॥वाल्मीकिरामायणम् युद्धकाण्डम् — सर्गः १२६

युद्धकाण्डम् — षड्विंशत्यधिकशततमः सर्गः

हनूमता भरताय रामवृत्तान्तकथनम्

भरतस्य प्रश्नः, वनप्रवेशात् विराधवधः, शूर्पणखा, खरदूषणवधः, मारीचः, सीताहरणं, जटायुः, कबन्धः, सुग्रीवसख्यं, वालिवधः, सीतान्वेषणं, सेतुः, रावणवधः, वरप्राप्तिः, भरद्वाजाश्रमे निवासः

बहुवर्षानन्तरं स्वामिनः कीर्तनं श्रुत्वा भरतः ‘जीवन्तं नरम् आनन्दः वर्षशतात् अपि एति’ इति लौकिकीं गाथां स्मरति, रामस्य वानरैः सह समागमः कुत्र कथं च अभवत् इति पृच्छति। बृस्यां उपविष्टः हनूमान् भरतस्य प्रत्यागमनात् आरभ्य सर्वं रामचरितं कथयति — दण्डकवने विराधवधः, शरभङ्गस्य दिवंगमनं, जनस्थाने शूर्पणखायाः कर्णनासच्छेदः, चतुर्दशसहस्राणां राक्षसानां खरदूषणत्रिशिरसां च वधः, मारीचस्य रत्नमयमृगरूपेण प्रलोभनं, रावणेन सीताहरणं जटायुवधः च, लङ्कायां सीतायाः अशोकवनिकायां वासः, कबन्धवचनात् सुग्रीवेण सख्यं, वालिवधः, सीतान्वेषणं, सम्पातेः वचनं, हनूमतः समुद्रलङ्घनं सीतादर्शनं च, सेतुबन्धः, प्रहस्तकुम्भकर्णेन्द्रजिद्रावणानां वधः, देवेभ्यः वरप्राप्तिः, पुष्पकेण किष्किन्धागमनं, गङ्गातीरे भरद्वाजाश्रमे निवासः च। ‘श्वः पुष्ययोगेन रामं द्रक्ष्यसि’ इति श्रुत्वा भरतः ‘चिरस्य मे मनोरथः पूर्णः’ इति वदति।

१भरतस्य हर्षः प्रश्नः च

१बहूनि नाम वर्षाणि गतस्य सुमहद्वनम्।
शृणोम्यहं प्रीतिकरं मम नाथस्य कीर्तनम्॥

२कल्याणी बत गाथेयं लौकिकी प्रतिभाति माम्।
एति जीवन्तमानन्दो नरं वर्षशतादपि॥

३राघवस्य हरीणां च कथमासीत्समागमः।
कस्मिन्देशे किमाश्रित्य तत्त्वमाख्याहि पृच्छतः॥

४स पृष्टो राजपुत्रेण बृस्यां समुपवेशितः।
आचचक्षे ततः सर्वं रामस्य चरितं वने॥

भरतः वदति — ‘मम नाथस्य रामस्य सुमहत् वनं गतस्य बहूनि वर्षाणि गतानि; अद्य अहं तस्य प्रीतिकरं कीर्तनं शृणोमि। “जीवन्तं नरं वर्षशतात् अपि आनन्दः एति” इति या लौकिकी गाथा, सा कल्याणी सत्या च इति मे प्रतिभाति। राघवस्य हरीणां च समागमः कथम् अभवत्, कस्मिन् देशे, किम् आश्रित्य — तत् तत्त्वतः पृच्छतः मे आख्याहि।’ एवं राजपुत्रेण पृष्टः बृस्यां कुशासने समुपवेशितः हनूमान् वने रामस्य सर्वं चरितम् आचचक्षे। ‘नाथ’ इति पदेन भरतः रामं स्वामिनं मन्यते, न केवलं भ्रातरम्। लौकिकी गाथा जनानां अनुभवेन सिद्धा उक्तिः — दीर्घे दुःखे अपि आशा न त्यक्तव्या, यतः जीवतः कदाचित् सुखम् अवश्यम् आगच्छति। भरतस्य चतुर्दशवर्षाणां प्रतीक्षा अद्य फलिता। तस्य प्रश्ने कुतूहलं नास्ति, अपितु भ्रातुः प्रति स्नेहात् तस्य प्रत्येकं दुःखं ज्ञातुम् इच्छा। ‘बृसी’ इति मुनीनां कुशमयम् आसनम् — भरतः स्वयं तापसः, अतः अतिथये तादृशम् एव आसनं ददाति।

“Many years have gone by since my lord went into the great forest,” said Bharata, “and today I hear news of him that fills me with joy. The old saying seems to me true and happy indeed: ‘Joy comes to the man who lives, even if it takes a hundred years.’ How did Rāghava come to meet the monkeys? In what country, and for what reason? Tell me truly, for I want to know.” In calling Rāma “my lord” Bharata counts him his master, not only his brother. The popular saying is wisdom tested by people's experience: even in long sorrow one must not give up hope, for to the one who lives, happiness surely comes at last; and Bharata's fourteen years of waiting had today borne fruit. His question comes not from curiosity but from love, a wish to know every one of his brother's sorrows. Questioned by the prince and seated on a mat of kuśa grass, the seat of sages that Bharata, himself an ascetic, offered his guest, Hanūmān then told him the whole story of Rāma's life in the forest.

२भरतस्य ज्ञातः पूर्ववृत्तान्तः

५यथा प्रव्राजितो रामो मातुर्दत्तौ वरौ तव।
यथा च पुत्रशोकेन राजा दशरथो मृतः॥

६यथा दूतैस्त्वमानीतस्तूर्णं राजगृहात्प्रभो।
त्वयायोध्यां प्रविष्टेन यथा राज्यं न चेप्सितम्॥

७चित्रकूटगिरिं गत्वा राज्येनामित्रकर्शनः।
निमन्त्रितस्त्वया भ्राता धर्ममाचरता सताम्॥

