॥वाल्मीकिरामायणम् युद्धकाण्डम् — सर्गः १२७

युद्धकाण्डम् — सप्तविंशत्यधिकशततमः सर्गः

भरतरामसमागमः पुष्पकविसर्जनं च

अयोध्यायां स्वागतस्य सज्जता, मार्गशोधनं, मन्त्रिणां मातॄणां पौराणां च निर्गमः, नन्दिग्रामे प्रतीक्षा, भरतस्य संशयः, हनूमतः आश्वासनं, पुष्पकदर्शनं, भ्रातृसमागमः, पादुकाप्रत्यर्पणं, पुष्पकस्य कुबेरं प्रति प्रेषणम्

परमानन्दं श्रुत्वा भरतः शत्रुघ्नम् आज्ञापयति — देवतानि चैत्यानि च पूज्यन्तां, सूताः वैतालिकाः गणिकाः राजदाराः मन्त्रिणः सैन्याः ब्राह्मणाः श्रेणीमुख्याः च रामस्य मुखं द्रष्टुं निर्यान्तु। शत्रुघ्नः सहस्रशः कर्मकरान् नियोज्य नन्दिग्रामात् मार्गं समीकारयति, हिमशीतेन जलेन सिञ्चति, लाजैः पुष्पैः अवकिरति, पताकाः उच्छ्रापयति। मन्त्रिणः गजैः, महारथाः रथैः अश्वैः, दशरथस्य पत्न्यः यानैः, पौराः सर्वे नन्दिग्रामम् आगच्छन्ति। पादुके शिरसा धृत्वा उपवासकृशः भरतः प्रत्युद्गच्छति, किन्तु रामम् अदृष्ट्वा ‘कापेयी चलचित्तता किम्’ इति शङ्कते। हनूमान् भरद्वाजप्रसादात् फलिनः वृक्षान्, वानराणां निःस्वनं, सालवने रजः, दूरात् चन्द्रसंनिभं पुष्पकं च दर्शयति। ‘रामः अयम्’ इति हर्षनादः दिवम् अस्पृशत्। भरतः राममार्घ्यपाद्यैः पूजयति, विमानम् आरुह्य प्रणमति; रामः तम् अङ्के आरोप्य आलिङ्गति। भरतः लक्ष्मणं सीतां वानरमुख्यान् विभीषणं च सम्भावयति, रामः मातॄः अभिवादयति। भरतः पादुके रामस्य चरणयोः योजयित्वा ‘न्यासं राज्यं निर्यातितं, दशगुणं कृतम्’ इति वदति। भरताश्रमे अवतीर्य रामः पुष्पकं वैश्रवणं प्रति प्रेषयति, वसिष्ठस्य पादौ निपीड्य तेन सह उपविशति।

१भरतस्य आज्ञा — स्वागतस्य सज्जता

१श्रुत्वा तु परमानन्दं भरतः सत्यविक्रमः।
हृष्टमाज्ञापयामास शत्रुघ्नं परवीरहा॥

२दैवतानि च सर्वाणि चैत्यानि नगरस्य च।
सुगन्धमाल्यैर्वादित्रैरर्चन्तु शुचयो नराः॥

३सूताः स्तुतिपुराणज्ञाः सर्वे वैतालिकास्तथा।
सर्वे वादित्रकुशला गणिकाश्चैव सर्वशः॥

४राजदारास्तथामात्याः सैन्याः सेनाङ्गनागणाः।
ब्राह्मणाश्च सराजन्याः श्रेणीमुख्यास्तथा गणाः॥

५अभिनिर्यान्तु रामस्य द्रष्टुं शशिनिभं मुखम्।
भरतस्य वचः श्रुत्वा शत्रुघ्नः परवीरहा॥

६विष्टीरनेकसाहस्रीश्चोदयामास भागशः।
समीकुरुत निम्नानि विषमाणि समानि च॥

७स्थानानि च निरस्यन्तां नन्दिग्रामादितः परम्।
सिञ्चन्तु पृथिवीं कृत्स्नां हिमशीतेन वारिणा॥

८ततोऽभ्यवकिरन्त्वन्ये लाजैः पुष्पैश्च सर्वतः।
समुच्छ्रितपताकास्तु रथ्याः पुरवरोत्तमे॥

९शोभयन्तु च वेश्मानि सूर्यस्योदयनं प्रति।
स्रग्दाममुक्तपुष्पैश्च सुवर्णैः पञ्चवर्णकैः॥

१०राजमार्गमसम्बाधं किरन्तु शतशो नराः।
ततस्तच्छासनं श्रुत्वा शत्रुघ्नस्य मुदान्विताः॥

परमानन्दं समाचारं श्रुत्वा सत्यविक्रमः भरतः हृष्टः परवीरहणं शत्रुघ्नम् आज्ञापयामास — ‘शुचयः नराः नगरस्य सर्वाणि दैवतानि चैत्यानि च सुगन्धमाल्यैः वादित्रैः च अर्चन्तु। स्तुतिपुराणज्ञाः सूताः, सर्वे वैतालिकाः, वादित्रकुशलाः सर्वे, गणिकाः च सर्वशः, राजदाराः, अमात्याः, सैन्याः, सेनाङ्गनागणाः, ब्राह्मणाः, सराजन्याः क्षत्रियाः, श्रेणीमुख्याः गणाः च रामस्य शशिनिभं मुखं द्रष्टुम् अभिनिर्यान्तु।’ भरतस्य वचः श्रुत्वा परवीरहा शत्रुघ्नः अनेकसाहस्रीः विष्टीः कर्मकरान् भागशः चोदयामास — ‘निम्नानि विषमाणि च स्थानानि समानि कुरुत, नन्दिग्रामात् इतः परं मार्गाः निरस्यन्तां शोध्यन्तां, हिमशीतेन वारिणा कृत्स्नां पृथिवीं सिञ्चन्तु। अन्ये लाजैः पुष्पैः च सर्वतः अभ्यवकिरन्तु। पुरवरोत्तमे रथ्याः समुच्छ्रितपताकाः भवन्तु। सूर्यस्य उदयनं प्रति वेश्मानि स्रग्दामैः मुक्तपुष्पैः सुवर्णैः पञ्चवर्णकैः च शोभयन्तु। राजमार्गम् असम्बाधं कर्तुं शतशः नराः किरन्तु नियुक्ताः भवन्तु।’ ततः शत्रुघ्नस्य शासनं श्रुत्वा सर्वे मुदान्विताः तत् अकुर्वन्। अत्र सम्पूर्णायाः नगर्याः उत्सवस्य चित्रम् — देवपूजा, मार्गशोधनं, जलसेचनं, पुष्पवृष्टिः, पताकाः, मालाः, जनसम्मर्दस्य नियमनं च। ‘सूर्यस्योदयनं प्रति’ इति श्वः प्रातःकालात् पूर्वम् एव सर्वं सिद्धं भवेत्। ‘विष्टिः’ इति वेतनेन नियुक्ताः कर्मकराः; हिन्दीभाष्यं ‘कई हजार मजदूरोंकी अलग-अलग टोलियाँ’ इति वदति। चतुर्दशवर्षाणि यस्मिन् नगरे उत्सवः न अभवत्, तत् अद्य एकरात्रेण सज्जितम्। भरतस्य आज्ञायां क्रमः दृश्यते — प्रथमं देवताः, ततः गुणिजनाः, ततः राजकुलं, अन्ते प्रजाः। भरतः स्वयं तापसः अस्ति, तथापि रामस्य स्वागतं राजोचितं भवेत् इति सः इच्छति। अतः सः सर्वेषां वर्गाणां जनान् आह्वयति — न केवलं राजपुरुषान्, अपि तु गायकान्, नर्तकीः, वणिजः, सैनिकानां पत्नीः च। एवं सम्पूर्णः समाजः रामस्य स्वागते भागं गृह्णाति। शत्रुघ्नः अपि कुशलः प्रबन्धकः — सः कर्मकरान् भागशः विभज्य प्रत्येकस्य गणस्य कार्यं निर्दिशति। मार्गस्य समीकरणं जलसेचनं च धूलिं निवारयितुं, पुष्पवृष्टिः शोभायै, पताकाः हर्षस्य सूचनायै। ‘राजमार्गम् असम्बाधम्’ इति जनसम्मर्दे कस्यचित् पीडा मा भूत् इति सावधानता। ‘शशिनिभं मुखम्’ इति — चतुर्दशवर्षाणि प्रजाः रामस्य मुखं न दृष्टवत्यः, अतः तस्य दर्शनम् एव तासां परमः उत्सवः। अत्र वर्णितानां वर्गाणां सूची तत्कालीनस्य नगरसमाजस्य रचनां अपि दर्शयति। ‘शुचयः’ इति पूजकानां शौचम् आवश्यकम्।

