युद्धकाण्डम् — पञ्चविंशत्यधिकशततमः सर्गः

हनूमतः नन्दिग्रामगमनं भरताय प्रियनिवेदनं च

रामस्य सन्देशः, भरतस्य भावपरीक्षायाः आदेशः, हनूमतः गमनं, गुहसमागमः, नन्दिग्रामे तापसस्य भरतस्य दर्शनम्, प्रियाख्यानं, भरतस्य मूर्च्छा हर्षः पारितोषिकं च

भरद्वाजाश्रमात् अयोध्यां विलोक्य रामः हनूमन्तं प्रेषयति — ‘शृङ्गवेरपुरे गुहाय मम कुशलं ब्रूहि; ततः भरताय सीतालक्ष्मणसहितस्य मम सिद्धार्थस्य आगमनं, सीताहरणात् रावणवधपर्यन्तं सर्वं वृत्तान्तं च निवेदय। एतत् श्रुत्वा भरतस्य मुखवर्णं, दृष्टिं, भाषणं च सावधानं परीक्षस्व; यदि सः राज्यम् इच्छति तर्हि सः एव प्रशास्तु।’ मानुषरूपं धृत्वा हनूमान् गरुड इव उत्पत्य गङ्गायमुनासङ्गमं लङ्घयित्वा गुहं प्रियं ब्रूते, ततः नन्दिग्रामे अयोध्यायाः क्रोशमात्रे चीरकृष्णाजिनधरं जटिलं कृशं पादुके पुरस्कृत्य राज्यं शासन्तं भरतं ददर्श। प्राञ्जलिः हनूमान् ‘यं त्वम् अनुशोचसि स रामः रावणं हत्वा मैथिलीं प्रतिलभ्य मित्रैः सह उपयाति’ इति वदति। हर्षात् भरतः मूर्च्छितः पतति, ततः उत्थाय कपिम् आलिङ्ग्य अश्रुभिः सिञ्चति, गवां शतसहस्रं ग्रामशतं षोडश कन्याः च पारितोषिकं ददाति।

१रामस्य चिन्ता, हनूमतः प्रेषणं, गुहाय भरताय च सन्देशः

१अयोध्यां तु समालोक्य चिन्तयामास राघवः।
प्रियकामः प्रियं रामस्ततस्त्वरितविक्रमः॥

२चिन्तयित्वा ततो दृष्टिं वानरेषु न्यपातयत्।
उवाच धीमांस्तेजस्वी हनूमन्तं प्लवंगमम्॥

३अयोध्यां त्वरितो गत्वा शीघ्रं प्लवगसत्तम।
जानीहि कच्चित्कुशली जनो नृपतिमन्दिरे॥

४शृङ्गवेरपुरं प्राप्य गुहं गहनगोचरम्।
निषादाधिपतिं ब्रूहि कुशलं वचनान्मम॥

५श्रुत्वा तु मां कुशलिनमरोगं विगतज्वरम्।
भविष्यति गुहः प्रीतः स ममात्मसमः सखा॥

६अयोध्यायाश्च ते मार्गं प्रवृत्तिं भरतस्य च।
निवेदयिष्यति प्रीतो निषादाधिपतिर्गुहः॥

७भरतस्तु त्वया वाच्यः कुशलं वचनान्मम।
सिद्धार्थं शंस मां तस्मै सभार्यं सहलक्ष्मणम्॥

भरद्वाजाश्रमे स्थितः रामः दूरात् अयोध्यां समालोक्य चिन्तयामास। सुग्रीवादीनां प्रियं कर्तुम् इच्छन् त्वरितविक्रमः सः कथं सर्वेषां प्रियं भवेत् इति विचार्य वानरेषु दृष्टिं न्यपातयत्, ततः धीमान् तेजस्वी हनूमन्तं प्लवंगमम् उवाच। ‘प्लवगसत्तम, त्वरितः अयोध्यां गत्वा नृपतिमन्दिरे जनः कुशली वा इति जानीहि। मार्गे शृङ्गवेरपुरं प्राप्य गहनगोचरं निषादाधिपतिं गुहं मम वचनात् कुशलं ब्रूहि। मां कुशलिनम् अरोगं विगतज्वरं श्रुत्वा गुहः प्रीतः भविष्यति, यतः सः मम आत्मसमः सखा। सः प्रीतः सन् अयोध्यायाः मार्गं भरतस्य प्रवृत्तिं च तुभ्यं निवेदयिष्यति। ततः भरतं गत्वा मम वचनात् कुशलं वद, सभार्यं सहलक्ष्मणं सिद्धार्थं मां च तस्मै शंस।’ अत्र रामस्य स्वभावः दृश्यते — विजयी सन् अपि सः प्रथमं मित्रस्य गुहस्य स्मरति, यः वनगमनकाले तं गङ्गां तारितवान्। ‘आत्मसमः सखा’ इति पदं निषादराजस्य प्रति तस्य स्नेहं सूचयति। चतुर्दशवर्षाणां पश्चात् प्रत्यागमने अयोध्यायाः स्थितिः अज्ञाता, अतः हनूमान् अग्रे प्रेष्यते। मुद्रणे प्रथमश्लोकः ‘प्रियकामः प्रियं रामस्ततस्त्वरितविक्रमः’ इति, द्वितीयः ‘चिन्तयित्वा…’ इति — समीक्षितपाठात् अर्धयोः क्रमः विपरीतः। पुष्पकविमानेन सर्वे वानराः राक्षसाः च रामेण सह आगच्छन्ति, अतः तेषां सर्वेषां स्वागतं यथा सम्यक् भवेत् तत् अपि रामस्य चिन्तायाः विषयः। ‘नृपतिमन्दिरे जनः कुशली वा’ इति प्रश्ने मातॄणां, भरतस्य, शत्रुघ्नस्य, पुरवासिनां च क्षेमस्य जिज्ञासा अन्तर्भवति। गुहः अयोध्यायाः मार्गं वृत्तान्तं च जानाति, यतः सः भरतेन सह पूर्वं चित्रकूटं गतवान्; अतः सः हनूमतः मार्गदर्शकः भवितुम् अर्हति। ‘सभार्यं सहलक्ष्मणम्’ इति पदद्वयेन सीतायाः लक्ष्मणस्य च कुशलम् अपि एकवाक्येन निवेद्यते।