८स्थितेन राज्ञो वचने यथा राज्यं विसर्जितम्।
आर्यस्य पादुके गृह्य यथासि पुनरागतः॥

९सर्वमेतन्महाबाहो यथावद्विदितं तव।
त्वयि प्रतिप्रयाते तु यद्वृत्तं तन्निबोध मे॥

हनूमान् प्रथमं भरतस्य ज्ञातानि वृत्तानि संक्षेपेण स्मारयति — ‘प्रभो, यथा रामः प्रव्राजितः, यथा तव मातुः द्वौ वरौ दत्तौ, यथा पुत्रशोकेन राजा दशरथः मृतः, यथा त्वं दूतैः राजगृहात् तूर्णम् आनीतः, यथा अयोध्यां प्रविष्टेन त्वया राज्यं न ईप्सितं, यथा सतां धर्मम् आचरता त्वया चित्रकूटगिरिं गत्वा अमित्रकर्शनः भ्राता राज्येन निमन्त्रितः, यथा राज्ञः वचने स्थितेन तेन राज्यं विसर्जितं, यथा त्वम् आर्यस्य पादुके गृह्य पुनः आगतः — एतत् सर्वं, महाबाहो, तव यथावत् विदितम्। त्वयि प्रतिप्रयाते यत् वृत्तं, तत् मे निबोध।’ एतेन उपक्रमेण हनूमान् दर्शयति यत् सः भरतस्य त्यागं जानाति; ‘धर्मम् आचरता सताम्’ इति भरतस्य प्रशंसा अपि अन्तर्भवति। राजगृहं केकयराजस्य नगरं, यत्र भरतः मातुलगृहे आसीत्। पञ्चमात् नवमपर्यन्तं ‘यथा’ इति पदस्य पुनः पुनः प्रयोगः घटनानां मालां रचयति। अयोध्याकाण्डस्य सम्पूर्णा कथा एतेषु पञ्चसु श्लोकेषु संक्षिप्ता। कथनस्य आरम्भः भरतस्य दुःखस्मृतिभिः, किन्तु अन्ते तस्य गौरवेण। एवं हनूमान् भरतस्य दुःखं न पुनः उद्दीपयति, अपितु तस्य धर्मनिष्ठां स्मारयित्वा नवां कथाम् आरभते।

He began by briefly recalling what Bharata already knew. “My lord, how Rāma was exiled, how the two boons were granted to your mother, how King Daśaratha died of grief for his son; how messengers brought you in haste from Rājagṛha; how, when you entered Ayodhyā, you did not want the kingdom; how, following the way of the good, you went to Mount Citrakūṭa and begged your brother, the tormentor of his foes, to take the kingdom; how he, holding to the king's word, gave the kingdom up, and how you came back carrying the noble one's sandals — all this, mighty-armed prince, you know exactly as it happened. Now hear from me what happened after you left.” Rājagṛha was the city of the Kekaya king, where Bharata had been staying at his uncle's house. The repeated “how” strings the events together like a garland, and in these few words the whole story of the Ayodhyā Kāṇḍa is summed up. By this opening Hanūmān shows that he knows Bharata's sacrifice, and “following the way of the good” praises him. The account begins with Bharata's painful memories but ends with his honour, so that Hanūmān does not reopen his grief, but reminds him of his faithfulness to dharma before beginning the new story.

३दण्डकप्रवेशः, विराधवधः, शरभङ्गाश्रमः

१०अपयाते त्वयि तदा समुद्भ्रान्तमृगद्विजम्।
परिद्यूनमिवात्यर्थं तद्वनं समपद्यत॥

११तद्धस्तिमृदितं घोरं सिंहव्याघ्रमृगाकुलम्।
प्रविवेशाथ विजनं स महद्दण्डकावनम्॥

१२तेषां पुरस्ताद्बलवान्गच्छतां गहने वने।
विनदन्सुमहानादं विराधः प्रत्यदृश्यत॥

१३तमुत्क्षिप्य महानादमूर्ध्वबाहुमधोमुखम्।
निखाते प्रक्षिपन्ति स्म नदन्तमिव कुञ्जरम्॥

१४तत्कृत्वा दुष्करं कर्म भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।
सायाह्ने शरभङ्गस्य रम्यमाश्रममीयतुः॥

१५शरभङ्गे दिवं प्राप्ते रामः सत्यपराक्रमः।
अभिवाद्य मुनीन्सर्वाञ्जनस्थानमुपागमत्॥

‘त्वयि अपयाते तत् वनं समुद्भ्रान्तमृगद्विजम् अत्यर्थं परिद्यूनम् इव समपद्यत — भरतस्य सेनया क्षुब्धाः मृगाः पक्षिणः च भ्रान्ताः। ततः रामः हस्तिमृदितं घोरं सिंहव्याघ्रमृगाकुलं विजनं महत् दण्डकावनं प्रविवेश। गहने वने गच्छतां तेषां पुरस्तात् बलवान् विराधः सुमहानादं विनदन् प्रत्यदृश्यत। महानादम् ऊर्ध्वबाहुम् अधोमुखं नदन्तं कुञ्जरम् इव तं भ्रातरौ उत्क्षिप्य निखाते गर्ते प्रक्षिपन्ति स्म। तत् दुष्करं कर्म कृत्वा रामलक्ष्मणौ सायाह्ने शरभङ्गस्य रम्यम् आश्रमम् ईयतुः। शरभङ्गे दिवं प्राप्ते सत्यपराक्रमः रामः सर्वान् मुनीन् अभिवाद्य जनस्थानम् उपागमत्।’ एतत् अरण्यकाण्डस्य आरम्भः। विराधः शस्त्रैः अवध्यः आसीत्, अतः तं गर्ते निखाय अमारयन् इति अरण्यकाण्डे विस्तरेण उक्तम्। शरभङ्गः रामं दृष्ट्वा अग्निं प्रविश्य ब्रह्मलोकं गतः। हनूमान् एतानि वृत्तानि सम्पातेः सुग्रीवस्य वा मुखात् श्रुतवान् स्यात्, तथापि सः क्रमशः सर्वं स्मरति। ‘परिद्यूनम् इव’ इति वनस्य अपि दुःखम् — यथा अयोध्या रामवियोगे शोचति, तथा चित्रकूटवनम् अपि भरतस्य सेनायाः गमनानन्तरं शून्यम् अभवत्। दण्डकावनं ‘विजनम्’ — तत्र मनुष्याः न वसन्ति, केवलं मुनयः राक्षसाः च। विराधः प्रथमः राक्षसः यः रामेण वने दृष्टः; तस्य वधेन रामस्य वनवासस्य युद्धपर्वम् आरभते। ‘नदन्तम् इव कुञ्जरम्’ इति उपमया तस्य महाकायता भीषणता च सूच्येते।

“After you had gone, that forest seemed utterly forlorn, its beasts and birds distraught”, for Bharata's army had disturbed them, and as Ayodhyā grieved for Rāma, so the Citrakūṭa forest grew empty when that army left. “Then Rāma went into the great Daṇḍaka forest, dreadful and empty of men, trampled by elephants and teeming with lions, tigers and deer. As they went on through the thick forest, the mighty Virādha appeared before them, roaring tremendously. Still roaring, trumpeting like an elephant, arms flung up and face down, the two brothers lifted him and threw him into a pit. Having done that hard deed, Rāma and Lakṣmaṇa reached Śarabhaṅga's lovely hermitage at evening. When Śarabhaṅga had gone to heaven, Rāma, true in his valour, saluted all the sages and went on to Janasthāna.” This is the beginning of the Araṇya Kāṇḍa. The Daṇḍaka forest was empty of men; only sages and rākṣasas lived there. Virādha was the first rākṣasa Rāma met in the forest, and with his death the warlike part of the exile begins; the image of the trumpeting elephant tells how huge and fearsome he was. No weapon could kill him, and so, as the Araṇya Kāṇḍa tells at length, they buried him in a pit. Śarabhaṅga, on seeing Rāma, entered the fire and went to Brahmā's world. Hanūmān may have heard these things from Sampāti or from Sugrīva, but he recalls them all in order.

४शूर्पणखा, खरदूषणादीनां वधः

१६पश्चाच्छूर्पणखा नाम रामपार्श्वमुपागता।
ततो रामेण संदिष्टो लक्ष्मणः सहसोत्थितः॥

१७प्रगृह्य खड्गं चिच्छेद कर्णनासं महाबलः।
चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम्॥

१८हतानि वसता तत्र राघवेण महात्मना।
एकेन सह संगम्य रामेण रणमूर्धनि॥

१९अह्नश्चतुर्थभागेन निःशेषा राक्षसाः कृताः।
महाबला महावीर्यास्तपसो विघ्नकारिणः॥

२०निहता राघवेणाजौ दण्डकारण्यवासिनः।
राक्षसाश्च विनिष्पिष्टाः खरश्च निहतो रणे॥

२१दूषणं चाग्रतो हत्वा त्रिशिरास्तदनन्तरम्।
ततस्तेनार्दिता बाला रावणं समुपागता॥

‘पश्चात् शूर्पणखा नाम रामस्य पार्श्वम् उपागता; ततः रामेण संदिष्टः महाबलः लक्ष्मणः सहसा उत्थितः खड्गं प्रगृह्य तस्याः कर्णनासं चिच्छेद। तत्र वसता महात्मना राघवेण भीमकर्मणां रक्षसां चतुर्दश सहस्राणि हतानि। रणमूर्धनि एकेन रामेण सह संगम्य अह्नः चतुर्थभागेन राक्षसाः निःशेषाः कृताः। तपसः विघ्नकारिणः महाबलाः महावीर्याः दण्डकारण्यवासिनः राक्षसाः आजौ राघवेण निहताः विनिष्पिष्टाः च, खरः च रणे निहतः, अग्रतः दूषणं हत्वा तदनन्तरं त्रिशिराः च। ततः तेन दुःखेन अर्दिता बाला शूर्पणखा रावणं समुपागता।’ ‘एकेन’ इति पदं रामस्य अद्वितीयं शौर्यं सूचयति — चतुर्दश सहस्राणि एकः एव सार्धमुहूर्ते अनाशयत्। ‘अह्नः चतुर्थभागः’ इति दिनस्य चतुर्थः अंशः, प्रायः सार्धघटिकात्रयम्। ‘तपसः विघ्नकारिणः’ — ऋषीणां रक्षणम् एव वनवासस्य प्रधानं कार्यम् आसीत् इति स्मार्यते। अत्र शूर्पणखायाः अपमानात् एव सर्वस्य युद्धस्य बीजम् उत्पन्नम्। सप्तदशाष्टादशयोः मध्ये मुद्रणे ‘चतुर्दश सहस्राणि…हतानि…’ इति अर्धद्वयं कर्णनासच्छेदस्य अनन्तरं, समीक्षिते तत् ६.११४.०१५ इति पूर्वं स्थितम् — क्रमविपर्ययः। अत्र कथायां लक्ष्मणस्य कर्म अपि न विस्मृतं — सः रामस्य आज्ञया एव शूर्पणखां दण्डितवान्, न स्वेच्छया। खरदूषणत्रिशिरसां वधः जनस्थाने राक्षसानां सत्तायाः अन्तः, अतः शूर्पणखा लङ्कां गत्वा रावणं प्रेरयति। ‘खरश्च निहतो रणे’ इति खरः जनस्थाने रावणस्य प्रतिनिधिः आसीत्; तस्य वधेन रावणस्य दक्षिणसीमा निःशेषा अभवत्।

“Later a rākṣasī called Śūrpaṇakhā came up to Rāma, and the mighty Lakṣmaṇa, at Rāma's bidding, sprang up at once, seized his sword and cut off her ears and nose. While he lived there, the great-souled Rāghava slew fourteen thousand rākṣasas of dreadful deeds. Meeting Rāma alone at the forefront of battle, they were wiped out to the last man within a quarter of a day. Those mighty, valiant dwellers in the Daṇḍaka forest, who hindered the sages' austerities, were struck down and crushed by Rāghava in battle; Khara was killed in the fight, after Dūṣaṇa had fallen first, and Triśiras after him. Then, tormented by all this, the young rākṣasī went to Rāvaṇa.” The word “alone” shows Rāma's matchless courage: he destroyed fourteen thousand single-handed in a quarter of a day, a matter of a few hours. That they hindered the sages' austerities recalls that protecting the seers was the chief purpose of the exile. Lakṣmaṇa's part is not forgotten either: he punished Śūrpaṇakhā at Rāma's command, not on his own. From her humiliation the seed of the whole war was sown. Khara had been Rāvaṇa's deputy in Janasthāna; with the death of Khara, Dūṣaṇa and Triśiras, the rākṣasas' power in Janasthāna was at an end, and Rāvaṇa's southern frontier stood empty, so Śūrpaṇakhā went to Laṅkā and roused Rāvaṇa.

५मारीचः, सीताहरणं, जटायुवधः, लङ्काप्रवेशः

२२रावणानुचरो घोरो मारीचो नाम राक्षसः।
लोभयामास वैदेहीं भूत्वा रत्नमयो मृगः॥

२३सा राममब्रवीद्दृष्ट्वा वैदेही गृह्यतामिति।
अयं मनोहरः कान्त आश्रमो नो भविष्यति॥

२४ततो रामो धनुष्पाणिर्मृगं तमनुधावति।
स तं जघान धावन्तं शरेणानतपर्वणा॥

२५अथ सौम्य दशग्रीवो मृगं याति तु राघवे।
लक्ष्मणे चापि निष्क्रान्ते प्रविवेशाश्रमं तदा॥

२६जग्राह तरसा सीतां ग्रहः खे रोहिणीमिव।
त्रातुकामं ततो युद्धे हत्वा गृध्रं जटायुषम्॥

२७प्रगृह्य सहसा सीतां जगामाशु स राक्षसः।
ततस्त्वद्भुतसंकाशाः स्थिताः पर्वतमूर्धनि॥

२८सीतां गृहीत्वा गच्छन्तं वानराः पर्वतोपमाः।
ददृशुर्विस्मिताकारा रावणं राक्षसाधिपम्॥