Hearing that news of supreme joy, Bharata, true in valour, gladly gave orders to Śatrughna, slayer of enemy heroes: “Let men who are pure worship all the gods and shrines of the city with fragrant garlands and with music. Let the bards who know the hymns and the old tales, all the heralds, all the skilled musicians and all the courtesans, the royal ladies and the ministers, the soldiers and the soldiers' women, the brāhmaṇas with the nobles, and the heads of the guilds and companies all go out to see Rāma's moon-like face.” For fourteen years the people had not seen that face, and the sight of it would be their greatest festival. There is an order in Bharata's command: first the gods, then the gifted, then the royal household, and last the people. He himself lived as an ascetic, yet he wanted Rāma's welcome to be fit for a king, and so he summoned people of every class — not only the king's men but singers, dancers, merchants and soldiers' wives — so that the whole of society should share in the welcome; the list shows how the city's society was made up in those days. Hearing Bharata, Śatrughna, a capable organiser, divided many thousands of hired labourers into separate gangs and gave each its task: “Level the low and uneven places and make them smooth. Clear the ground from Nandigrāma onward and sprinkle the whole road with water cold as snow. Let others scatter parched grain and flowers everywhere. Let the streets of this finest of cities have banners flying high, and before sunrise let them deck the houses with wreaths and garlands, loose flowers, gold and five-coloured decorations. Let hundreds of men be posted to keep the royal road clear.” The levelling and sprinkling were to keep down the dust, the flowers were for beauty and the banners a sign of joy, while keeping the royal road clear was a precaution so that no one should be hurt in the press of the crowd, and everything was to be ready before dawn. On Śatrughna's command everyone set to work gladly. A city that had held no festival for fourteen years was made ready in a single night.

२मन्त्रिणां सेनायाः राजस्त्रीणां च निर्गमः

११धृष्टिर्जयन्तो विजयः सिद्धार्थश्चार्थसाधकः।
अशोको मन्त्रपालश्च सुमन्त्रश्चापि निर्ययुः॥

१२मत्तैर्नागसहस्रैश्च सध्वजैः सुविभूषितैः।
अपरे हेमकक्षाभिः सगजाभिः करेणुभिः॥

१३निर्ययुस्तुरगाक्रान्ता रथैश्च सुमहारथाः।
शक्त्यृष्टिपाशहस्तानां सध्वजानां पताकिनाम्॥

१४तुरगाणां सहस्रैश्च मुख्यैर्मुख्यतरान्वितैः।
पदातीनां सहस्रैश्च वीराः परिवृता ययुः॥

१५ततो यानान्युपारूढाः सर्वा दशरथस्त्रियः।
कौसल्यां प्रमुखे कृत्वा सुमित्रां चापि निर्ययुः॥

१६कैकेय्या सहिताः सर्वा नन्दिग्राममुपागमन्॥

धृष्टिः, जयन्तः, विजयः, सिद्धार्थः, अर्थसाधकः, अशोकः, मन्त्रपालः, सुमन्त्रः च — एते अष्टौ मन्त्रिणः सध्वजैः सुविभूषितैः मत्तैः नागसहस्रैः निर्ययुः। अपरे हेमकक्षाभिः सगजाभिः करेणुभिः निर्ययुः, सुमहारथाः तुरगाक्रान्ताः रथैः च। शक्त्यृष्टिपाशहस्तानां सध्वजानां पताकिनां सहस्रैः, मुख्यैः मुख्यतरैः अन्वितैः तुरगाणां सहस्रैः, पदातीनां सहस्रैः च परिवृताः वीराः ययुः। ततः दशरथस्य सर्वाः स्त्रियः यानानि उपारूढाः कौसल्यां प्रमुखे कृत्वा सुमित्रां च निर्ययुः, कैकेय्या सहिताः सर्वाः नन्दिग्रामम् उपागमन्। ‘कैकेय्या सहिताः’ इति वाक्ये कविः सूचयति — या कैकेयी रामस्य वनवासस्य कारणम् आसीत्, सा अपि अद्य तस्य स्वागताय गच्छति; अयोध्यायाः राजकुलं पुनः एकम्। मन्त्रिणां नामानि बालकाण्डे अयोध्याकाण्डे च दशरथस्य मन्त्रिषु अपि आगच्छन्ति, सुमन्त्रः च रामं वनं नीतवान् सारथिः। षोडशः श्लोकः एकेन एव अर्धेन निबद्धः — ‘कैकेय्या सहिताः सर्वा नन्दिग्राममुपागमन्॥ १६॥’; पूर्वं ‘॥ १५॥’, अनन्तरं ‘द्विजातिमुख्यैः…’ इति नूतनः आरम्भः। सेनायाः वर्णनं विजयिनः राज्ञः स्वागतस्य राजकीयं वैभवं दर्शयति। अत्र वर्णिता सेना युद्धाय न, अपितु सम्मानाय निर्गच्छति। गजाः अश्वाः रथाः पदातयः च — चतुरङ्गिणी सेना सम्पूर्णा। करेणवः हेमकक्षाभिः अलंकृताः, ध्वजाः पताकाः च सर्वत्र। मातॄणां यानेषु गमनं तासां वृद्धत्वं राजमहिषीत्वं च सूचयति। कौसल्या अग्रे, यतः सा रामस्य जननी ज्येष्ठा महिषी च। सुमन्त्रः अद्य रामं प्रत्यानेतुं गच्छति।

