിടെനിന്നു പുറപ്പെടും’ എന്ന് ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം പറയുന്നു. ‘അവിചാരയൻ’ (ആലോചിക്കാതെ) — ഒരു താമസവുമില്ല, ഒരു സംശയവുമില്ല; സ്വാമിയുടെ കാര്യം മാത്രം. വഴിയിൽ കണ്ട നദികളുടെയും വനങ്ങളുടെയും ജനപദങ്ങളുടെയും വർണനയിലൂടെ കോസലദേശത്തിന്റെ സമൃദ്ധി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — രാമന്റെ അസാന്നിധ്യത്തിലും ഭരതന്റെ ഭരണത്തിൽ പ്രജകൾ സുഖികളും സമൃദ്ധരുമാണ്. നന്ദിഗ്രാമത്തിനടുത്തുള്ള പൂത്ത വൃക്ഷങ്ങൾ ദേവോദ്യാനങ്ങളിലേതുപോലെയാണ്; കാരണം ധർമാത്മാവായ ഭരതൻ അവിടെ വസിക്കുന്നു. ഇരുപത്തിയൊന്നാം ശ്ലോകം വീണ്ടും ‘ലംഘയിത്വാ’ (ലംഘിച്ച്) എന്ന പദത്തോടെ ആരംഭിക്കുന്നു, മുമ്പ് ഒമ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ സമുദ്രലംഘനംപോലെ; ഹനുമാന്റെ ജീവിതംതന്നെ ലംഘനങ്ങളുടെ ഒരു പരമ്പരയാണ്. ഗുഹനോടുള്ള സന്ദേശം ‘സഖാ തു തവ’ (നിന്റെ സഖാവ്) എന്നാണ് ആരംഭിക്കുന്നത് — രാമൻ ഗുഹനെ സേവകനായല്ല, സഖാവായാണ് കരുതുന്നത്; ഇതു ഗുഹനു വലിയ ബഹുമതിയാണ്. ഗുഹനിൽനിന്നു വഴി മനസ്സിലാക്കി ഹനുമാൻ വീണ്ടും ഉയർന്നു; അവിടെ വിശ്രമിച്ചില്ല. സാലവനം ‘ഭീമം’ (ഭയങ്കരം) ആയത് അതിന്റെ നിബിഡതകൊണ്ടാണ്. അയോധ്യയിൽനിന്ന് ഒരു ക്രോശം മാത്രം അകലെ കിഴക്കുഭാഗത്താണ് നന്ദിഗ്രാമം; രാമന്റെ വനവാസകാലത്ത് ഭരതൻ തപസ്വിയായി അവിടെ വസിച്ചു.

ആ വനങ്ങളിൽ നന്നായി അലങ്കരിച്ച പുത്രന്മാരോടും പൗത്രന്മാരോടുമൊപ്പം രമിച്ചുകൊണ്ട് സ്ത്രീകൾ ചുറ്റിനടന്നിരുന്നു. അയോധ്യയിൽനിന്ന് ഒരു ക്രോശം മാത്രം അകലെ ഹനുമാൻ ആശ്രമവാസിയായ ഭരതനെ കണ്ടു — മരവുരിയും കറുത്ത മാൻതോലും ധരിച്ചവൻ, ദീനൻ, മെലിഞ്ഞവൻ, ജട ധരിച്ചവൻ, ശരീരമാകെ ചെളിപുരണ്ടവൻ, സഹോദരന്റെ ദുരന്തത്താൽ ക്ഷീണിച്ചവൻ, പഴങ്ങളും കിഴങ്ങുകളും ഭക്ഷിക്കുന്നവൻ, ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹമുള്ളവൻ, താപസൻ, ധർമചാരി, ഉയർന്ന ജടാഭാരമുള്ളവൻ, വല്കലവും മാൻതോലും ഉടുത്തവൻ, നിയതൻ, ആത്മസംയമി, ബ്രഹ്മർഷിക്കു തുല്യമായ തേജസ്സുള്ളവൻ, (രാമന്റെ) ആ പാദുകകൾ മുന്നിൽവെച്ച് ഭൂമി ഭരിക്കുന്നവൻ, നാലു വർണങ്ങളിലുമുള്ള ലോകത്തെ എല്ലാ ഭയത്തിൽനിന്നും രക്ഷിക്കുന്നവൻ. പരിശുദ്ധരായ മന്ത്രിമാരും കാഷായവസ്ത്രം ധരിച്ച പുരോഹിതന്മാരും സേനാമുഖ്യന്മാരും അദ്ദേഹത്തിന്റെ അടുത്തുണ്ടായിരുന്നു. ധർമവത്സലരായ പൗരന്മാരും മരവുരിയും കറുത്ത മാൻതോലും ധരിച്ച ആ രാജപുത്രനെ വിട്ട് ഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിക്കാൻ തുനിഞ്ഞില്ല. ശരീരം ധരിച്ച മറ്റൊരു ധർമംപോലെയുള്ള ധർമജ്ഞനായ ആ ഭരതനെ കണ്ട് ഹനുമാൻ കൈകൂപ്പി. ഇവിടെ ഭരതന്റെ ചിത്രംതന്നെയാണ് രാമന്റെ സംശയത്തിനുള്ള മറുപടി — രാജ്യലോഭമുള്ളവൻ പതിനാലു വർഷം താപസവേഷത്തിൽ പാദുകകളുടെ പേരിൽ ഭരിക്കില്ല. ‘ദേഹബന്ധമിവാപരം ധർമം’ (ശരീരം ധരിച്ച മറ്റൊരു ധർമംപോലെ) എന്ന ഉപമ — ഭരതൻ ശരീരധാരിയായ രണ്ടാം ധർമംതന്നെ. വായനക്കാരൻ അദ്ദേഹത്തെ ക്രമമായി കാണാൻ കഴിയുംവിധം, ഒരു നീണ്ട വിശേഷണമാലയിലൂടെയാണ് കവി ഭരതന്റെ തപസ്സ് വർണിക്കുന്നത് — ആദ്യം വേഷം, പിന്നെ ശരീരം, പിന്നെ ആഹാരം, പിന്നെ മനസ്സ്, ഒടുവിൽ രാജ്യഭരണം. ‘പാദുകേ തേ പുരസ്കൃത്യ’ (ആ പാദുകകൾ മുന്നിൽവെച്ച്) — രാമന്റെ പാദുകകൾ സിംഹാസനത്തിൽ വെച്ച് അവയുടെ പേരിലാണ് അദ്ദേഹം രാജ്യം ഭരിക്കുന്നത്; സ്വയം ഒരു സേവകൻ മാത്രം. മന്ത്രിമാരും പുരോഹിതന്മാരും സേനാപതികളും കാഷായവസ്ത്രം ധരിക്കുന്നു — രാജാവ് എങ്ങനെയോ അങ്ങനെ പ്രജകളും. ഭരതന്റെ തപസ്സു കണ്ട് പൗരന്മാരും ഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ അയോധ്യ മുഴുവൻ രാമനെ കാത്തിരുന്ന് ഒരു തപസ്വിനിയെപ്പോലെയായി. ‘ബ്രഹ്മർഷിസമതേജസം’ (ബ്രഹ്മർഷിക്കു തുല്യമായ തേജസ്സുള്ളവൻ) — ക്ഷത്രിയനായിട്ടും തപസ്സുകൊണ്ട് ബ്രാഹ്മതേജസ്സ്. ഇങ്ങനെ രാമന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് ഭരതന്റെ മനോഭാവം പരീക്ഷിക്കാനാണ് ഹനുമാൻ വന്നത്; എന്നാൽ അദ്ദേഹത്തെ കണ്ടമാത്രയിൽത്തന്നെ പരീക്ഷയ്ക്ക് ഉത്തരം കിട്ടി — ഇവൻ രാജ്യലോഭിയല്ല, സഹോദരഭക്തനായ തപസ്വിയാണ്.

കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് വായുപുത്രൻ പറഞ്ഞു: ‘ദേവാ, ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ മരവുരിയും ജടയും ധരിച്ചു വസിക്കുന്ന ഏതു കാകുത്സ്ഥനെച്ചൊല്ലി അങ്ങ് ദുഃഖിക്കുന്നുവോ, അദ്ദേഹം അങ്ങയോടു കുശലം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. അങ്ങേക്കു പ്രിയമായ വാർത്ത ഞാൻ പറയാം; അതിദാരുണമായ ശോകം ഉപേക്ഷിക്കുക. ഈ നിമിഷത്തിൽ അങ്ങ് സഹോദരനായ രാമനോടു ചേർന്നതുപോലെയാണ്. രാവണനെ കൊന്ന്, മൈഥിലിയെ വീണ്ടെടുത്ത്, ആഗ്രഹങ്ങൾ സാധിച്ച രാമൻ മഹാബലരായ മിത്രങ്ങളോടൊപ്പം വരുന്നു. മഹാതേജസ്വിയായ ലക്ഷ്മണനും യശസ്വിനിയായ വൈദേഹിയും അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പമുണ്ട്; മഹേന്ദ്രനോടൊപ്പം ശചിയെന്നപോലെ, രാമനോടൊപ്പം സീത പൂർണയായി (കേടുകൂടാതെ) ഇരിക്കുന്നു.’ മുപ്പത്തിയൊമ്പതാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലായി രചിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘ദേവ’ എന്ന സംബോധന ഹനുമാന്റെ വിനയവും ഭരതന്റെ രാജത്വവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘അസ്മിൻ മുഹൂർതേ’ (ഈ നിമിഷത്തിൽ) — സന്ദേശത്തിന്റെ അടിയന്തരസ്വഭാവം. ഹനുമാൻ ആദ്യം ഭരതന്റെ ശോകത്തെ സ്പർശിക്കുന്നു — ‘യം ത്വമനുശോചസി’ (ഏതൊരുവനെച്ചൊല്ലി അങ്ങ് ദുഃഖിക്കുന്നുവോ) — പിന്നെ ശോകം ഉപേക്ഷിക്കാൻ ആവശ്യപ്പെടുന്നു; ഒടുവിൽ പ്രിയവാർത്ത അറിയിക്കുന്നു; ഈ ക്രമം ദൂതന്റെ കൗശലം കാണിക്കുന്നു. പെട്ടെന്നുള്ള പ്രിയവാർത്ത ചിലപ്പോൾ ദോഷകരമായേക്കാം; അതിനാൽ അദ്ദേഹം ഒരു മുഖവുര ഒരുക്കുന്നു. ‘സമഗ്രാ’ (പൂർണ) — സീത കേടുകൂടാത്തവളും പൂർണയുമാണ്; രാവണന്റെ ഗൃഹത്തിൽ കഴിഞ്ഞിട്ടും അവളുടെ ശീലം കളങ്കപ്പെട്ടില്ല എന്ന ധ്വനി.

ഹനുമാൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ കൈകേയീപുത്രനായ ഭരതൻ പെട്ടെന്ന് ആനന്ദംകൊണ്ടു വീണു; ആഹ്ലാദത്താൽ മോഹാലസ്യപ്പെട്ടു. ഒരു നിമിഷം കഴിഞ്ഞ് ബോധം വീണ്ടെടുത്ത് എഴുന്നേറ്റ് അദ്ദേഹം പ്രിയം പറഞ്ഞ ഹനുമാനെ ആവേശത്തോടെ ആലിംഗനം ചെയ്ത്, ശോകത്തിൽനിന്നല്ലാതെ പ്രീതിയിൽനിന്നുണ്ടായ ധാരാളം കണ്ണീർത്തുള്ളികളാൽ അദ്ദേഹത്തെ നനച്ചു. പിന്നെ പറഞ്ഞു: ‘നീ ദേവനോ മനുഷ്യനോ, കരുണകൊണ്ട് ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്നത്? സൗമ്യാ, ഈ പ്രിയവാർത്തയ്ക്കു പകരമായി ഞാൻ നിനക്കു പ്രിയമായതു നൽകുന്നു — ഒരു ലക്ഷം പശുക്കൾ, നൂറ് ഉത്തമഗ്രാമങ്ങൾ, ഭാര്യമാരായി പതിനാറു കന്യകമാർ — കുണ്ഡലങ്ങളണിഞ്ഞവരും ശുഭാചാരകളും സ്വർണവർണമുള്ളവരും സുന്ദരമായ മൂക്കും തുടകളുമുള്ളവരും ചന്ദ്രനെപ്പോലെ സൗമ്യമുഖികളും എല്ലാ ആഭരണങ്ങളുമണിഞ്ഞവരും കുലീനരും.’ പിന്നെ കപിശ്രേഷ്ഠന്റെ വായിൽനിന്ന് അദ്ഭുതകരമായ രാമാഗമനവാർത്ത കേട്ട് രാജപുത്രൻ രാമനെ കാണാനുള്ള ആഗ്രഹത്താൽ അത്യന്തം സന്തുഷ്ടനായി; ആഹ്ലാദത്തോടെ വീണ്ടും ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ്. ‘അശോകജൈഃ’ (ശോകത്തിൽനിന്നുണ്ടാകാത്ത) എന്ന പദത്തിന്റെ ഭാവം — ഇവ ശോകജന്യമായ കണ്ണീരല്ല, പ്രീതിജന്യമാണ്. രാമന്റെ സംശയം ഇവിടെ പൂർണമായി നീങ്ങുന്നു — ഭരതന്റെ ആനന്ദം കപടമില്ലാത്തതാണ്. ഭരതന്റെ ദാനം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആനന്ദത്തിന്റെ അളവാണ് — തന്റെ പക്കലുള്ള ശ്രേഷ്ഠമായതെല്ലാം