२९ततः शीघ्रतरं गत्वा तद्विमानं मनोजवम्।
आरुह्य सह वैदेह्या पुष्पकं स महाबलः॥

३०प्रविवेश तदा लङ्कां रावणो राक्षसेश्वरः।
तां सुवर्णपरिष्कारे शुभे महति वेश्मनि॥

३१प्रवेश्य मैथिलीं वाक्यैः सान्त्वयामास रावणः।
तृणवद्भाषितं तस्य तं च नैर्ऋतपुङ्गवम्॥

‘रावणस्य अनुचरः घोरः मारीचः नाम राक्षसः रत्नमयः मृगः भूत्वा वैदेहीं लोभयामास। तं दृष्ट्वा वैदेही रामम् अब्रवीत् — “एषः गृह्यताम्, अयं मनोहरः कान्तः आश्रमे नः भविष्यति।” ततः धनुष्पाणिः रामः तं मृगम् अनुधावति, धावन्तं च तम् आनतपर्वणा शरेण जघान। सौम्य, मृगं याति राघवे निष्क्रान्ते च लक्ष्मणे दशग्रीवः आश्रमं प्रविवेश, खे ग्रहः रोहिणीम् इव तरसा सीतां जग्राह। युद्धे त्रातुकामं गृध्रं जटायुषं हत्वा सहसा सीतां प्रगृह्य सः राक्षसः आशु जगाम। पर्वतमूर्धनि स्थिताः अद्भुतसंकाशाः पर्वतोपमाः वानराः सीतां गृहीत्वा गच्छन्तं राक्षसाधिपं रावणं विस्मिताकाराः ददृशुः। ततः सः महाबलः वैदेह्या सह मनोजवं पुष्पकं विमानम् आरुह्य शीघ्रतरं गत्वा लङ्कां प्रविवेश। सुवर्णपरिष्कारे शुभे महति वेश्मनि मैथिलीं प्रवेश्य वाक्यैः सान्त्वयामास। वैदेही तु तस्य भाषितं तं नैर्ऋतपुङ्गवं च तृणवत् अचिन्तयन्ती अशोकवनिकां गता।’ ‘ग्रहः खे रोहिणीम् इव’ — पापग्रहः रोहिणीनक्षत्रं ग्रसति इति ज्यौतिषम् उपमा। वानराः ऋष्यमूके स्थिताः इमं दृष्टवन्तः, सीता च तेषु आभरणानि पातितवती — एषा एव कथायाः ग्रन्थिः। ‘तृणवत्’ इति सीतायाः अविचलः पातिव्रत्यधर्मः; अशोकवने सा दशमासान् न्यवसत्। रावणस्य वैभवः सीतायाः मनसि तृणसमः अभवत्। कथायाः अस्मिन् भागे हनूमान् विस्तरेण वदति, यतः सीताहरणम् एव सर्वस्य दुःखस्य मूलम्। मारीचः पूर्वं विश्वामित्रयज्ञे रामस्य शरेण समुद्रं प्रक्षिप्तः आसीत्; रावणस्य भयात् पुनः सः मायामृगः अभवत्। सीतायाः ‘गृह्यताम्’ इति वचनं तस्याः सरलं स्त्रीस्वभावं दर्शयति, न तु लोभम्। रामस्य गमनानन्तरं मारीचस्य मायाशब्देन लक्ष्मणः अपि सीतायाः आग्रहात् निष्क्रान्तः। ‘तरसा’ इति रावणस्य बलात्कारः; जटायुः वृद्धः अपि सीतां त्रातुं युद्धम् अकरोत्, प्राणान् च अत्यजत्। पुष्पकं विमानं कुबेरात् अपहृतम्, तेन सः लङ्कां गतः। अशोकवनिका रावणस्य उद्यानं, यत्र राक्षसीभिः परिवृता सीता न्यवसत्। हनूमान् स्वयं तत्र सीतां दृष्टवान्, अतः अस्य वर्णनं प्रत्यक्षसाक्षिणः वचनम्। हनूमतः कथने त्रयः वुल्गेटमात्राः अर्धाः सन्ति — पुष्पकारोहणं, सीतायाः तृणवत् अवज्ञा, अशोकवनिकागमनं च; एते समीक्षितपाठे न सन्ति, तथापि मुद्रणे स्पष्टाः। एते कथायाः गतिं विशदयन्ति। सीतायाः धैर्यं भरताय विशेषेण निवेद्यते, यतः सः भ्रातृपत्न्याः शीलं ज्ञातुम् उत्सुकः स्यात्। रावणस्य वाक्यैः सान्त्वनं प्रलोभनं च सा तृणाय अपि न अमन्यत।

“A dreadful rākṣasa called Mārīca, one of Rāvaṇa's followers, turned himself into a deer that seemed made of jewels and tempted Vaidehī. Seeing it, Vaidehī said to Rāma, ‘Catch it for me! This lovely, charming creature will live in our hermitage.’ So Rāma, bow in hand, ran after the deer, and as it ran he killed it with a smooth-jointed arrow. While Rāghava was away after the deer and Lakṣmaṇa too had left, gentle friend, the ten-necked Rāvaṇa entered the hermitage and seized Sītā by force, as a malign planet seizes the star Rohiṇī in the sky. When the vulture Jaṭāyus tried to rescue her, the rākṣasa killed him in combat, snatched up Sītā and made off in haste. Then some monkeys, strange to look at and huge as mountains, standing on a mountain top, saw Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, carrying Sītā away, and were astonished. The mighty rākṣasa mounted the aerial car Puṣpaka, swift as thought, with Vaidehī, sped away and entered Laṅkā. There, in a great and splendid mansion adorned with gold, he lodged Maithilī and tried to soothe her with words. But Vaidehī, caring nothing for him, held his speeches and that bull among the rākṣasas himself as worth no more than straw, and went to the Aśoka grove.” Mārīca had once been flung into the ocean by Rāma's arrow at Viśvāmitra's sacrifice, and now, out of fear of Rāvaṇa, he became the magic deer. Sītā's “Catch it for me” shows a simple, natural wish, not greed. After Rāma left, Mārīca's cry in Rāma's voice drew Lakṣmaṇa away too at Sītā's urging. The seizing of Rohiṇī by a malign planet is an image from astronomy. “By force” names Rāvaṇa's violence; Jaṭāyus, old as he was, fought to save Sītā and gave his life. The monkeys who saw them were on Ṛṣyamūka, and Sītā dropped her ornaments among them, the knot on which the story turns. The Puṣpaka Rāvaṇa rode had been stolen from Kubera. Hanūmān tells this part at length, for Sītā's abduction was the root of all the sorrow; and since he himself had seen her in the Aśoka grove, his words are those of an eyewitness. He stresses Sītā's steadfastness to Bharata especially, for Bharata would be eager to know of his brother's wife's virtue: to her all Rāvaṇa's splendour, his coaxing and his temptations, were no more than straw, and she lived ten months in that grove, faithful to her husband.