Dhṛṣṭi, Jayanta, Vijaya, Siddhārtha, Arthasādhaka, Aśoka, Mantrapāla and Sumantra, the eight ministers, rode out on thousands of rutting elephants, bannered and richly adorned. Their names appear among Daśaratha's ministers in the Bāla and Ayodhyā Kāṇḍas, and Sumantra was the charioteer who had driven Rāma into the forest; today he went out to bring him home. Others rode out on she-elephants with golden girths, with tuskers beside them, and great chariot-fighters went on horseback and in chariots. The heroes went escorted by thousands of standard-bearers with banners and pennants, carrying spears, swords and nooses, by thousands of horses led by their chiefs and the chiefs of chiefs, and by thousands of foot soldiers. The army was complete in all its four parts, elephants, horses, chariots and infantry, but it marched out not for war but to do honour, and its splendour was the royal welcome due to a victorious king. Then all Daśaratha's queens, riding in carriages, went out with Kausalyā at their head and Sumitrā beside her; they rode, for they were aged and they were queens, and Kausalyā led them as Rāma's mother and the chief queen. And all of them, Kaikeyī among them, came to Nandigrāma. In naming Kaikeyī the poet hints that she who had caused Rāma's exile was now going out to welcome him too, and that the royal house of Ayodhyā was one again.

३भरतस्य पादुकाधारणं प्रत्युद्गमनं च

१७द्विजातिमुख्यैर्धर्मात्मा श्रेणीमुख्यैः सनैगमैः।
माल्यमोदकहस्तैश्च मन्त्रिभिर्भरतो वृतः॥

१८शङ्खभेरीनिनादैश्च बन्दिभिश्चाभिनन्दितः।
आर्यपादौ गृहीत्वा तु शिरसा धर्मकोविदः॥

१९पाण्डुरं छत्रमादाय शुक्लमाल्योपशोभितम्।
शुक्ले च वालव्यजने राजार्हे हेमभूषिते॥

२०उपवासकृशो दीनश्चीरकृष्णाजिनाम्बरः।
भ्रातुरागमनं श्रुत्वा तत्पूर्वं हर्षमागतः॥

२१प्रत्युद्ययौ यदा रामं महात्मा सचिवैः सह।
अश्वानां खुरशब्दैश्च रथनेमिस्वनेन च॥

२२शङ्खदुन्दुभिनादेन संचचालेव मेदिनी।
गजानां बृंहितैश्चापि शङ्खदुन्दुभिनिःस्वनैः॥

२३कृत्स्नं तु नगरं तत्तु नन्दिग्राममुपागमत्।
समीक्ष्य भरतो वाक्यमुवाच पवनात्मजम्॥

धर्मात्मा भरतः द्विजातिमुख्यैः, सनैगमैः श्रेणीमुख्यैः, माल्यमोदकहस्तैः मन्त्रिभिः च वृतः, शङ्खभेरीनिनादैः बन्दिभिः च अभिनन्दितः, धर्मकोविदः आर्यस्य पादुके शिरसा गृहीत्वा, शुक्लमाल्योपशोभितं पाण्डुरं छत्रं, राजार्हे हेमभूषिते शुक्ले वालव्यजने च आदाय, उपवासकृशः दीनः चीरकृष्णाजिनाम्बरः, भ्रातुः आगमनं श्रुत्वा तत्पूर्वं हर्षम् आगतः, महात्मा सचिवैः सह रामं प्रत्युद्ययौ। तदा अश्वानां खुरशब्दैः, रथनेमिस्वनेन, शङ्खदुन्दुभिनादेन च मेदिनी संचचाल इव; गजानां बृंहितैः शङ्खदुन्दुभिनिःस्वनैः च सर्वं व्याप्तम्। कृत्स्नं नगरं नन्दिग्रामम् उपागमत्। भरतः स्वयं तापसवेषे एव तिष्ठति, केवलं रामाय राजचिह्नानि — छत्रं चामरे पादुके च — वहति; सः राजा न, अपितु न्यासरक्षकः। ‘तत्पूर्वं हर्षम् आगतः’ — चतुर्दशवर्षेषु प्रथमवारं सः हृष्टः। शङ्खदुन्दुभीनां नादः द्विः उक्तः — एकः अश्वरथैः सह, अपरः गजैः सह; मुद्रणे ‘शङ्खदुन्दुभिनादेन संचचालेव मेदिनी’ इति अर्धं प्रत्युद्गमनस्य अनन्तरं, समीक्षिते पूर्वम् — क्रमविपर्ययः। ततः समीक्ष्य भरतः पवनात्मजं हनूमन्तं वाक्यम् उवाच। एषः भ्रातृप्रेम्णः उत्कर्षः — राजलक्ष्मीं स्वीकर्तुं शक्तः अपि भरतः रामस्य सेवकः इव तिष्ठति। भरतस्य वेषः अत्र पुनः वर्ण्यते — उपवासकृशः, चीरधारी, दीनः। सः स्वयं राजवेषं न धारयति, यद्यपि तस्य पुरतः राज्यस्य सर्वाणि चिह्नानि गच्छन्ति। एतत् तस्य विनयस्य पराकाष्ठा। पादुके शिरसि धृत्वा सः दर्शयति यत् राज्यस्य स्वामी रामः एव, सः केवलं वाहकः। मन्त्रिणः माल्यानि मोदकान् च हस्ते धारयन्ति — एतानि स्वागतस्य मङ्गलद्रव्याणि। बन्दिनः तस्य स्तुतिं कुर्वन्ति, किन्तु तस्य मनः रामे एव। सर्वा अयोध्या नन्दिग्रामे एकत्रिता।

Then righteous Bharata, who knew dharma, went out to meet Rāma. The foremost of the twice-born surrounded him, with the heads of the guilds and the merchants, and ministers carrying garlands and sweets, the auspicious offerings of welcome; conches and kettledrums sounded and bards sang his praises, though his mind was on Rāma alone. He carried his noble brother's sandals on his head, and he took with him a white parasol hung with white garlands and two white yak-tail whisks fit for a king, trimmed with gold. He himself was thin from fasting and worn with sorrow, dressed in bark and black deerskin, yet on hearing of his brother's coming he was happy for the first time in fourteen years. So, with his counsellors, the great-souled Bharata went out to meet Rāma. With the thud of horses' hooves, the rumble of chariot wheels and the sound of conches and drums the earth seemed to tremble, and the trumpeting of elephants and the blare of conches and drums filled everything. The whole city came out to Nandigrāma. Bharata remained in his ascetic's dress, carrying for Rāma only the emblems of royalty — parasol, whisks and sandals; he was not the king, only the keeper of a trust. Though every sign of kingship went before him, he did not put on a king's dress himself, and this was the height of his humility. By carrying the sandals on his head he showed that the kingdom's master was Rāma and he only its bearer. Here brotherly love reaches its peak: Bharata could have taken the royal fortune for himself, yet he stood like Rāma's servant. Looking all around him, Bharata spoke to Hanūmān, son of the Wind.