പ്രിയം പറഞ്ഞവനു നൽകാൻ അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം ഇവിടെ ബ്രാക്കറ്റിൽ ‘എങ്കിലും’ എന്നു ചേർക്കുന്നു — ഈ പ്രിയവാർത്ത എല്ലാ ദാനങ്ങൾക്കും അതീതമാണെങ്കിലും, എന്റെ പക്കലുള്ളതു ഞാൻ നൽകുന്നു എന്ന അർഥത്തിൽ. ‘ദേവോ വാ മാനുഷോ വാ’ (ദേവനോ മനുഷ്യനോ) എന്ന ചോദ്യം — മനുഷ്യരൂപത്തിൽ വന്ന കപിയെ ഭരതൻ തിരിച്ചറിയുന്നില്ല; അവന്റെ വാക്ക് അലൗകികമാണെന്നു കരുതുന്നു. സർഗത്തിന്റെ അവസാനം ഭരതൻ വീണ്ടും സംസാരിച്ചുതുടങ്ങുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്ക് അടുത്ത സർഗത്തിലാണ്. പതിനാറു കന്യകമാരുടെ വർണന അക്കാലത്തെ രാജദാനത്തിന്റെ പാരമ്പര്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലുള്ള അവസാനശ്ലോകം സർഗത്തിന്റെ ഭാവം ചുരുക്കിപ്പറയുന്നു — ‘അദ്ഭുതോപമം’ (അദ്ഭുതതുല്യം) — വാർത്ത അദ്ഭുതകരമാണ്, അസംഭാവ്യമെന്നപോലെ; എങ്കിലും സത്യമാണ്. ‘പുനശ്ച’ (വീണ്ടും) — മോഹാലസ്യത്തിനുശേഷം ദാനത്തിന്റെ വാക്ക്, പിന്നെ വീണ്ടും ആനന്ദത്തോടെയുള്ള സംസാരം; രാമന്റെ കഥ വിസ്തരിച്ചു കേൾക്കാൻ ഭരതൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അതാണ് അടുത്ത സർഗത്തിന്റെ വിഷയം.

From Bharadvāja's hermitage Rāma gazed at Ayodhyā in the distance and fell to thinking. Swift in his deeds and eager to please Sugrīva and the rest, he considered how everything might turn out well for all of them, and then, casting his eyes over the monkeys, the wise and splendid prince spoke to Hanūmān. “Go quickly to Ayodhyā, best of monkeys,” he said, “and find out whether all is well with the people in the king's palace. On the way, when you reach Śṛṅgaverapura, give my greetings to Guha, lord of the Niṣādas, who ranges the deep forest. When he hears that I am well, free of sickness and of care, Guha will be delighted, for he is a friend as dear to me as my own self. Pleased, the lord of the Niṣādas will tell you the way to Ayodhyā and give you news of Bharata. Then go to Bharata, give him my greetings, and tell him that I have achieved my purpose and am coming with my wife and with Lakṣmaṇa.” Here Rāma's nature shows itself: victorious as he is, he thinks first of his friend Guha, who had ferried him across the Gaṅgā when he went into exile, and calls him a friend as dear as his own self. After fourteen years away he did not know how things stood in Ayodhyā, so he sent Hanūmān ahead; and since all the monkeys and rākṣasas were coming with him in the Puṣpaka, he wanted to be sure they would be properly received. His question about the palace includes the welfare of his mothers, of Bharata, of Śatrughna and of all the citizens. Guha knew the way and the news, for he had once gone with Bharata to Citrakūṭa, and so he could guide Hanūmān. And in a single phrase, “with my wife and with Lakṣmaṇa,” Rāma sends word that Sītā and Lakṣmaṇa too are safe.