६रामस्य प्रत्यागमनं, जटायुदाहः, कबन्धः

३२अचिन्तयन्ती वैदेही ह्यशोकवनिकां गता।
न्यवर्तत तदा रामो मृगं हत्वा तदा वने॥

३३निवर्तमानः काकुत्स्थो दृष्ट्वा गृध्रं स विव्यथे।
गृध्रं हतं तदा दृष्ट्वा रामः प्रियतरं पितुः॥

३४मार्गमाणस्तु वैदेहीं राघवः सहलक्ष्मणः।
गोदावरीमनुचरन्वनोद्देशांश्च पुष्पितान्॥

३५आसेदतुर्महारण्ये कबन्धं नाम राक्षसम्।
ततः कबन्धवचनाद्रामः सत्यपराक्रमः॥

‘ततः वने मृगं हत्वा रामः न्यवर्तत। निवर्तमानः काकुत्स्थः गृध्रं दृष्ट्वा विव्यथे — पितुः प्रियतरं गृध्रं हतं दृष्ट्वा रामः दुःखितः अभवत्। ततः वैदेहीं मार्गमाणः सहलक्ष्मणः राघवः गोदावरीम् अनुचरन् पुष्पितान् वनोद्देशान् च अन्विष्यन् महारण्ये कबन्धं नाम राक्षसम् आसेदतुः। ततः कबन्धस्य वचनात् सत्यपराक्रमः रामः ऋष्यमूकं प्रति प्रतस्थे।’ जटायुः दशरथस्य सखा आसीत्; रामः तस्य पितृवत् अग्निसंस्कारम् अकरोत्। कबन्धः शापमुक्तः सन् सुग्रीवेण सख्यं कर्तुं रामम् उपादिशत्। अत्र कथा अरण्यकाण्डस्य अन्तं प्राप्नोति। ‘न्यवर्तत तदा रामः मृगं हत्वा तदा वने’ इति मुद्रणे ‘तदा’ पदं द्विः। रामलक्ष्मणयोः सीतान्वेषणं दक्षिणदिशि गोदावरीतः आरब्धं, पम्पां प्रति च गतम्। कबन्धः बाहुभ्याम् एव जीवान् गृह्णाति स्म, रामलक्ष्मणौ तस्य बाहू छित्त्वा तं शापात् अमोचयताम्। हिन्दीभाष्यं ‘पितासे भी अधिक प्रिय गृध्रराज’ इति व्याख्याति — ‘प्रियतरं पितुः’ इत्यत्र पञ्चम्यर्थः।

“Meanwhile Rāma killed the deer in the forest and turned back. On his way back Kākutstha saw the vulture and was stricken; seeing the vulture slain, who had been dearer to him than his own father, Rāma was full of grief. Then, searching for Vaidehī, Rāghava and Lakṣmaṇa went along the Godāvarī and through the flowering stretches of forest, and in the great forest the two of them came upon a rākṣasa called Kabandha. Then, on Kabandha's advice, Rāma, true in his valour, set out for Mount Ṛṣyamūka.” Jaṭāyus had been Daśaratha's friend, and Rāma performed his funeral rites as for a father. The search began southwards from the Godāvarī and went on towards the Pampā. Kabandha caught living creatures with his arms alone; Rāma and Lakṣmaṇa cut off his arms and freed him from a curse, and, released, he advised Rāma to make friends with Sugrīva. Here the story reaches the end of the Araṇya Kāṇḍa.

७सुग्रीवसख्यं, वालिवधः, सीतान्वेषणस्य आदेशः

३६ऋष्यमूकगिरिं गत्वा सुग्रीवेण समागतः।
तयोः समागमः पूर्वं प्रीत्या हार्दो व्यजायत॥

३७भ्रात्रा निरस्तः क्रुद्धेन सुग्रीवो वालिना पुरा।
इतरेतरसंवादात्प्रगाढः प्रणयस्तयोः॥

३८रामः स्वबाहुवीर्येण स्वराज्यं प्रत्यपादयत्।
वालिनं समरे हत्वा महाकायं महाबलम्॥

३९सुग्रीवः स्थापितो राज्ये सहितः सर्ववानरैः।
रामाय प्रतिजानीते राजपुत्र्यास्तु मार्गणम्॥

४०आदिष्टा वानरेन्द्रेण सुग्रीवेण महात्मना।
दश कोट्यः प्लवङ्गानां सर्वाः प्रस्थापिता दिशः॥

४१तेषां नो विप्रकृष्टानां विन्ध्ये पर्वतसत्तमे।
भृशं शोकाभितप्तानां महान्कालोऽत्यवर्तत॥

‘सः ऋष्यमूकगिरिं गत्वा सुग्रीवेण समागतः। तयोः समागमः पूर्वं प्रीत्या हार्दः व्यजायत। क्रुद्धेन भ्रात्रा वालिना सुग्रीवः पुरा निरस्तः आसीत्; इतरेतरसंवादात् तयोः प्रणयः प्रगाढः अभवत्। रामः स्वबाहुवीर्येण समरे महाकायं महाबलं वालिनं हत्वा सुग्रीवाय स्वराज्यं प्रत्यपादयत्। सर्ववानरैः सहितः सुग्रीवः राज्ये स्थापितः, सः च रामाय राजपुत्र्याः सीतायाः मार्गणं प्रतिजानीते। महात्मना वानरेन्द्रेण सुग्रीवेण आदिष्टाः प्लवङ्गानां दश कोट्यः सर्वाः दिशः प्रस्थापिताः। तेषु विप्रकृष्टेषु अस्माकं पर्वतसत्तमे विन्ध्ये भृशं शोकाभितप्तानां महान् कालः अत्यवर्तत।’ ‘इतरेतरसंवादात्’ — उभयोः दुःखं समानम्, उभौ अपि भार्याविहीनौ, राज्यच्युतौ च; अतः सख्यं दृढम्। ‘नः’ इति हनूमान् स्वयम् अपि दक्षिणदिशि अन्वेषकेषु आसीत्। विन्ध्ये मासः अतीतः, सीता न दृष्टा, वानराः प्रायोपवेशाय उद्यताः — इति किष्किन्धाकाण्डे। हनूमान् स्वयं सुग्रीवस्य मन्त्री, अतः सख्यस्य आरम्भः तस्य एव मध्यस्थतया अभवत्; किन्तु सः अत्र आत्मानं न प्रशंसति। ‘स्वबाहुवीर्येण’ इति — वालिवधः रामस्य एव पराक्रमः। ‘दश कोट्यः’ इति वानराणां संख्या महती; ते चतस्रः दिशः प्रेषिताः। दक्षिणदिशि अङ्गदस्य नेतृत्वे हनूमान् जाम्बवान् च गतौ। विन्ध्यगुहायां मार्गं विस्मृत्य कालः अतीतः, सुग्रीवेण दत्तः मासः अपि पूर्णः — इति ‘महान् कालः अत्यवर्तत’ इत्यस्य भावः।