४भरतस्य संशयः, हनूमतः आश्वासनं च

२४कच्चिन्न खलु कापेयी सेव्यते चलचित्तता।
नहि पश्यामि काकुत्स्थं राममार्यं परंतपम्॥

२५कच्चिन्न चानुदृश्यन्ते कपयः कामरूपिणः।
अथैवमुक्ते वचने हनूमानिदमब्रवीत्॥

२६अर्थ्यं विज्ञापयन्नेव भरतं सत्यविक्रमम्।
सदाफलान्कुसुमितान्वृक्षान्प्राप्य मधुस्रवान्॥

२७भरद्वाजप्रसादेन मत्तभ्रमरनादितान्।
तस्य चैव वरो दत्तो वासवेन परंतप॥

२८ससैन्यस्य तदातिथ्यं कृतं सर्वगुणान्वितम्।
निःस्वनः श्रूयते भीमः प्रहृष्टानां वनौकसाम्॥

२९मन्ये वानरसेना सा नदीं तरति गोमतीम्।
रजोवर्षं समुद्भूतं पश्य सालवनं प्रति॥

३०मन्ये सालवनं रम्यं लोलयन्ति प्लवंगमाः।
तदेतद्दृश्यते दूराद्विमानं चन्द्रसंनिभम्॥

३१विमानं पुष्पकं दिव्यं मनसा ब्रह्मनिर्मितम्।
रावणं बान्धवैः सार्धं हत्वा लब्धं महात्मना॥

३२तरुणादित्यसंकाशं विमानं रामवाहनम्।
धनदस्य प्रसादेन दिव्यमेतन्मनोजवम्॥

३३एतस्मिन्भ्रातरौ वीरौ वैदेह्या सह राघवौ।
सुग्रीवश्च महातेजा राक्षसश्च विभीषणः॥

३४ततो हर्षसमुद्भूतो निःस्वनो दिवमस्पृशत्।
स्त्रीबालयुववृद्धानां रामोऽयमिति कीर्तिते॥

‘कच्चित् खलु कापेयी चलचित्तता न सेव्यते? यतः परंतपं राममार्यं काकुत्स्थं न पश्यामि; कामरूपिणः कपयः अपि न दृश्यन्ते।’ एवम् उक्ते वचने हनूमान् सत्यविक्रमं भरतम् अर्थ्यं विज्ञापयन् इदम् अब्रवीत् — ‘भरद्वाजप्रसादेन वानराः सदाफलान् कुसुमितान् मधुस्रवान् मत्तभ्रमरनादितान् वृक्षान् प्राप्य तत्र सक्ताः। परंतप, वासवेन इन्द्रेण अपि तस्य भरद्वाजस्य एवं वरः दत्तः, अतः ससैन्यस्य रामस्य सर्वगुणान्वितम् आतिथ्यं कृतम्। प्रहृष्टानां वनौकसां भीमः निःस्वनः श्रूयते; सा वानरसेना गोमतीं नदीं तरति इति मन्ये। सालवनं प्रति समुद्भूतं रजोवर्षं पश्य — वानराः रम्यं सालवनं लोलयन्ति इति मन्ये। तत् एतत् दूरात् चन्द्रसंनिभं विमानं दृश्यते — मनसा ब्रह्मनिर्मितं दिव्यं पुष्पकं, महात्मना रामेण रावणं सबान्धवं हत्वा लब्धम्, तरुणादित्यसंकाशं रामवाहनं मनोजवं, धनदस्य प्रसादेन दिव्यम्। एतस्मिन् वीरौ राघवौ भ्रातरौ वैदेह्या सह, महातेजाः सुग्रीवः, राक्षसः विभीषणः च।’ ततः ‘रामः अयम्’ इति कीर्तिते स्त्रीबालयुववृद्धानां हर्षसमुद्भूतः निःस्वनः दिवम् अस्पृशत्। ‘कापेयी चलचित्तता’ इति भरतस्य भयं — चिरकालं प्रतीक्षमाणस्य मनः क्षणम् अपि विलम्बं न सहते, अतः सः प्रियवादिनम् अपि संशयते। हिन्दीभाष्यं ‘श्रीरामके आनेकी झूठी ही खबर तो नहीं उड़ा दी’ इति स्पष्टयति। हनूमतः उत्तरं प्रमाणैः क्रमशः वर्धते — प्रथमं कारणं (वानराणां फलभक्षणं), ततः शब्दः, ततः धूलिः, अन्ते विमानस्य प्रत्यक्षदर्शनम्। एषः क्रमः दूरात् आगच्छतः सैन्यस्य स्वाभाविकः अनुभवः। ‘ब्रह्मनिर्मितम्’ इति पुष्पकं ब्रह्मणा विश्वकर्मणा वा मनसा निर्मितम्। ‘पश्य’ इति हनूमान् भरतस्य दृष्टिं दिशं प्रति नयति — प्रथमं कर्णेन, ततः नेत्रेण। भरद्वाजस्य आतिथ्यं वानराणां विलम्बस्य कारणं, न तु असत्यम्। अत्र हनूमतः धैर्यं वचनचातुर्यं च पुनः दृश्यते — सः भरतस्य संशयेन न कुप्यति, अपितु प्रमाणानि दर्शयति। अन्ते जनानां सम्मिलितः हर्षनादः — स्त्रियः बालाः युवानः वृद्धाः च सर्वे ‘रामोऽयम्’ इति उच्चैः वदन्ति, तेषां ध्वनिः स्वर्गं स्पृशति। विमानस्य वर्णने हनूमान् तस्य इतिहासम् अपि कथयति — ब्रह्मणा निर्मितं, कुबेराय दत्तं, रावणेन अपहृतं, रामेण जितम्। एतेन भरतः ज्ञातुं शक्नोति यत् रामस्य विजयः कियान् महान्। ‘एतस्मिन्’ इति अङ्गुल्या निर्देशः इव — अस्मिन् एव विमाने सर्वे वीराः। भरतस्य संशयः अपि तस्य प्रेम्णः एव लक्षणम् — यः अधिकं प्रियं इच्छति, सः अधिकं भयं अपि अनुभवति।