From Bharadvāja's hermitage Rāma gazed at Ayodhyā in the distance and fell to thinking. Swift in his deeds and eager to please Sugrīva and the rest, he considered how everything might turn out well for all of them, and then, casting his eyes over the monkeys, the wise and splendid prince spoke to Hanūmān. “Go quickly to Ayodhyā, best of monkeys,” he said, “and find out whether all is well with the people in the king's palace. On the way, when you reach Śṛṅgaverapura, give my greetings to Guha, lord of the Niṣādas, who ranges the deep forest. When he hears that I am well, free of sickness and of care, Guha will be delighted, for he is a friend as dear to me as my own self. Pleased, the lord of the Niṣādas will tell you the way to Ayodhyā and give you news of Bharata. Then go to Bharata, give him my greetings, and tell him that I have achieved my purpose and am coming with my wife and with Lakṣmaṇa.” Here Rāma's nature shows itself: victorious as he is, he thinks first of his friend Guha, who had ferried him across the Gaṅgā when he went into exile, and calls him a friend as dear as his own self. After fourteen years away he did not know how things stood in Ayodhyā, so he sent Hanūmān ahead; and since all the monkeys and rākṣasas were coming with him in the Puṣpaka, he wanted to be sure they would be properly received. His question about the palace includes the welfare of his mothers, of Bharata, of Śatrughna and of all the citizens. Guha knew the way and the news, for he had once gone with Bharata to Citrakūṭa, and so he could guide Hanūmān. And in a single phrase, “with my wife and with Lakṣmaṇa,” Rāma sends word that Sītā and Lakṣmaṇa too are safe.

२भरताय निवेदनीयः वृत्तान्तः, तस्य भावपरीक्षायाः आदेशः

८हरणं चापि वैदेह्या रावणेन बलीयसा।
सुग्रीवेण च संवादं वालिनश्च वधं रणे॥

९मैथिल्यन्वेषणं चैव यथा चाधिगता त्वया।
लङ्घयित्वा महातोयमापगापतिमव्ययम्॥

१०उपयानं समुद्रस्य सागरस्य च दर्शनम्।
यथा च कारितः सेतू रावणश्च यथा हतः॥

११वरदानं महेन्द्रेण ब्रह्मणा वरुणेन च।
महादेवप्रसादाच्च पित्रा मम समागमम्॥

१२उपयातं च मां सौम्य भरताय निवेदय।
सह राक्षसराजेन हरीणामीश्वरेण च॥

१३जित्वा शत्रुगणान्रामः प्राप्य चानुत्तमं यशः।
उपायाति समृद्धार्थः सह मित्रैर्महाबलैः॥

१४एतच्छ्रुत्वा यमाकारं भजते भरतस्ततः।
स च ते वेदितव्यः स्यात्सर्वं यच्चापि मां प्रति॥

१५ज्ञेयाः सर्वे च वृत्तान्ता भरतस्येङ्गितानि च।
तत्त्वेन मुखवर्णेन दृष्ट्या व्याभाषितेन च॥

१६सर्वकामसमृद्धं हि हस्त्यश्वरथसंकुलम्।
पितृपैतामहं राज्यं कस्य नावर्तयेन्मनः॥

१७संगत्या भरतः श्रीमान्राज्येनार्थी स्वयं भवेत्।
प्रशास्तु वसुधां सर्वामखिलां रघुनन्दनः॥

१८तस्य बुद्धिं च विज्ञाय व्यवसायं च वानर।
यावन्न दूरं याताः स्मः क्षिप्रमागन्तुमर्हसि॥