“He went to Mount Ṛṣyamūka and met Sugrīva. From the first a heartfelt affection sprang up between them. Sugrīva had been driven out long before by his angry brother Vālin, and as they talked with one another their friendship grew deep. By the strength of his own arm Rāma killed the huge and mighty Vālin in battle and gave Sugrīva back his kingdom. Sugrīva, installed as king with all the monkeys, promised Rāma to search for the princess. At the command of the great-souled Sugrīva, lord of the monkeys, ten crores of monkeys were sent out to every quarter. And while we were far off on the Vindhya, best of mountains, sunk in grief, a long time went by.” Their friendship was firm because their sorrows were alike: both had lost their wives and been driven from their kingdoms. Hanūmān was Sugrīva's minister, and it was through him that the friendship began, but he does not praise himself here; “by the strength of his own arm” makes Vālin's death Rāma's feat alone. The ten crores of monkeys were sent to the four quarters, and to the south, under Aṅgada's lead, went Hanūmān and Jāmbavān, so that the “we” includes Hanūmān himself. The long time that went by means that they lost their way in a cave in the Vindhya and the month Sugrīva had allowed them ran out, and, as the Kiṣkindhā Kāṇḍa tells, with Sītā still not found the monkeys resolved to fast to death.

८सम्पातिवचनं, समुद्रलङ्घनं, सीतादर्शनम्

४२भ्राता तु गृध्रराजस्य सम्पातिर्नाम वीर्यवान्।
समाख्याति स्म वसतीं सीतां रावणमन्दिरे॥

४३सोऽहं दुःखपरीतानां दुःखं तज्ज्ञातिनां नुदन्।
आत्मवीर्यं समास्थाय योजनानां शतं प्लुतः।
तत्राहमेकामद्राक्षमशोकवनिकां गताम्॥

४४कौशेयवस्त्रां मलिनां निरानन्दां दृढव्रताम्।
तया समेत्य विधिवत्पृष्ट्वा सर्वमनिन्दिताम्॥

४५अभिज्ञानं मया दत्तं रामनामाङ्गुलीयकम्।
अभिज्ञानं मणिं लब्ध्वा चरितार्थोऽहमागतः॥

४६मया च पुनरागम्य रामस्याक्लिष्टकर्मणः।
अभिज्ञानं मया दत्तमर्चिष्मान्स महामणिः॥

४७श्रुत्वा तां मैथिलीं रामस्त्वाशशंसे च जीवितम्।
जीवितान्तमनुप्राप्तः पीत्वामृतमिवातुरः॥

४८उद्योजयिष्यन्नुद्योगं दध्रे लङ्कावधे मनः।
जिघांसुरिव लोकान्ते सर्वाँल्लोकान्विभावसुः॥

‘गृध्रराजस्य जटायोः भ्राता सम्पातिः नाम वीर्यवान् रावणमन्दिरे वसतीं सीतां समाख्याति स्म। ततः अहं दुःखपरीतानां ज्ञातीनां दुःखं नुदन् आत्मवीर्यं समास्थाय योजनानां शतं प्लुतः। तत्र अहम् अशोकवनिकां गतां कौशेयवस्त्रां मलिनां निरानन्दां दृढव्रताम् एकाम् अद्राक्षम्। ताम् अनिन्दितां विधिवत् समेत्य सर्वं पृष्ट्वा रामनामाङ्कितम् अङ्गुलीयकम् अभिज्ञानं मया दत्तम्; तस्याः अभिज्ञानं मणिं लब्ध्वा अहं चरितार्थः आगतः। पुनः आगम्य अक्लिष्टकर्मणः रामस्य अर्चिष्मान् सः महामणिः अभिज्ञानं मया दत्तः। तां मैथिलीं श्रुत्वा रामः, जीवितान्तम् अनुप्राप्तः आतुरः अमृतं पीत्वा इव, जीवितम् आशशंसे। ततः उद्योगं उद्योजयिष्यन् लोकान्ते सर्वान् लोकान् जिघांसुः विभावसुः इव लङ्कावधे मनः दध्रे।’ त्रिचत्वारिंशः श्लोकः षट्पादः। हनूमान् आत्मनः कर्म विनयेन संक्षिपति — ‘योजनानां शतं प्लुतः’ इति एकेन वाक्येन। ‘एकाम्’ इति पदे सीतायाः एकाकित्वं करुणं ध्वन्यते। अभिज्ञानद्वयम् — रामस्य अङ्गुलीयकं सीतायै, सीतायाः चूडामणिः रामाय। ‘अमृतं पीत्वा इव आतुरः’ — रामस्य पुनर्जीवनम्। ‘विभावसुः’ प्रलयाग्निः। सम्पातिः जटायोः अग्रजः, पक्षहीनः समुद्रतीरे वसन् दिव्यदृष्ट्या लङ्कायां सीतां दृष्टवान्। ‘ज्ञातीनां दुःखं नुदन्’ — हनूमतः लङ्घनं वानराणां निराशायाः उपायः। अशोकवनिकायां सीतायाः वेषः — कौशेयवस्त्रा अपि मलिना, यतः सा अलंकारान् त्यक्तवती। ‘दृढव्रताम्’ इति तस्याः पातिव्रत्यम्। पञ्चचत्वारिंशे षट्चत्वारिंशे च ‘अभिज्ञानं मया दत्तम्’ इति पदं द्विः आगच्छति — प्रथमं सीतायै, द्वितीयं रामाय। रामस्य प्रतिक्रिया द्विविधा — प्रथमं जीवनस्य आशा, ततः युद्धस्य निश्चयः। एवं सीतादर्शनम् एव युद्धस्य प्रारम्भबिन्दुः। हनूमतः विनयः अत्र अपि दृश्यते — लङ्कादहनं, अक्षवधः, रावणसभायां वचनं च सः न उल्लिखति।

“Then Sampāti, the valiant brother of the king of vultures, told us that Sītā was living in Rāvaṇa's palace. So I, to drive away the grief of my sorrowing kinsmen, gathered my own strength and leapt across a hundred leagues. There I saw her in the Aśoka grove, all alone, dressed in silk but soiled, joyless and firm in her vows. I approached that blameless lady in due form and asked her everything, and I gave her as a token a ring bearing Rāma's name; and when I had received a jewel from her as a token, I came back, my purpose achieved. On my return I gave Rāma, whose deeds never falter, that token, the great radiant jewel. When he heard of Maithilī, Rāma took hope of life again, like a sick man at death's door who has drunk nectar. Then, rousing everyone to action, he set his mind on the destruction of Laṅkā, like the fire at the end of the world that longs to burn up all the worlds.” Sampāti, Jaṭāyus's elder brother, had lost his wings and lived on the seashore, and with his divine sight he had seen Sītā in Laṅkā. Hanūmān sums up his own great feat humbly, in a single sentence about leaping a hundred leagues, a leap that was the cure for the monkeys' despair; and even here he says nothing of burning Laṅkā, killing Akṣa or speaking in Rāvaṇa's court. “All alone” carries the pity of Sītā's loneliness. Though she wore silk it was soiled, for she had given up all adornment, and “firm in her vows” speaks of her faithfulness. There were two tokens, Rāma's ring for Sītā and Sītā's crest-jewel for Rāma. Rāma's response was twofold: first the hope of life, then the resolve to fight, so that the finding of Sītā was the starting point of the war.