Rāma went on to list what Hanūmān should tell. “Tell him how the mighty Rāvaṇa carried off Vaidehī, of my pact with Sugrīva and of Vālin's death in battle; of the search for Maithilī and how you found her after leaping across the vast, unfailing lord of rivers; of our march to the sea and how the Ocean appeared to us, how the bridge was built and how Rāvaṇa was killed; of the boons given by great Indra, by Brahmā and by Varuṇa, and how by Mahādeva's grace I met my father. Tell Bharata, gentle friend, that I am on my way with the king of the rākṣasas and the lord of the monkeys, and say: ‘Rāma has conquered the hosts of his enemies and won unsurpassed glory, and now, his purpose fulfilled, he is coming with his mighty friends.’” So Rāma himself sums up the whole story of his exile, which Hanūmān will tell Bharata at length in the next sarga, including the boons the gods gave after Rāvaṇa's death and Daśaratha's coming in his aerial car to see his son. Then came a subtle instruction: “Whatever expression Bharata's face takes on when he hears this, mark it well, and whatever he thinks he ought to do towards me. Read everything truly — every sign of what he feels — from the colour of his face, from his look and from his words. For a kingdom of one's fathers and grandfathers, rich in every pleasure and crowded with elephants, horses and chariots — whose mind would it not turn? If, through Kaikeyī's influence or from long familiarity with power, the illustrious Bharata should himself have come to want the kingdom, then let that delight of the Raghus rule the whole earth. Learn his mind and his intention, monkey, and come back quickly, before we have gone far from here.” These words are not suspicion but a statesman's caution; and the words “let him rule” reveal Rāma's readiness to give things up: if Bharata wanted the kingdom, Rāma would leave it to him and not take it himself. The expression of the face and the outward signs of an inner feeling are, as the teachers of statecraft hold, the means by which a man's heart is known. That a kingdom turns every mind is a general rule, and Bharata too was only human. “Before we have gone far” means that Rāma would not move much beyond Bharadvāja's hermitage until Hanūmān returned, and that if Bharata's mind were otherwise they would go elsewhere. Two feelings meet in this command, trust in his brother and a king's watchfulness. Rāma does not accuse Bharata; he only wants to know his mind so that the bond between them should stay unbroken, and if Bharata wished to keep the throne Rāma would not oppose him but would lovingly give it up. Such was Rāma's nature.

So charged, Hanūmān, son of the Wind, took on a human form, since the people of Ayodhyā might be frightened by a monkey, and set off at speed for Ayodhyā. He shot up into the air as swiftly as Garuḍa swoops to seize a great serpent; the comparison tells both his speed and his singleness of purpose, for as Garuḍa drops on a snake in the blink of an eye, so Hanūmān rushed to do Rāma's work. Crossing the sky, his father the Wind's own road and the lovely home of Garuḍa, king of birds, and passing beyond the fearsome meeting of the Gaṅgā and the Yamunā, the valiant monkey reached Śṛṅgaverapura. He went joyfully to Guha and said in a pleasant voice: “Your friend Rāma of Kakutstha's line, true in valour, together with Sītā and Lakṣmaṇa, sends you his greetings. He is spending tonight, the fifth, at the sage Bharadvāja's hermitage at his bidding, and once the sage gives him leave tomorrow, you will see Rāghava here.” The fourteen years were complete on the fifth, so Rāma would stay the night with Bharadvāja and come the next day. That Rāma's message begins “your friend” was a great honour to Guha: Rāma counted him a friend, not a servant. Having said this, the mighty Hanūmān, his hair bristling with joy, sprang up again at great speed without a moment's hesitation or delay, intent only on his master's work, and did not stop to rest. On his way he saw Rāma's Tīrtha, the rivers Vālukinī, Varūthī and Gomatī, and a fearsome, dense forest of sal trees, and he passed many thousands of people and prosperous lands. The rivers, forests and lands he saw along the way show the prosperity of the Kosala country: even in Rāma's absence the people were happy and flourishing under Bharata's rule. Having travelled a long way at speed, that elephant among monkeys reached the flowering trees near Nandigrāma, lovely as the trees in Indra's Nandana grove or in Kubera's Caitraratha; the trees there bloomed like the gardens of the gods because the righteous Bharata lived there. Hanūmān's life had been one great leap after another, first across the ocean and now across this sky. Nandigrāma lay only a kos east of Ayodhyā, and there Bharata had lived as an ascetic throughout Rāma's exile.