रामः निवेदनीयं वृत्तान्तं गणयति — बलीयसा रावणेन वैदेह्याः हरणं, सुग्रीवेण संवादः, वालिनः रणे वधः, मैथिल्याः अन्वेषणं, महातोयम् अव्ययम् आपगापतिं लङ्घयित्वा हनूमता यथा सा अधिगता, समुद्रस्य उपयानं सागरस्य दर्शनं च, यथा सेतुः कारितः, यथा रावणः हतः, महेन्द्रेण ब्रह्मणा वरुणेन च वरदानं, महादेवप्रसादात् पित्रा दशरथेन समागमः च। ‘सौम्य, राक्षसराजेन विभीषणेन हरीणाम् ईश्वरेण सुग्रीवेण च सह उपयातं मां भरताय निवेदय। शत्रुगणान् जित्वा अनुत्तमं यशः प्राप्य समृद्धार्थः रामः महाबलैः मित्रैः सह उपायाति इति च वद।’ ततः सूक्ष्मः आदेशः — ‘एतत् श्रुत्वा भरतः यम् आकारं भजते, स च त्वया वेदितव्यः, यत् च सः मां प्रति कर्तव्यं मन्यते तत् अपि। तस्य मुखवर्णेन, दृष्ट्या, व्याभाषितेन च सर्वे वृत्तान्ताः इङ्गितानि च तत्त्वेन ज्ञेयाः। सर्वकामसमृद्धं हस्त्यश्वरथसंकुलं पितृपैतामहं राज्यं कस्य मनः न आवर्तयेत्? यदि कैकेय्याः संगत्या चिरसंसर्गात् वा श्रीमान् भरतः स्वयं राज्यार्थी भवेत्, तर्हि सः रघुनन्दनः अखिलां वसुधां प्रशास्तु। वानर, तस्य बुद्धिं व्यवसायं च विज्ञाय यावत् वयं दूरं न याताः, तावत् क्षिप्रम् आगन्तुम् अर्हसि।’ अत्र रामस्य वचनं सन्देहः न, अपितु राजनीतिज्ञस्य सावधानता; अन्ते ‘प्रशास्तु’ इति पदेन तस्य त्यागबुद्धिः अपि प्रकटा — यदि भरतः राज्यम् इच्छति तर्हि रामः तत् तस्मै एव त्यजेत्। हिन्दीभाष्यं ‘मुझे उस राज्यको नहीं लेना है’ इति स्पष्टं वदति। रामः स्वयम् एव स्वस्य वनवासस्य सम्पूर्णां कथां संक्षेपेण निर्दिशति, यां हनूमान् अग्रिमे सर्गे विस्तरेण भरताय वक्ष्यति। वरदानस्य उल्लेखः — रावणवधानन्तरं देवाः आगत्य वरान् अददुः, दशरथः च विमानेन आगत्य पुत्रं दृष्टवान् इति पूर्वसर्गेषु वर्णितम्। ‘यमाकारं भजते’ इति आकारः नाम मुखस्य भावः; ‘इङ्गितानि’ इति अन्तर्गतस्य भावस्य बाह्यचिह्नानि। एतैः चिह्नैः मनुष्यस्य हृदयं ज्ञायते इति नीतिशास्त्रस्य मतम्। ‘कस्य नावर्तयेन्मनः’ इति सामान्यः नियमः — राज्यं सर्वेषां मनः विचालयति, भरतः अपि मनुष्यः एव। हिन्दीभाष्ये ‘संगति’ पदस्य व्याख्या — कैकेय्याः संगतिः अथवा चिरकालं राज्यवैभवस्य संसर्गः। ‘यावन्न दूरं याताः स्मः’ इति — वयं भरद्वाजाश्रमात् अधिकं दूरं न गमिष्यामः, तावत् त्वं प्रत्यागच्छ; यदि भरतस्य मनः अन्यथा स्यात् तर्हि वयम् अन्यत्र गमिष्यामः इति हिन्दीभाष्यस्य आशयः। रामस्य अस्मिन् आदेशे द्वौ भावौ मिलतः — भ्रातरि विश्वासः, राजधर्मस्य सावधानता च। सः भरतं न दूषयति, केवलं तस्य मनः ज्ञातुम् इच्छति, येन उभयोः सम्बन्धः अक्षतः स्यात्। यदि भरतः राज्यं स्वीकर्तुम् इच्छेत्, तर्हि रामः विरोधं न कुर्यात्, अपितु प्रीत्या तत् त्यजेत् — एषः एव रामस्य स्वभावः।

Rāma went on to list what Hanūmān should tell. “Tell him how the mighty Rāvaṇa carried off Vaidehī, of my pact with Sugrīva and of Vālin's death in battle; of the search for Maithilī and how you found her after leaping across the vast, unfailing lord of rivers; of our march to the sea and how the Ocean appeared to us, how the bridge was built and how Rāvaṇa was killed; of the boons given by great Indra, by Brahmā and by Varuṇa, and how by Mahādeva's grace I met my father. Tell Bharata, gentle friend, that I am on my way with the king of the rākṣasas and the lord of the monkeys, and say: ‘Rāma has conquered the hosts of his enemies and won unsurpassed glory, and now, his purpose fulfilled, he is coming with his mighty friends.’” So Rāma himself sums up the whole story of his exile, which Hanūmān will tell Bharata at length in the next sarga, including the boons the gods gave after Rāvaṇa's death and Daśaratha's coming in his aerial car to see his son. Then came a subtle instruction: “Whatever expression Bharata's face takes on when he hears this, mark it well, and whatever he thinks he ought to do towards me. Read everything truly — every sign of what he feels — from the colour of his face, from his look and from his words. For a kingdom of one's fathers and grandfathers, rich in every pleasure and crowded with elephants, horses and chariots — whose mind would it not turn? If, through Kaikeyī's influence or from long familiarity with power, the illustrious Bharata should himself have come to want the kingdom, then let that delight of the Raghus rule the whole earth. Learn his mind and his intention, monkey, and come back quickly, before we have gone far from here.” These words are not suspicion but a statesman's caution; and the words “let him rule” reveal Rāma's readiness to give things up: if Bharata wanted the kingdom, Rāma would leave it to him and not take it himself. The expression of the face and the outward signs of an inner feeling are, as the teachers of statecraft hold, the means by which a man's heart is known. That a kingdom turns every mind is a general rule, and Bharata too was only human. “Before we have gone far” means that Rāma would not move much beyond Bharadvāja's hermitage until Hanūmān returned, and that if Bharata's mind were otherwise they would go elsewhere. Two feelings meet in this command, trust in his brother and a king's watchfulness. Rāma does not accuse Bharata; he only wants to know his mind so that the bond between them should stay unbroken, and if Bharata wished to keep the throne Rāma would not oppose him but would lovingly give it up. Such was Rāma's nature.