९सेतुः, राक्षसवधः, वरप्राप्तिः, प्रत्यागमनम्

४९ततः समुद्रमासाद्य नलं सेतुमकारयत्।
अतरत्कपिवीराणां वाहिनी तेन सेतुना॥

५०प्रहस्तमवधीन्नीलः कुम्भकर्णं तु राघवः।
लक्ष्मणो रावणसुतं स्वयं रामस्तु रावणम्॥

५१स शक्रेण समागम्य यमेन वरुणेन च।
महेश्वरस्वयंभूभ्यां तथा दशरथेन च॥

५२तैश्च दत्तवरः श्रीमानृषिभिश्च समागतैः।
सुरर्षिभिश्च काकुत्स्थो वराँल्लेभे परंतपः॥

५३स तु दत्तवरः प्रीत्या वानरैश्च समागतैः।
पुष्पकेण विमानेन किष्किन्धामभ्युपागमत्॥

५४तां गङ्गां पुनरासाद्य वसन्तं मुनिसंनिधौ।
अविघ्नं पुष्ययोगेन श्वो रामं द्रष्टुमर्हसि॥

‘ततः समुद्रम् आसाद्य रामः नलेन सेतुम् अकारयत्, तेन सेतुना कपिवीराणां वाहिनी अतरत्। नीलः प्रहस्तम् अवधीत्, राघवः कुम्भकर्णं, लक्ष्मणः रावणसुतम् इन्द्रजितं, स्वयं रामः तु रावणम्। सः शक्रेण यमेन वरुणेन महेश्वरस्वयंभूभ्यां दशरथेन च समागम्य, तैः समागतैः ऋषिभिः सुरर्षिभिः च दत्तवरः श्रीमान् परंतपः काकुत्स्थः वरान् लेभे। दत्तवरः सः प्रीत्या समागतैः वानरैः सह पुष्पकेण विमानेन किष्किन्धाम् अभ्युपागमत्। पुनः गङ्गाम् आसाद्य मुनेः भरद्वाजस्य संनिधौ वसन्तं रामं श्वः पुष्ययोगेन अविघ्नं द्रष्टुम् अर्हसि।’ युद्धकाण्डस्य दीर्घा कथा चतुर्षु श्लोकेषु एव संक्षिप्ता — हनूमान् भरताय प्रधानवीराणां वधम् एव निवेदयति। किष्किन्धायां सुग्रीवस्य पत्न्यः अन्याः वानरस्त्रियः च विमानम् आरोपिताः इति पूर्वसर्गे। ‘पुष्ययोगः’ अभिषेकाय शुभं नक्षत्रम्। ‘शक्रेण यमेन वरुणेन’ इत्यादयः देवाः रावणवधानन्तरम् आगताः, तैः वानराणां पुनर्जीवनं वरः दत्तः इति पूर्वसर्गेषु। ‘अविघ्नं’ इति अद्य मार्गे कोऽपि विघ्नः नास्ति, यतः सर्वे शत्रवः हताः। हनूमतः कथनं रामस्य आदेशानुसारं सम्पूर्णम् — गुहाय भरताय च सर्वं निवेदितम्। अनेन सर्गेण सम्पूर्णस्य रामायणस्य अरण्यकाण्डात् युद्धकाण्डपर्यन्तं संक्षेपः कृतः इव। ‘लक्ष्मणः रावणसुतम्’ इति इन्द्रजितः वधः लक्ष्मणस्य महत्तमं कर्म; हनूमान् भरताय तस्य भ्रातुः शौर्यं विशेषेण निवेदयति। ‘स्वयं रामः तु रावणम्’ — ‘स्वयम्’ इति पदेन मुख्यः शत्रुः रामेण एव हतः इति गौरवम्।

“Then, reaching the ocean, Rāma had Nala build a bridge, and by that bridge the army of monkey heroes crossed. Nīla killed Prahasta, Rāghava killed Kumbhakarṇa, Lakṣmaṇa killed Rāvaṇa's son, and Rāma himself killed Rāvaṇa. He met Indra, Yama and Varuṇa, Maheśvara and the Self-born Brahmā, and Daśaratha too, and from them and from the sages and divine seers gathered there the glorious Kākutstha, scorcher of foes, received boons. Having received the boons, he went joyfully with the assembled monkeys to Kiṣkindhā in the aerial car Puṣpaka. Now he has come back to the Gaṅgā and is staying with the sage Bharadvāja, and tomorrow, under the constellation Puṣya, you will see Rāma without hindrance.” The long story of the Yuddha Kāṇḍa is compressed into a few sentences, and Hanūmān tells Bharata only of the deaths of the chief warriors. The killing of Indrajit was Lakṣmaṇa's greatest deed, and Hanūmān reports his brother's courage to Bharata particularly; and “Rāma himself” gives Rāma the honour of slaying the chief enemy with his own hand. The gods who came after Rāvaṇa's death had granted the boon that brought the monkeys back to life, and at Kiṣkindhā, as the last sarga told, Sugrīva's wives and the other monkey women were taken aboard. Puṣya is an auspicious constellation for a consecration, and “without hindrance” means that nothing now blocked the way, since every enemy was dead. So Hanūmān carried out Rāma's order completely, telling everything to Guha and to Bharata, and this sarga becomes a summary of the whole Rāmāyaṇa from the Araṇya Kāṇḍa to the Yuddha Kāṇḍa.