“Surely,” he said, “this is not just a monkey's fickleness of mind? For I do not see Kākutstha, noble Rāma, scorcher of his foes, nor any of the monkeys who can take whatever form they please.” He feared that a false report of Rāma's coming had been spread. A mind that has waited so long cannot bear even a moment's delay, and so Bharata doubted even the bringer of good news; his doubt was itself a mark of his love, for the more one longs for something dear, the more one fears. Hanūmān was not offended; he answered Bharata, true in valour, by laying out the facts. “By Bharadvāja's grace the monkeys have found trees always in fruit and flower, dripping with honey and loud with drunken bees, and they are lingering there; for Indra gave the sage that boon as well, scorcher of foes, and he has offered Rāma and his army hospitality perfect in every way. Listen — you can hear the fearsome noise of the happy forest-dwellers. I think the monkey army is crossing the Gomatī. Look at that cloud of dust rising towards the sal forest; I think the monkeys are shaking that lovely forest. And there, far off, you can see the aerial car, bright as the moon — the divine Puṣpaka, made by Brahmā's mind, won by the great-souled Rāma when he slew Rāvaṇa and all his kin; shining like the rising sun, Rāma's own vehicle, swift as thought, which came to Kubera, Lord of Wealth, by Brahmā's favour. In it are the two heroic brothers of Raghu's line with Vaidehī, the splendid Sugrīva and the rākṣasa Vibhīṣaṇa.” Hanūmān's answer builds its proof step by step: first the reason for the delay, the monkeys feasting on the fruit, which was no lie; then the sound; then the dust; and last the car itself in plain sight — just as one senses an army approaching from afar, first by ear and then by eye. The car was made by Brahmā or Viśvakarman through the power of the mind, and in telling its history — made by Brahmā, given to Kubera, stolen by Rāvaṇa, won by Rāma — Hanūmān lets Bharata grasp how great Rāma's victory was. His “in it” is like pointing a finger: all the heroes are in that very car. His patience and his skill with words show once more. Then, as the word went round, “This is Rāma!”, a shout of joy went up from women, children, young men and old, and touched the sky.

५पुष्पकावतरणं, भ्रातृसमागमः

३५रथकुञ्जरवाजिभ्यस्तेऽवतीर्य महीं गताः।
ददृशुस्तं विमानस्थं नराः सोममिवाम्बरे॥

३६प्राञ्जलिर्भरतो भूत्वा प्रहृष्टो राघवोन्मुखः।
यथार्थेनार्घ्यपाद्याद्यैस्ततो राममपूजयत्॥

३७मनसा ब्रह्मणा सृष्टे विमाने भरताग्रजः।
रराज पृथुदीर्घाक्षो वज्रपाणिरिवामरः॥

३८ततो विमानाग्रगतं भरतो भ्रातरं तदा।
ववन्दे प्रणतो रामं मेरुस्थमिव भास्करम्॥

३९ततो रामाभ्यनुज्ञातं तद्विमानमनुत्तमम्।
हंसयुक्तं महावेगं निपपात महीतलम्॥

४०आरोपितो विमानं तद्भरतः सत्यविक्रमः।
राममासाद्य मुदितः पुनरेवाभ्यवादयत्॥

४१तं समुत्थाय काकुत्स्थश्चिरस्याक्षिपथं गतम्।
अङ्के भरतमारोप्य मुदितः परिषस्वजे॥

४२ततो लक्ष्मणमासाद्य वैदेहीं च परंतपः।
अथाभ्यवादयत्प्रीतो भरतो नाम चाब्रवीत्॥

४३सुग्रीवं केकयीपुत्रो जाम्बवन्तमथाङ्गदम्।
मैन्दं च द्विविदं नीलमृषभं चैव सस्वजे॥

४४सुषेणं च नलं चैव गवाक्षं गन्धमादनम्।
शरभं पनसं चैव परितः परिषस्वजे॥

४५ते कृत्वा मानुषं रूपं वानराः कामरूपिणः।
कुशलं पर्यपृच्छंस्ते प्रहृष्टा भरतं तदा॥

४६अथाब्रवीद्राजपुत्रः सुग्रीवं वानरर्षभम्।
परिष्वज्य महातेजा भरतो धर्मिणां वरः॥

४७त्वमस्माकं चतुर्णां वै भ्राता सुग्रीव पञ्चमः।
सौहृदाज्जायते मित्रमपकारोऽरिलक्षणम्॥

४८विभीषणं च भरतः सान्त्ववाक्यमथाब्रवीत्।
दिष्ट्या त्वया सहायेन कृतं कर्म सुदुष्करम्॥