३हनूमतः उत्पतनं, मार्गः, गुहाय प्रियनिवेदनम्

१९इति प्रतिसमादिष्टो हनूमान्मारुतात्मजः।
मानुषं धारयन्रूपमयोध्यां त्वरितो ययौ॥

२०अथोत्पपात वेगेन हनूमान्मारुतात्मजः।
गरुत्मानिव वेगेन जिघृक्षन्नुरगोत्तमम्॥

२१लङ्घयित्वा पितृपथं विहगेन्द्रालयं शुभम्।
गङ्गायमुनयोर्भीमं समतीत्य समागमम्॥

२२शृङ्गवेरपुरं प्राप्य गुहमासाद्य वीर्यवान्।
स वाचा शुभया हृष्टो हनूमानिदमब्रवीत्॥

२३सखा तु तव काकुत्स्थो रामः सत्यपराक्रमः।
ससीतः सह सौमित्रिः स त्वां कुशलमब्रवीत्॥

२४पञ्चमीमद्य रजनीमुषित्वा वचनान्मुनेः।
भरद्वाजाभ्यनुज्ञातं द्रक्ष्यस्यत्रैव राघवम्॥

२५एवमुक्त्वा महातेजाः सम्प्रहृष्टतनूरुहः।
उत्पपात महावेगाद्वेगवानविचारयन्॥

२६सोऽपश्यद्रामतीर्थं च नदीं वालुकिनीं तथा।
वरूथीं गोमतीं चैव भीमं शालवनं तथा॥

२७प्रजाश्च बहुसाहस्रीः स्फीताञ्जनपदानपि।
स गत्वा दूरमध्वानं त्वरितः कपिकुञ्जरः॥

२८आससाद द्रुमान्फुल्लान्नन्दिग्रामसमीपगान्।
सुराधिपस्योपवने यथा चैत्ररथे द्रुमान्॥

एवं प्रतिसमादिष्टः मारुतात्मजः हनूमान् मानुषं रूपं धारयन् त्वरितः अयोध्यां ययौ। यथा गरुत्मान् उरगोत्तमं जिघृक्षन् वेगेन पतति, तथा सः वेगेन उत्पपात। पितुः वायोः पथम् अन्तरिक्षं, विहगेन्द्रस्य गरुडस्य शुभम् आलयं, लङ्घयित्वा गङ्गायमुनयोः भीमं समागमं समतीत्य शृङ्गवेरपुरं प्राप्य वीर्यवान् हृष्टः सः गुहम् आसाद्य शुभया वाचा अब्रवीत् — ‘तव सखा सत्यपराक्रमः काकुत्स्थः रामः ससीतः ससौमित्रिः त्वां कुशलम् अब्रवीत्। भरद्वाजस्य वचनात् अद्य पञ्चमीं रजनीं तत्र उषित्वा तेन अभ्यनुज्ञातं राघवम् अत्र एव द्रक्ष्यसि।’ एवम् उक्त्वा सम्प्रहृष्टतनूरुहः महातेजाः वेगवान् अविचारयन् महावेगात् उत्पपात। मार्गे सः रामतीर्थं, वालुकिनीं नदीं, वरूथीं, गोमतीं, भीमं शालवनं च अपश्यत्। बहुसाहस्रीः प्रजाः स्फीतान् जनपदान् च अतीत्य दूरम् अध्वानं गत्वा कपिकुञ्जरः नन्दिग्रामसमीपगान् फुल्लान् द्रुमान् आससाद — सुराधिपस्य उपवने नन्दने, कुबेरस्य चैत्ररथे च यथा द्रुमाः तथा शोभमानान्। पितृपथः इति वायुपुत्रस्य अन्तरिक्षमार्गः; रामतीर्थं हिन्दीभाष्ये परशुरामतीर्थम् इति व्याख्यातम्। गरुडोपमया हनूमतः वेगः तस्य लक्ष्यनिष्ठा च सूच्येते — यथा गरुडः सर्पं दृष्ट्वा निमेषेण पतति, तथा हनूमान् रामस्य कार्यं प्रति धावति। ‘मानुषं रूपं धारयन्’ इति — वानररूपेण अयोध्यावासिनः भीताः स्युः, अतः मनुष्यरूपम्। गुहाय निवेदने ‘पञ्चमीम् अद्य रजनीम्’ इति तिथेः उल्लेखः — चतुर्दशवर्षाणां पूर्तिः पञ्चम्यां, अतः अद्य रात्रिं भरद्वाजाश्रमे उषित्वा श्वः रामः आगमिष्यति। हिन्दीभाष्यं ‘कल उनकी आज्ञा ले वहाँसे चलेंगे’ इति वदति। ‘अविचारयन्’ इति — कोऽपि विलम्बः न, कोऽपि संशयः न; केवलं स्वामिनः कार्यम्। मार्गे दृष्टानां नदीनां वनानां जनपदानां च वर्णनेन कोसलदेशस्य समृद्धिः सूच्यते — रामस्य अनुपस्थितौ अपि भरतस्य शासने प्रजाः सुखिनः समृद्धाः च। नन्दिग्रामस्य समीपे पुष्पिताः वृक्षाः देवोद्यानसदृशाः, यतः तत्र धर्मात्मा भरतः वसति। एकविंशः श्लोकः पुनः ‘लङ्घयित्वा’ इति पदेन आरभते, यथा पूर्वं नवमे श्लोके समुद्रलङ्घनं; हनूमतः जीवनं लङ्घनानाम् एव परम्परा। गुहं प्रति सन्देशे ‘सखा तु तव’ इति आरम्भः — रामः गुहं स्वस्य सखायं मन्यते, न सेवकम्; एतत् गुहस्य कृते महत् गौरवम्। गुहात् मार्गं ज्ञात्वा हनूमान् पुनः उत्पपात, न तु तत्र विश्रान्तिम् अकरोत्। शालवनं ‘भीमम्’ इति घनत्वात् भयानकम्। नन्दिग्रामः अयोध्यायाः क्रोशमात्रे पूर्वस्यां दिशि स्थितः, यत्र भरतः रामस्य वनवासकाले तपस्वी भूत्वा अवसत्।