१०भरतस्य मनोरथपूर्तिः

५५ततः स वाक्यैर्मधुरैर्हनूमतो निशम्य हृष्टो भरतः कृताञ्जलिः।
उवाच वाणीं मनसः प्रहर्षिणीं चिरस्य पूर्णः खलु मे मनोरथः॥

ततः हनूमतः मधुरैः वाक्यैः सर्वं निशम्य हृष्टः भरतः कृताञ्जलिः मनसः प्रहर्षिणीं वाणीम् उवाच — ‘चिरस्य खलु मे मनोरथः पूर्णः।’ वंशस्थवृत्तेन सर्गः समाप्यते। चतुर्दशवर्षाणाम् एकः एव मनोरथः — रामस्य पुनरागमनम्। भरतः एतत् सर्वं शृण्वन् भ्रातुः दुःखानि स्वस्य एव मन्यते, अतः तस्य हर्षः अपि गभीरः।

When he had heard everything from Hanūmān's sweet words, Bharata, overjoyed, joined his palms and spoke words that gladdened the heart: “At long last my heart's desire is fulfilled!” For fourteen years he had had only one desire, Rāma's return. As he listened, he felt his brother's sorrows as his own, and so his joy too ran deep.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षड्विंशत्यधिकशततमः सर्गः॥ १२६॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३० पदानि
प्रीतिकरम् १२६.१ आनन्ददायकम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
प्रीतिं करोति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘कीर्तनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
लौकिकी १२६.२ लोके प्रसिद्धा
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘लोक’ शब्दात् ठक्-प्रत्ययः, स्त्रियां ङीप्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘गाथा’ इत्यस्य विशेषणम्)
वर्षशतादपि १२६.२ शतवर्षानन्तरम् अपि
सन्धिः
वर्षशतात् + अपि → वर्षशतादपि — जश्त्वसन्धिः (त् → द्)
समासः
वर्षाणां शतम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम्; ‘अपि’ अव्ययम्
बृस्याम् १२६.४ कुशमये मुन्यासने
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘बृसी’ स्त्रीलिङ्गम्
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
प्रव्राजितः १२६.५ वनं प्रेषितः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘व्रज्’ धातोः णिजन्तात् क्तः, ‘प्र’ उपसर्गः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
राज्येनामित्रकर्शनः १२६.७ राज्येन (निमन्त्रितः), शत्रुनाशकः
सन्धिः
राज्येन + अमित्रकर्शनः → राज्येनामित्रकर्शनः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
अमित्रान् कर्शयति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
राज्येन — तृतीया; अमित्रकर्शनः — प्रथमा एकवचनम्
परिद्यूनम् १२६.१० अत्यन्तं खिन्नम्, शोचनीयम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘दिव्’ धातोः क्तः, ‘परि’ उपसर्गः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘वनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
समुद्भ्रान्तमृगद्विजम् १२६.१० यत्र मृगाः पक्षिणः च भ्रान्ताः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समुद्भ्रान्ताः मृगाः द्विजाः च यस्मिन् तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया/प्रथमा, एकवचनम् (‘वनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
सिंहव्याघ्रमृगाकुलम् १२६.११ सिंहव्याघ्रादिभिः पूर्णम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सिंहैः व्याघ्रैः मृगैः च आकुलम् — द्वन्द्वगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘वनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
ऊर्ध्वबाहुम् १२६.१३ उत्क्षिप्तभुजम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
ऊर्ध्वौ बाहू यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
निखाते १२६.१३ खाते, गर्ते
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘खन्’ धातोः क्तः, ‘नि’ उपसर्गः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
सायाह्ने १२६.१४ सन्ध्याकाले
सन्धिः
साय + अह्ने → सायाह्ने — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
सायम् अह्नः — अवयवतत्पुरुषः (अहन् → अह्न)
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
कर्णनासम् १२६.१७ कर्णौ नासिकां च
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कर्णौ च नासा च — समाहारद्वन्द्वः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
अह्नश्चतुर्थभागेन १२६.१९ दिनस्य चतुर्थांशेन
सन्धिः
अह्नः + चतुर्थभागेन → अह्नश्चतुर्थभागेन — विसर्गस्य शकारः (श्चुत्वम्)
समासः
चतुर्थः भागः — कर्मधारयः
विभक्तिः
अह्नः — षष्ठी; चतुर्थभागेन — तृतीया एकवचनम्
विनिष्पिष्टाः १२६.२० चूर्णिताः, नाशिताः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘पिष्’ धातोः क्तः, ‘वि’ ‘निस्’ उपसर्गौ
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
रत्नमयः १२६.२२ रत्नैः निर्मितः इव
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘रत्न’ शब्दात् मयट्-प्रत्ययः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
धनुष्पाणिः १२६.२४ करे धनुः धारयन्
सन्धिः
धनुः + पाणिः → धनुष्पाणिः — विसर्गस्य षत्वम्
समासः
धनुः पाणौ यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
शरेणानतपर्वणा १२६.२४ नतग्रन्थिना बाणेन
सन्धिः
शरेण + आनतपर्वणा → शरेणानतपर्वणा — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
आनतानि पर्वाणि यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
रोहिणीमिव १२६.२६ रोहिणीनक्षत्रम् इव
सन्धिः
रोहिणीम् + इव → रोहिणीमिव — स्वरे परे मकारस्य संयोगः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्; ‘इव’ अव्ययम्
सुवर्णपरिष्कारे १२६.३० स्वर्णालंकृते
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सुवर्णस्य परिष्कारः यस्मिन् तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (‘वेश्मनि’ इत्यस्य विशेषणम्)
नैर्ऋतपुङ्गवम् १२६.३१ राक्षसश्रेष्ठं रावणम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
नैर्ऋतानां पुङ्गवः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
हार्दः १२६.३६ हृदयगतः स्नेहः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘हृद्’ शब्दात् अण्-प्रत्ययः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
इतरेतरसंवादात् १२६.३७ परस्परवार्तालापात्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
इतरेतरस्य संवादः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम्
प्लवङ्गानाम् १२६.४० वानराणाम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
प्लवेन गच्छति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम्
अत्यवर्तत १२६.४१ अतीतः
सन्धिः
अति + अवर्तत → अत्यवर्तत — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
समासः नास्ति — ‘वृत्’ धातोः लङ्, ‘अति’ उपसर्गः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)
रामनामाङ्गुलीयकम् १२६.४५ रामनामाङ्कितं मुद्रिकारत्नम्
सन्धिः
रामनाम + अङ्गुलीयकम् → रामनामाङ्गुलीयकम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
रामनाम अङ्कितम् अङ्गुलीयकम् — मध्यमपदलोपी कर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अर्चिष्मान् १२६.४६ दीप्तिमान्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘अर्चिस्’ शब्दात् मतुप्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘अर्चिष्मत्’)
आशशंसे १२६.४७ आशां कृतवान्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘शंस्’ धातोः लिट्, ‘आ’ उपसर्गः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)
विभावसुः १२६.४८ अग्निः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
विभा वसु यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
महेश्वरस्वयंभूभ्याम् १२६.५१ शिवेन ब्रह्मणा च
सन्धिः
महा + ईश्वर → महेश्वर — गुणसन्धिः (आ + ई = ए)
समासः
महेश्वरः च स्वयंभूः च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः
तृतीया, द्विवचनम्