४९शत्रुघ्नश्च तदा राममभिवाद्य सलक्ष्मणम्।
सीतायाश्चरणौ वीरो विनयादभ्यवादयत्॥

सर्वे जनाः रथकुञ्जरवाजिभ्यः अवतीर्य महीं गताः, अम्बरे सोमम् इव विमानस्थं रामं ददृशुः। प्राञ्जलिः प्रहृष्टः राघवोन्मुखः भरतः यथार्थेन अर्घ्यपाद्याद्यैः रामम् अपूजयत्। मनसा ब्रह्मणा सृष्टे विमाने पृथुदीर्घाक्षः भरताग्रजः वज्रपाणिः अमरः इव रराज। ततः विमानाग्रगतं भ्रातरं रामं भरतः मेरुस्थं भास्करम् इव प्रणतः ववन्दे। ततः रामेण अभ्यनुज्ञातं तत् हंसयुक्तम् अनुत्तमं महावेगं विमानं महीतलं निपपात। तत् विमानम् आरोपितः सत्यविक्रमः भरतः रामम् आसाद्य मुदितः पुनः एव अभ्यवादयत्। काकुत्स्थः चिरस्य अक्षिपथं गतं तं भरतं समुत्थाय अङ्के आरोप्य मुदितः परिषस्वजे। ततः परंतपः भरतः लक्ष्मणं वैदेहीं च आसाद्य प्रीतः अभ्यवादयत्, नाम च अब्रवीत्। कैकयीपुत्रः सुग्रीवं, जाम्बवन्तम्, अङ्गदं, मैन्दं, द्विविदं, नीलम्, ऋषभं, सुषेणं, नलं, गवाक्षं, गन्धमादनं, शरभं, पनसं च परितः परिषस्वजे। ते कामरूपिणः वानराः मानुषं रूपं कृत्वा प्रहृष्टाः भरतं कुशलं पर्यपृच्छन्। धर्मिणां वरः महातेजाः राजपुत्रः भरतः सुग्रीवं परिष्वज्य अब्रवीत् — ‘सुग्रीव, त्वम् अस्माकं चतुर्णां पञ्चमः भ्राता; सौहृदात् मित्रं जायते, अपकारः अरिलक्षणम्।’ विभीषणं च सान्त्ववाक्यम् अब्रवीत् — ‘दिष्ट्या त्वया सहायेन सुदुष्करं कर्म कृतम्।’ तदा वीरः शत्रुघ्नः अपि सलक्ष्मणं रामम् अभिवाद्य सीतायाः चरणौ विनयात् अभ्यवादयत्। ‘नाम चाब्रवीत्’ — भरतः सीतां प्रणम्य स्वनाम कथयति, यथा कनिष्ठः ज्येष्ठभ्रातृपत्नीं प्रति शिष्टाचारः। ‘पञ्चमः भ्राता’ इति सुग्रीवस्य महत् सम्मानं — भरतः तं राजकुलस्य सदस्यं मन्यते। विमानं ‘हंसयुक्तम्’ इति, यथा देवविमानानि। मुद्रणे ३९तमः श्लोकः ‘ततो रामाभ्यनुज्ञातं तद्विमानमनुत्तमम्’ इति, ६२तमः अपि तेन एव अर्धेन आरभते। वानराणां मानुषरूपधारणं — अयोध्यावासिनां भयं मा भूत् इति। अस्मिन् भागे सर्गस्य हृदयम्। प्रथमं भरतः दूरात् अर्घ्येण पूजयति, ततः विमानस्थं प्रणमति, ततः विमानम् आरुह्य पुनः अभिवादयति — त्रिवारं प्रणामः। रामः तम् अङ्के आरोप्य आलिङ्गति, यथा पिता पुत्रम्। ‘चिरस्य अक्षिपथं गतम्’ इति चतुर्दशवर्षाणां वियोगस्य स्मरणम्। भरतः सर्वान् वानरान् आलिङ्गति, न केवलं प्रधानान् — एषः तस्य कृतज्ञतायाः प्रकारः। सुग्रीवं प्रति तस्य वचनं मित्रतायाः लक्षणं ददाति — सौहृदं मित्रस्य जन्मभूमिः, अपकारः शत्रोः चिह्नम्; सुग्रीवेण उपकारः कृतः, अतः सः मित्रम्, न केवलं मित्रम् अपि तु भ्राता। विभीषणं प्रति ‘दिष्ट्या’ इति — भाग्यवशात् तस्य साहाय्येन दुष्करं कार्यं सिद्धम्। शत्रुघ्नः अपि रामं लक्ष्मणं सीतां च प्रणमति। एवं सर्वे भ्रातरः पुनः मिलिताः। जनाः वाहनेभ्यः अवतीर्य भूमौ तिष्ठन्ति — एषः राज्ञः प्रति आदरस्य संकेतः। विमानस्थः रामः आकाशे चन्द्रः इव दृश्यते, यथा सर्वे जनाः ऊर्ध्वं पश्यन्ति। ‘मेरुस्थम् इव भास्करम्’ इति उपमा — उन्नते विमानाग्रे स्थितः रामः पर्वतशिखरे उदितः सूर्यः इव। द्विजाः उदितं सूर्यं यथा नमन्ति, तथा भरतः रामं नमति; हिन्दीभाष्यम् अपि ‘द्विजलोग नमस्कार करते हैं’ इति वदति। भरतः वानराणां नामानि जानाति इव तान् आलिङ्गति, यतः हनूमान् पूर्वं सर्वं निवेदितवान्। वानराः मानुषरूपं धृत्वा कुशलं पृच्छन्ति — ते अपि शिष्टाचारं जानन्ति। रामस्य परिवारः अद्य विस्तृतः — वानराः राक्षसाः अपि तस्य बान्धवाः। लक्ष्मणं प्रति भरतस्य अभिवादनं विशेषं — लक्ष्मणः कनिष्ठः अपि रामस्य सेवायां चतुर्दश वर्षाणि वने अवसत्, अतः भरतः तं सम्मानयति। शत्रुघ्नः भरतस्य सहचरः, सः अपि अयोध्यायां तापसवत् न्यवसत्। अद्य चत्वारः भ्रातरः एकत्र, यथा बाल्ये।

All the people got down from their chariots, elephants and horses and stood on the ground, a mark of respect for their king, and gazed up at Rāma standing in the car like the moon in the sky. With joined palms, thrilled, his face turned to Rāghava, Bharata worshipped Rāma in due form with water for the guest and for his feet and all the rest. In the car made by Brahmā's mind, Bharata's elder brother with his large, long eyes shone like Indra, the immortal who wields the thunderbolt. Then Bharata bowed low and saluted his brother standing high on the front of the car, as the twice-born salute the sun rising on the peak of Meru. At Rāma's bidding that matchless car, drawn by swans and very swift, came down to the ground. Bharata, true in valour, was taken up into the car, went joyfully to Rāma and saluted him once more; so he bowed three times, first from afar with his offering, then to Rāma in the car, and again when he had climbed aboard. Kākutstha raised up the brother he had not seen for so long, took Bharata on his lap as a father takes a son, and embraced him with delight. Then that scorcher of foes went to Lakṣmaṇa and Vaidehī and saluted them lovingly, and, as a younger brother does before his elder brother's wife, he spoke his own name to Sītā. He honoured Lakṣmaṇa especially, for though the younger, Lakṣmaṇa had lived fourteen years in the forest in Rāma's service. Kaikeyī's son embraced Sugrīva, Jāmbavān and Aṅgada, Mainda and Dvivida, Nīla and Ṛṣabha, Suṣeṇa, Nala, Gavākṣa and Gandhamādana, Śarabha and Panasa, one after another; he embraced them all, not the leaders alone, as if he knew them by name, for Hanūmān had told him everything, and this was his way of showing gratitude. The monkeys, who could take any form they wished, took on human shape, so that the people of Ayodhyā would not be afraid, and joyfully asked after Bharata's welfare, for they too knew good manners. Then the splendid prince Bharata, finest of the righteous, embraced Sugrīva and said: “Sugrīva, you are the fifth brother to us four. A friend is made by kindness, and doing harm is the mark of an enemy.” That was a great honour, counting Sugrīva a member of the royal family; and his words define friendship: affection is where a friend is born and harm the sign of a foe, and since Sugrīva had done them good he was a friend, indeed a brother. To Vibhīṣaṇa Bharata said warmly, “How fortunate that with you as our ally so hard a deed has been done.” Then the heroic Śatrughna, Bharata's companion who had lived like an ascetic in Ayodhyā, saluted Rāma and Lakṣmaṇa and humbly bowed at Sītā's feet. So all the brothers were together again, the four of them side by side as in their childhood, and Rāma's family had grown wide, for monkeys and rākṣasas were now his kin.