So charged, Hanūmān, son of the Wind, took on a human form, since the people of Ayodhyā might be frightened by a monkey, and set off at speed for Ayodhyā. He shot up into the air as swiftly as Garuḍa swoops to seize a great serpent; the comparison tells both his speed and his singleness of purpose, for as Garuḍa drops on a snake in the blink of an eye, so Hanūmān rushed to do Rāma's work. Crossing the sky, his father the Wind's own road and the lovely home of Garuḍa, king of birds, and passing beyond the fearsome meeting of the Gaṅgā and the Yamunā, the valiant monkey reached Śṛṅgaverapura. He went joyfully to Guha and said in a pleasant voice: “Your friend Rāma of Kakutstha's line, true in valour, together with Sītā and Lakṣmaṇa, sends you his greetings. He is spending tonight, the fifth, at the sage Bharadvāja's hermitage at his bidding, and once the sage gives him leave tomorrow, you will see Rāghava here.” The fourteen years were complete on the fifth, so Rāma would stay the night with Bharadvāja and come the next day. That Rāma's message begins “your friend” was a great honour to Guha: Rāma counted him a friend, not a servant. Having said this, the mighty Hanūmān, his hair bristling with joy, sprang up again at great speed without a moment's hesitation or delay, intent only on his master's work, and did not stop to rest. On his way he saw Rāma's Tīrtha, the rivers Vālukinī, Varūthī and Gomatī, and a fearsome, dense forest of sal trees, and he passed many thousands of people and prosperous lands. The rivers, forests and lands he saw along the way show the prosperity of the Kosala country: even in Rāma's absence the people were happy and flourishing under Bharata's rule. Having travelled a long way at speed, that elephant among monkeys reached the flowering trees near Nandigrāma, lovely as the trees in Indra's Nandana grove or in Kubera's Caitraratha; the trees there bloomed like the gardens of the gods because the righteous Bharata lived there. Hanūmān's life had been one great leap after another, first across the ocean and now across this sky. Nandigrāma lay only a kos east of Ayodhyā, and there Bharata had lived as an ascetic throughout Rāma's exile.

४नन्दिग्रामे तापसस्य भरतस्य दर्शनम्

२९स्त्रीभिः सपुत्रैः पौत्रैश्च रममाणैः स्वलंकृतैः।
क्रोशमात्रे त्वयोध्यायाश्चीरकृष्णाजिनाम्बरम्॥

३०ददर्श भरतं दीनं कृशमाश्रमवासिनम्।
जटिलं मलदिग्धाङ्गं भ्रातृव्यसनकर्शितम्॥

३१फलमूलाशिनं दान्तं तापसं धर्मचारिणम्।
समुन्नतजटाभारं वल्कलाजिनवाससम्॥

३२नियतं भावितात्मानं ब्रह्मर्षिसमतेजसम्।
पादुके ते पुरस्कृत्य प्रशासन्तं वसुंधराम्॥

३३चातुर्वर्ण्यस्य लोकस्य त्रातारं सर्वतो भयात्।
उपस्थितममात्यैश्च शुचिभिश्च पुरोहितैः॥

३४बलमुख्यैश्च युक्तैश्च काषायाम्बरधारिभिः।
नहि ते राजपुत्रं तं चीरकृष्णाजिनाम्बरम्॥

३५परिभोक्तुं व्यवस्यन्ति पौरा वै धर्मवत्सलाः।
तं धर्ममिव धर्मज्ञं देहबन्धमिवापरम्॥

तेषु वनेषु स्वलंकृतैः पुत्रैः पौत्रैः च सह रममाणाः स्त्रियः विचरन्ति स्म। अयोध्यायाः क्रोशमात्रे हनूमान् आश्रमवासिनं भरतं ददर्श — चीरकृष्णाजिनाम्बरं दीनं कृशं जटिलं मलदिग्धाङ्गं भ्रातृव्यसनकर्शितं, फलमूलाशिनं दान्तं तापसं धर्मचारिणं, समुन्नतजटाभारं वल्कलाजिनवाससं, नियतं भावितात्मानं ब्रह्मर्षिसमतेजसं, ते पादुके पुरस्कृत्य वसुंधरां प्रशासन्तं, चातुर्वर्ण्यस्य लोकस्य सर्वतः भयात् त्रातारम्। तं शुचिभिः अमात्यैः पुरोहितैः काषायाम्बरधारिभिः बलमुख्यैः च उपस्थितम्। धर्मवत्सलाः पौराः अपि चीरकृष्णाजिनाम्बरं तं राजपुत्रं विहाय भोगान् परिभोक्तुं न व्यवस्यन्ति स्म। देहबन्धम् अपरं धर्मम् इव तं धर्मज्ञं भरतं दृष्ट्वा हनूमान् प्राञ्जलिः अभवत्। अत्र भरतस्य चित्रं रामस्य सन्देहस्य उत्तरम् एव — यस्य राज्यलोभः स्यात्, सः चतुर्दश वर्षाणि तापसवेषेण पादुकयोः नाम्ना न शासेत्। ‘देहबन्धम् इव अपरं धर्मम्’ इति उपमा — भरतः शरीरधारी द्वितीयः धर्मः एव। भरतस्य तपः कविः विशेषणानाम् एकया दीर्घया मालया वर्णयति, यथा पाठकः तं क्रमशः पश्यति — प्रथमं वेषः, ततः शरीरं, ततः आहारः, ततः मनः, अन्ते राज्यशासनम्। ‘पादुके ते पुरस्कृत्य’ — रामस्य पादुके सिंहासने स्थापयित्वा तयोः नाम्ना एव सः राज्यं करोति, स्वयं केवलं सेवकः। मन्त्रिणः पुरोहिताः सेनापतयः अपि काषायवस्त्राणि धारयन्ति — राजा यथा, तथा प्रजाः। पौराः अपि भरतस्य तपः दृष्ट्वा भोगान् न भुञ्जते। एवं सम्पूर्णा अयोध्या रामस्य प्रतीक्षायां तपस्विनी इव जाता। ‘ब्रह्मर्षिसमतेजसम्’ इति क्षत्रियस्य अपि तपसा ब्राह्मं तेजः। एवं हनूमान् रामस्य आदेशानुसारं भरतस्य भावं परीक्षितुम् आगतः, किन्तु तस्य दर्शनमात्रेण एव परीक्षायाः उत्तरं प्राप्तम् — एषः राज्यलोभी न, अपितु भ्रातृभक्तः तपस्वी।