In those woods women strolled and played with their sons and grandsons, all finely dressed. And a kos from Ayodhyā Hanūmān saw Bharata living in a hermitage, dressed in bark and black antelope skin, wretched and thin, his hair matted, his limbs smeared with dirt, worn down by his brother's misfortune; living on fruits and roots, self-controlled, an ascetic practising dharma, with a great mass of matted locks piled high, clothed in bark and deerskin; disciplined, his mind made pure, with the radiance of a brāhmaṇa seer; ruling the earth with Rāma's two sandals placed before him, and guarding the people of all four classes from every danger. Pure ministers and household priests and the chiefs of the army attended him, all devoted to him and all dressed in ochre robes. For the citizens, devoted to dharma, could not bring themselves to enjoy pleasures while their prince wore bark and black deerskin. And seeing Bharata, who knew dharma, standing there like a second Dharma in bodily form, Hanūmān joined his palms. This picture of Bharata is itself the answer to Rāma's doubt: a man who craved the kingdom would not have spent fourteen years in an ascetic's dress, ruling only in the name of a pair of sandals. The poet describes Bharata's austerity in one long chain of epithets, so that the reader sees him step by step: first his dress, then his body, then his food, then his mind, and last his rule. Rāma's sandals stood on the throne, and he governed in their name, himself only a servant. Ministers, priests and generals wore ochre like their king, and the citizens too would not enjoy pleasures when they saw his austerity; the whole of Ayodhyā had become like an ascetic, waiting for Rāma. Through austerity even a warrior had won a brāhmaṇa's radiance. Hanūmān had come, as Rāma ordered, to test Bharata's feelings, but the mere sight of him answered the test: this was no man greedy for a kingdom, but an ascetic devoted to his brother.

With joined palms the son of the Wind said: “My lord, Kākutstha, for whom you grieve, who lived in the Daṇḍaka forest wearing bark and matted hair, sends you his greetings. I bring you good news; give up your terrible grief. At this very moment you are as good as reunited with your brother Rāma. Rāma has slain Rāvaṇa and won back Maithilī, and now, his purpose accomplished, he is coming with his mighty friends. The splendid Lakṣmaṇa and the glorious Vaidehī are with him, and Sītā is with Rāma, whole and unharmed, as Śacī is with great Indra.” Calling Bharata “my lord” shows Hanūmān's courtesy and Bharata's royal standing, and “at this very moment” gives the message its urgency. Hanūmān first touches on Bharata's grief, then bids him put it aside, and only then gives the good news; this order shows the messenger's skill, for joyful news given too suddenly can sometimes do harm, so he prepares the way. And in calling Sītā whole he hints that even living in Rāvaṇa's house her virtue had not been touched.

At Hanūmān's words Bharata, Kaikeyī's son, overcome with sudden joy, fell to the ground in a faint. After a moment he came to himself and rose, and in his excitement embraced Hanūmān, the bearer of such good news, and bathed him in a flood of tears, tears not of grief but of love. Then he said: “Whether you are a god or a man who has come here out of kindness, gentle friend, I will give you a gift for the good news you bring: a hundred thousand cows, a hundred of the best villages, and sixteen maidens for wives, wearing earrings and of good conduct, golden-skinned, with fine noses and thighs and faces lovely as the moon, decked with every ornament and born of good family.” Here Rāma's doubt is wholly swept away, for Bharata's joy was without pretence. His gift is the measure of his joy: he wanted to give the bearer of good news the best of everything he had, knowing that the news was worth more than any gift and still giving what he could. The gift of sixteen maidens reflects the royal custom of giving of that time. He did not recognise the monkey who had come in human form, and asked whether he was a god or a man because his words seemed more than earthly. Hearing from the monkey hero the wondrous news of Rāma's coming, news that seemed impossible and yet was true, the prince was thrilled with longing to see Rāma, and in his joy he spoke again; first he had fainted, then promised gifts, and now he began to speak again, eager to hear Rāma's story in full, which is the matter of the next sarga.