६मातृवन्दनं, पौराणां स्वागतं च

५०रामो मातरमासाद्य विवर्णां शोककर्शिताम्।
जग्राह प्रणतः पादौ मनो मातुः प्रहर्षयन्॥

५१अभिवाद्य सुमित्रां च कैकेयीं च यशस्विनीम्।
स मातॄश्च ततः सर्वाः पुरोहितमुपागमत्॥

५२स्वागतं ते महाबाहो कौसल्यानन्दवर्धन।
इति प्राञ्जलयः सर्वे नागरा राममब्रुवन्॥

५३तान्यञ्जलिसहस्राणि प्रगृहीतानि नागरैः।
व्याकोशानीव पद्मानि ददर्श भरताग्रजः॥

रामः विवर्णां शोककर्शितां मातरं कौसल्याम् आसाद्य प्रणतः पादौ जग्राह, मातुः मनः प्रहर्षयन्। सुमित्रां यशस्विनीं कैकेयीं च अभिवाद्य ततः सर्वाः मातॄः अभिवाद्य पुरोहितं वसिष्ठम् उपागमत्। ‘महाबाहो, कौसल्यानन्दवर्धन, स्वागतं ते’ इति सर्वे नागराः प्राञ्जलयः रामम् अब्रुवन्। भरताग्रजः नागरैः प्रगृहीतानि तानि अञ्जलिसहस्राणि व्याकोशानि विकसितानि पद्मानि इव ददर्श। रामः कैकेयीम् अपि आदरेण अभिवादयति — तस्य मनसि कोऽपि द्वेषः नास्ति, एषः तस्य महान् गुणः। कौसल्या शोकेन विवर्णा, रामस्य दर्शनेन तस्याः मनः पुनः प्रसन्नम्। अञ्जलीनां पद्मोपमा — सहस्राणि प्रणतहस्तानि विकसितानि कमलानि इव, पौराणां हर्षस्य प्रतीकम्। रामः प्रथमं स्वमातरं, ततः सुमित्रां, ततः कैकेयीम्, अन्ते सर्वाः अन्याः दशरथपत्नीः अभिवादयति, ततः गुरुं वसिष्ठम्। एषः क्रमः शिष्टाचारस्य। पौराणां ‘स्वागतं ते’ इति सरलं वचनं, किन्तु तस्मिन् चतुर्दशवर्षाणां प्रतीक्षा निहिता।

Rāma went to his mother Kausalyā, pale and wasted with grief, and bowing low he clasped her feet and gladdened her heart; her face, drained by sorrow, brightened again at the sight of him. He saluted Sumitrā and the glorious Kaikeyī, and then all his mothers, and after that he went to the family priest Vasiṣṭha. The order is that of good manners: first his own mother, then Sumitrā, then Kaikeyī, then all Daśaratha's other queens, and then his teacher. That Rāma greeted Kaikeyī too with respect shows there was no bitterness in his heart, and that is one of his great virtues. “Welcome, mighty-armed one, joy of Kausalyā!” cried all the citizens to Rāma with joined palms; a simple greeting, but fourteen years of waiting lay behind it. And Bharata's elder brother saw those thousands of joined palms raised by the citizens like so many lotuses opening, a picture of the people's joy.

७पादुकाप्रत्यर्पणं, राज्यस्य निर्यातनम्

५४पादुके ते तु रामस्य गृहीत्वा भरतः स्वयम्।
चरणाभ्यां नरेन्द्रस्य योजयामास धर्मवित्॥

५५अब्रवीच्च तदा रामं भरतः स कृताञ्जलिः।
एतत्ते सकलं राज्यं न्यासं निर्यातितं मया॥

५६अद्य जन्म कृतार्थं मे संवृत्तश्च मनोरथः।
यत्त्वां पश्यामि राजानमयोध्यां पुनरागतम्॥

५७अवेक्षतां भवान्कोशं कोष्ठागारं गृहं बलम्।
भवतस्तेजसा सर्वं कृतं दशगुणं मया॥

५८तथा ब्रुवाणं भरतं दृष्ट्वा तं भ्रातृवत्सलम्।
मुमुचुर्वानरा बाष्पं राक्षसश्च विभीषणः॥

धर्मवित् भरतः स्वयं रामस्य ते पादुके गृहीत्वा नरेन्द्रस्य चरणाभ्यां योजयामास। ततः कृताञ्जलिः सः रामम् अब्रवीत् — ‘एतत् ते सकलं राज्यं न्यासं मया निर्यातितम्। अद्य मे जन्म कृतार्थं, मनोरथः च संवृत्तः, यत् अयोध्यां पुनः आगतं त्वां राजानं पश्यामि। भवान् कोशं कोष्ठागारं गृहं बलं च अवेक्षताम्; भवतः तेजसा सर्वं मया दशगुणं कृतम्।’ तथा ब्रुवाणं भ्रातृवत्सलं भरतं दृष्ट्वा वानराः राक्षसः विभीषणः च बाष्पं मुमुचुः। पादुकायोजनम् एव राज्यस्य प्रत्यर्पणस्य प्रतीकं — चतुर्दश वर्षाणि पादुके सिंहासने आस्ताम्, अद्य पुनः स्वामिनः पादयोः। ‘न्यासः’ इति रक्षणार्थं दत्तं धनम्, यत् यथावत् प्रत्यर्पणीयम्; भरतः न केवलं यथावत्, अपितु दशगुणं वर्धितं ददाति। एतत् भरतस्य प्रशासनस्य साफल्यं निःस्वार्थता च। विभीषणः स्वयं भ्रात्रा विरुद्धः आसीत्, अतः भरतस्य भ्रातृभक्तिं दृष्ट्वा तस्य नेत्रे अश्रुपूर्णे — अयं विरोधाभासः करुणः। भरतस्य वचनानि त्रीणि — राज्यस्य प्रत्यर्पणं, स्वस्य कृतार्थता, कोशादीनां परीक्षायाः निवेदनं च। न्यासरक्षकः यथा स्वामिने लेखं ददाति, तथा भरतः रामाय राज्यस्य सर्वं विवरणं दातुम् इच्छति। ‘अद्य जन्म कृतार्थं मे’ — भरतस्य जीवनस्य लक्ष्यं रामस्य प्रत्यागमनम् एव आसीत्, तत् अद्य सिद्धम्। वानराणां राक्षसस्य च अश्रूणि भरतस्य त्यागस्य महत्त्वं प्रमाणयन्ति — ये तं न जानन्ति, ते अपि तस्य वचनेन द्रवीभूताः।

Then Bharata, who knew dharma, took Rāma's sandals himself and fitted them to his king's feet. For fourteen years those sandals had rested on the throne; now they were back on their master's feet, and that act was the sign that the kingdom was given back. With joined palms Bharata said to Rāma: “This whole kingdom, which I held in trust, I give back to you. Today my birth has found its meaning and my wish has come true, now that I see you back in Ayodhyā as king. Let your honour inspect the treasury, the granaries, the palace and the army; by your power I have made them all ten times greater.” A trust is property given into one's keeping, to be returned just as it was; Bharata returned it not as it was but ten times increased, which shows both the success of his rule and his selflessness. His words have three parts: the return of the kingdom, his own fulfilment, and the offer to have the treasury and the rest inspected, as a trustee hands his master a full account. The one purpose of his life had been Rāma's return, and today it was achieved. Seeing Bharata, so devoted to his brother, speak like this, the monkeys and the rākṣasa Vibhīṣaṇa wept. There is a poignancy in Vibhīṣaṇa's tears, for he himself had had to set himself against his own brother; and the tears of monkeys and rākṣasa alike, strangers who had never known Bharata, prove how great his sacrifice was.