In those woods women strolled and played with their sons and grandsons, all finely dressed. And a kos from Ayodhyā Hanūmān saw Bharata living in a hermitage, dressed in bark and black antelope skin, wretched and thin, his hair matted, his limbs smeared with dirt, worn down by his brother's misfortune; living on fruits and roots, self-controlled, an ascetic practising dharma, with a great mass of matted locks piled high, clothed in bark and deerskin; disciplined, his mind made pure, with the radiance of a brāhmaṇa seer; ruling the earth with Rāma's two sandals placed before him, and guarding the people of all four classes from every danger. Pure ministers and household priests and the chiefs of the army attended him, all devoted to him and all dressed in ochre robes. For the citizens, devoted to dharma, could not bring themselves to enjoy pleasures while their prince wore bark and black deerskin. And seeing Bharata, who knew dharma, standing there like a second Dharma in bodily form, Hanūmān joined his palms. This picture of Bharata is itself the answer to Rāma's doubt: a man who craved the kingdom would not have spent fourteen years in an ascetic's dress, ruling only in the name of a pair of sandals. The poet describes Bharata's austerity in one long chain of epithets, so that the reader sees him step by step: first his dress, then his body, then his food, then his mind, and last his rule. Rāma's sandals stood on the throne, and he governed in their name, himself only a servant. Ministers, priests and generals wore ochre like their king, and the citizens too would not enjoy pleasures when they saw his austerity; the whole of Ayodhyā had become like an ascetic, waiting for Rāma. Through austerity even a warrior had won a brāhmaṇa's radiance. Hanūmān had come, as Rāma ordered, to test Bharata's feelings, but the mere sight of him answered the test: this was no man greedy for a kingdom, but an ascetic devoted to his brother.

५हनूमतः प्रियाख्यानम्

३६उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं हनूमान्मारुतात्मजः।
वसन्तं दण्डकारण्ये यं त्वं चीरजटाधरम्॥

३७अनुशोचसि काकुत्स्थं स त्वां कौशलमब्रवीत्।
प्रियमाख्यामि ते देव शोकं त्यज सुदारुणम्॥

३८अस्मिन्मुहूर्ते भ्रात्रा त्वं रामेण सह संगतः।
निहत्य रावणं रामः प्रतिलभ्य च मैथिलीम्॥

३९उपयाति समृद्धार्थः सह मित्रैर्महाबलैः।
लक्ष्मणश्च महातेजा वैदेही च यशस्विनी।
सीता समग्रा रामेण महेन्द्रेण शची यथा॥

प्राञ्जलिः मारुतात्मजः उवाच — ‘देव, दण्डकारण्ये वसन्तं चीरजटाधरं यं काकुत्स्थं त्वम् अनुशोचसि, सः त्वां कुशलम् अब्रवीत्। प्रियं ते आख्यामि, सुदारुणं शोकं त्यज। अस्मिन् मुहूर्ते त्वं भ्रात्रा रामेण सह संगतः इव असि। रावणं निहत्य मैथिलीं प्रतिलभ्य समृद्धार्थः रामः महाबलैः मित्रैः सह उपयाति। महातेजाः लक्ष्मणः, यशस्विनी वैदेही च तेन सह; यथा शची महेन्द्रेण, तथा सीता रामेण समग्रा।’ एकोनचत्वारिंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः। ‘देव’ इति संबोधनं हनूमतः विनयं भरतस्य राजत्वं च सूचयति। ‘अस्मिन् मुहूर्ते’ इति सन्देशस्य तात्कालिकता। हनूमान् प्रथमं भरतस्य शोकं स्पृशति — ‘यं त्वम् अनुशोचसि’ — ततः शोकत्यागस्य आदेशं ददाति, अन्ते प्रियं निवेदयति; एषः क्रमः दूतस्य कौशलं दर्शयति। सहसा प्रियवचनं कदाचित् हानिकरं भवेत्, अतः सः भूमिकां रचयति। ‘समग्रा’ इति सीता अक्षता पूर्णा च — रावणगृहे वासे अपि तस्याः शीलं न दूषितम् इति ध्वनिः।

With joined palms the son of the Wind said: “My lord, Kākutstha, for whom you grieve, who lived in the Daṇḍaka forest wearing bark and matted hair, sends you his greetings. I bring you good news; give up your terrible grief. At this very moment you are as good as reunited with your brother Rāma. Rāma has slain Rāvaṇa and won back Maithilī, and now, his purpose accomplished, he is coming with his mighty friends. The splendid Lakṣmaṇa and the glorious Vaidehī are with him, and Sītā is with Rāma, whole and unharmed, as Śacī is with great Indra.” Calling Bharata “my lord” shows Hanūmān's courtesy and Bharata's royal standing, and “at this very moment” gives the message its urgency. Hanūmān first touches on Bharata's grief, then bids him put it aside, and only then gives the good news; this order shows the messenger's skill, for joyful news given too suddenly can sometimes do harm, so he prepares the way. And in calling Sītā whole he hints that even living in Rāvaṇa's house her virtue had not been touched.

६भरतस्य मूर्च्छा, आलिङ्गनं, पारितोषिकं च

४०एवमुक्तो हनुमता भरतः कैकयीसुतः।
पपात सहसा हृष्टो हर्षान्मोहमुपागमत्॥

४१ततो मुहूर्तादुत्थाय प्रत्याश्वस्य च राघवः।
हनूमन्तमुवाचेदं भरतः प्रियवादिनम्॥

४२अशोकजैः प्रीतिमयैः कपिमालिङ्ग्य सम्भ्रमात्।
सिषेच भरतः श्रीमान्विपुलैरश्रुबिन्दुभिः॥

४३देवो वा मानुषो वा त्वमनुक्रोशादिहागतः।
प्रियाख्यानस्य ते सौम्य ददामि ब्रुवतः प्रियम्॥

४४गवां शतसहस्रं च ग्रामाणां च शतं परम्।
सकुण्डलाः शुभाचारा भार्याः कन्यास्तु षोडश॥

४५हेमवर्णाः सुनासोरूः शशिसौम्याननाः स्त्रियः।
सर्वाभरणसम्पन्नाः सम्पन्नाः कुलजातिभिः॥

४६निशम्य रामागमनं नृपात्मजः कपिप्रवीरस्य तदाद्भुतोपमम्।
प्रहर्षितो रामदिदृक्षयाभवत्पुनश्च हर्षादिदमब्रवीद्वचः॥

एवं हनुमता उक्तः कैकयीसुतः भरतः सहसा हृष्टः पपात, हर्षात् मोहम् उपागमत्। मुहूर्तात् प्रत्याश्वस्य उत्थाय सः प्रियवादिनं हनूमन्तं सम्भ्रमात् आलिङ्ग्य अशोकजैः प्रीतिमयैः विपुलैः अश्रुबिन्दुभिः सिषेच। ततः अवदत् — ‘त्वं देवः वा मानुषः वा अनुक्रोशात् इह आगतः? सौम्य, प्रियाख्यानस्य ते प्रियं ददामि — गवां शतसहस्रं, उत्तमं ग्रामाणां शतं, सकुण्डलाः शुभाचाराः हेमवर्णाः सुनासोरूः शशिसौम्याननाः सर्वाभरणसम्पन्नाः कुलजातिभिः सम्पन्नाः षोडश कन्याः भार्यार्थम्।’ ततः कपिप्रवीरस्य मुखात् अद्भुतोपमं रामागमनं निशम्य नृपात्मजः रामदिदृक्षया प्रहर्षितः अभवत्, हर्षात् पुनः इदं वचः अब्रवीत्। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन। शोकजानि अश्रूणि न, अपितु प्रीतिजानि इति ‘अशोकजैः’ पदस्य भावः। रामस्य सन्देहः अत्र पूर्णतया निरस्तः — भरतस्य हर्षः निर्व्याजः। भरतस्य दानं तस्य हर्षस्य परिमाणम् — यत्किञ्चित् तस्य समीपे श्रेष्ठं तत् सर्वं सः प्रियवादिने दातुम् इच्छति। हिन्दीभाष्यम् अत्र कोष्ठके ‘तथापि’ इति योजयति — यद्यपि इदं प्रियवचनं सर्वेषां दानानाम् अतीतम्, तथापि मम समीपे यत् अस्ति तत् ददामि। ‘देवो वा मानुषो वा’ इति प्रश्नः — मानुषरूपेण आगतं कपिं भरतः न अभिजानाति, तस्य वचनम् अलौकिकम् इति मन्यते। सर्गस्य अन्ते भरतः पुनः वक्तुम् आरभते, तस्य वचनम् अग्रिमसर्गे। षोडशकन्यानां वर्णनं तत्कालीनस्य राजदानस्य परम्परां सूचयति। वंशस्थवृत्ते निबद्धः अन्तिमः श्लोकः सर्गस्य भावं संक्षेपेण वदति — ‘अद्भुतोपमम्’ इति समाचारः अद्भुतः, असम्भाव्यः इव, तथापि सत्यः। ‘पुनश्च’ इति — मूर्च्छायाः पश्चात् दानस्य वचनं, ततः पुनः हर्षात् भाषणम्; भरतः रामस्य कथां विस्तरेण श्रोतुम् इच्छति, यत् अग्रिमसर्गस्य विषयः।

At Hanūmān's words Bharata, Kaikeyī's son, overcome with sudden joy, fell to the ground in a faint. After a moment he came to himself and rose, and in his excitement embraced Hanūmān, the bearer of such good news, and bathed him in a flood of tears, tears not of grief but of love. Then he said: “Whether you are a god or a man who has come here out of kindness, gentle friend, I will give you a gift for the good news you bring: a hundred thousand cows, a hundred of the best villages, and sixteen maidens for wives, wearing earrings and of good conduct, golden-skinned, with fine noses and thighs and faces lovely as the moon, decked with every ornament and born of good family.” Here Rāma's doubt is wholly swept away, for Bharata's joy was without pretence. His gift is the measure of his joy: he wanted to give the bearer of good news the best of everything he had, knowing that the news was worth more than any gift and still giving what he could. The gift of sixteen maidens reflects the royal custom of giving of that time. He did not recognise the monkey who had come in human form, and asked whether he was a god or a man because his words seemed more than earthly. Hearing from the monkey hero the wondrous news of Rāma's coming, news that seemed impossible and yet was true, the prince was thrilled with longing to see Rāma, and in his joy he spoke again; first he had fainted, then promised gifts, and now he began to speak again, eager to hear Rāma's story in full, which is the matter of the next sarga.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चविंशत्यधिकशततमः सर्गः॥ १२५॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि

समालोक्य १२५.१ सम्यक् दृष्ट्वा

सन्धिः: सम् + आ + लोक्य → समालोक्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: समासः नास्ति — ‘लोक्’ धातोः ल्यबन्तं, ‘सम्’ ‘आ’ उपसर्गौ
विभक्तिः: अव्ययम् — ल्यबन्तम्

त्वरितविक्रमः १२५.१ शीघ्रपराक्रमः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: त्वरितः विक्रमः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘रामः’ इत्यस्य विशेषणम्)

न्यपातयत् १२५.२ पातितवान्, प्रेरितवान्

सन्धिः: नि + अपातयत् → न्यपातयत् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः: समासः नास्ति — ‘पत्’ धातोः णिजन्तात् लङ्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

प्लवगसत्तम १२५.३ वानरश्रेष्ठ

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: प्लवगेषु सत्तमः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सम्बुद्धिः, एकवचनम्

नृपतिमन्दिरे १२५.३ राजभवने

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: नृपतेः मन्दिरम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्

गहनगोचरम् १२५.४ वनचरं, वने वसन्तम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: गहनं गोचरः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘गुहम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

निषादाधिपतिम् १२५.४ निषादराजं गुहम्

सन्धिः: निषाद + अधिपतिम् → निषादाधिपतिम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: निषादानाम् अधिपतिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

आत्मसमः १२५.५ स्वसदृशः, अतिप्रियः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: आत्मना समः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

सिद्धार्थम् १२५.७ कृतकार्यं, सफलमनोरथम्

सन्धिः: सिद्ध + अर्थम् → सिद्धार्थम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: सिद्धः अर्थः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘माम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

आपगापतिम् १२५.९ नदीनां पतिं, समुद्रम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: आपगानां पतिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

सेतू १२५.१० समुद्रे बद्धः सेतुः

सन्धिः: पदान्ते ‘सेतुः + रावणः’ इति विसर्गस्य रेफे लोपे पूर्वस्य दीर्घः (ढ्रलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः) → सेतू रावणः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘सेतुः’)

हरीणामीश्वरेण १२५.१२ वानराणां राज्ञा सुग्रीवेण

सन्धिः: हरीणाम् + ईश्वरेण — पदान्तमकारस्य अनुस्वारः न, स्वरे परे संयोगः
समासः: समासः नास्ति (पृथक् पदे)
विभक्तिः: हरीणाम् — षष्ठी बहुवचनम्; ईश्वरेण — तृतीया एकवचनम्

समृद्धार्थः १२५.१३ सिद्धप्रयोजनः

सन्धिः: समृद्ध + अर्थः → समृद्धार्थः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: समृद्धः अर्थः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

भरतस्येङ्गितानि १२५.१५ भरतस्य चेष्टाः, मनोभावसूचकानि चिह्नानि

सन्धिः: भरतस्य + इङ्गितानि → भरतस्येङ्गितानि — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः: समासः नास्ति (पृथक् पदे)
विभक्तिः: भरतस्य — षष्ठी; इङ्गितानि — प्रथमा बहुवचनम्

व्याभाषितेन १२५.१५ संभाषणेन, वचनेन

सन्धिः: वि + आभाषितेन → व्याभाषितेन — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
समासः: समासः नास्ति — ‘भाष्’ धातोः क्तान्तम्, ‘वि’ ‘आ’ उपसर्गौ
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्

पितृपैतामहम् १२५.१६ पितृपितामहक्रमागतम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: पितुः पितामहस्य च इदम् — द्वन्द्वगर्भः तद्धितान्तः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘राज्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

हस्त्यश्वरथसंकुलम् १२५.१६ गजाश्वरथैः परिपूर्णम्

सन्धिः: हस्ति + अश्व → हस्त्यश्व — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः: हस्तिभिः अश्वैः रथैः च संकुलम् — द्वन्द्वगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘राज्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

राज्येनार्थी १२५.१७ राज्यम् इच्छन्

सन्धिः: राज्येन + अर्थी → राज्येनार्थी — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: समासः नास्ति (पृथक् पदे)
विभक्तिः: राज्येन — तृतीया; अर्थी — प्रथमा एकवचनम् (‘अर्थिन्’)

जिघृक्षन् १२५.२० ग्रहीतुम् इच्छन्

सन्धिः: पदान्ते ‘जिघृक्षन् + उरगोत्तमम्’ इति ङमुडागमेन नकारद्वित्वम् → जिघृक्षन्नुरगोत्तमम्
समासः: समासः नास्ति — ‘ग्रह्’ धातोः सन्नन्तात् शतृ
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

विहगेन्द्रालयम् १२५.२१ गरुडस्य निवासम्, अन्तरिक्षम्

सन्धिः: विहग + इन्द्र → विहगेन्द्र — गुणसन्धिः (अ + इ = ए); इन्द्र + आलयम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: विहगानाम् इन्द्रः (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्य आलयः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

भरद्वाजाभ्यनुज्ञातम् १२५.२४ भरद्वाजस्य अनुमतिं प्राप्तम्

सन्धिः: भरद्वाज + अभ्यनुज्ञातम् → भरद्वाजाभ्यनुज्ञातम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: भरद्वाजेन अभ्यनुज्ञातः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘राघवम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

सम्प्रहृष्टतनूरुहः १२५.२५ रोमाञ्चितः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: सम्प्रहृष्टानि तनूरुहाणि यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

चीरकृष्णाजिनाम्बरम् १२५.२९ वल्कलकृष्णमृगचर्मधारिणम्

सन्धिः: कृष्ण + अजिन → कृष्णाजिन; अजिन + अम्बरम् → अजिनाम्बरम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: चीरं कृष्णाजिनं च अम्बरं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘भरतम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

भ्रातृव्यसनकर्शितम् १२५.३० भ्रातुः विपत्त्या कृशीकृतम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: भ्रातुः व्यसनेन कर्शितः — तृतीयातत्पुरुषगर्भः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

ब्रह्मर्षिसमतेजसम् १२५.३२ ब्रह्मर्षितुल्यतेजस्विनम्

सन्धिः: ब्रह्म + ऋषि → ब्रह्मर्षि — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
समासः: ब्रह्मर्षिणा समं तेजः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

देहबन्धम् १२५.३५ शरीरधारिणम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: देहस्य बन्धः यस्य सः — बहुव्रीहिः (देहधारिणम्)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

अशोकजैः १२५.४२ शोकात् अजातैः, हर्षजनितैः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: न शोकात् जाताः — नञ्गर्भः उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम् (‘अश्रुबिन्दुभिः’ इत्यस्य विशेषणम्)

रामदिदृक्षया १२५.४६ रामं द्रष्टुम् इच्छया

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: रामस्य दिदृक्षा — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्