८भरताश्रमागमनं, पुष्पकविसर्जनं, वसिष्ठपूजनम्

५९ततः प्रहर्षाद्भरतमङ्कमारोप्य राघवः।
ययौ तेन विमानेन ससैन्यो भरताश्रमम्॥

६०भरताश्रममासाद्य ससैन्यो राघवस्तदा।
अवतीर्य विमानाग्रादवतस्थे महीतले॥

६१अब्रवीत्तु तदा रामस्तद्विमानमनुत्तमम्।
वह वैश्रवणं देवमनुजानामि गम्यताम्॥

६२ततो रामाभ्यनुज्ञातं तद्विमानमनुत्तमम्।
उत्तरां दिशमुद्दिश्य जगाम धनदालयम्॥

६३विमानं पुष्पकं दिव्यं संगृहीतं तु रक्षसा।
अगमद्धनदं वेगाद्रामवाक्यप्रचोदितम्॥

६४पुरोहितस्यात्मसखस्य राघवो बृहस्पतेः शक्र इवामराधिपः।
निपीड्य पादौ पृथगासने शुभे सहैव तेनोपविवेश वीर्यवान्॥

ततः प्रहर्षात् राघवः भरतम् अङ्कम् आरोप्य तेन विमानेन ससैन्यः भरताश्रमं ययौ। भरताश्रमम् आसाद्य ससैन्यः राघवः विमानाग्रात् अवतीर्य महीतले अवतस्थे। ततः रामः तत् अनुत्तमं विमानम् अब्रवीत् — ‘वैश्रवणं देवं वह, अनुजानामि, गम्यताम्।’ ततः रामेण अभ्यनुज्ञातं तत् अनुत्तमं विमानम् उत्तरां दिशम् उद्दिश्य धनदस्य आलयं जगाम। रक्षसा रावणेन संगृहीतं दिव्यं पुष्पकं विमानं रामस्य वाक्येन प्रचोदितं वेगात् धनदं कुबेरम् अगमत्। ततः वीर्यवान् राघवः, यथा अमराधिपः शक्रः बृहस्पतेः, तथा आत्मसखस्य पुरोहितस्य पादौ निपीड्य तेन सह एव पृथक् शुभे आसने उपविवेश। रामः परस्य धनं न रक्षति — रावणेन अपहृतं विमानं स्वामिने कुबेराय प्रत्यर्पयति; एषः धर्मः। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन। हिन्दीभाष्यं ‘पुरोहित वसिष्ठपुत्र सुयज्ञके (अथवा अपने परम सहायक पुरोहित वसिष्ठजीके)’ इति द्वौ अर्थौ ददाति। पुरोहितः राज्ञः आत्मसखः — गुरुशिष्ययोः सम्बन्धः इन्द्रबृहस्पत्योः इव। पुष्पकस्य प्रेषणेन रावणस्य अधर्मस्य अन्तिमं चिह्नम् अपि निवर्तितम्। रामः विमानं चेतनं मत्वा तस्मै एव आज्ञां ददाति — ‘वह, गम्यताम्’। पुरोहितस्य पादयोः निपीडनं गुरोः प्रति रामस्य भक्तिं दर्शयति; राजा अपि गुरोः पुरतः शिष्यः एव। एवं सर्गः शान्त्या समाप्यते, अग्रिमे सर्गे अभिषेकः। हिन्दीभाष्यं ‘उन्हींकी सवारीमें रहो’ इति रामस्य आज्ञां स्पष्टयति। भरताश्रमे अवतरणं — रामः प्रथमं भरतस्य तपःस्थानं गच्छति, न तु साक्षात् राजप्रासादम्; एतत् भरतस्य त्यागस्य सम्मानम्।

Then Rāghava, in his joy, took Bharata on his lap and went with his army in the car to Bharata's hermitage. He went first to the place where Bharata had done his penance, not straight to the royal palace, to honour his brother's renunciation. Reaching the hermitage with his army, Rāghava came down from the car and stood on the ground. Then Rāma spoke to that matchless car as if it were a living thing: “Go now and carry the god Vaiśravaṇa; I give you leave. Go.” Dismissed by Rāma, the matchless car set off towards the north and went to the dwelling of the Lord of Wealth; the divine Puṣpaka, which the rākṣasa had seized, went swiftly back to Kubera, urged on by Rāma's word. Rāma did not keep what belonged to another; he returned the car Rāvaṇa had stolen to its rightful owner, as dharma requires, and so the last trace of Rāvaṇa's wrongdoing was undone. Then, as Indra, lord of the immortals, clasps the feet of Bṛhaspati, the valiant Rāghava pressed the feet of the family priest, his own close friend — Vasiṣṭha, or on another reading Vasiṣṭha's son Suyajña — and sat down beside him on a splendid seat of his own. The bond between king and priest is like that of Indra and Bṛhaspati; even a king is a pupil before his teacher. So the sarga ends in peace, and the consecration follows in the next.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तविंशत्यधिकशततमः सर्गः॥ १२७॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३० पदानि
परवीरहा १२७.१ शत्रुवीरनाशकः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
परवीरान् हन्ति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘परवीरहन्’)
चैत्यानि १२७.२ देवस्थानानि, पूज्यवृक्षाः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
स्तुतिपुराणज्ञाः १२७.३ स्तुतीनां पुराणानां च ज्ञातारः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
स्तुतिं पुराणं च जानन्ति — द्वन्द्वगर्भः उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
वैतालिकाः १२७.३ प्रभाते राजानं प्रबोधयन्तः स्तुतिपाठकाः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — तद्धितान्तः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
सेनाङ्गनागणाः १२७.४ सैनिकानां स्त्रीसमूहाः
सन्धिः
सेना + अङ्गना → सेनाङ्गना — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः
सेनायाः अङ्गनानां गणाः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
शशिनिभम् १२७.५ चन्द्रसदृशम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शशिना निभम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘मुखम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
विष्टीः १२७.६ कर्मकरान्, भृत्यान्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘विष्टि’)
ततोऽभ्यवकिरन्त्वन्ये १२७.८ अनन्तरम् अन्ये अभितः विकिरन्तु
सन्धिः
ततः + अभ्यवकिरन्तु → ततोऽभ्यवकिरन्तु — विसर्गस्य उत्वं गुणः पूर्वरूपं च; किरन्तु + अन्ये → किरन्त्वन्ये — यण्सन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
क्रियापदम् — लोट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
स्रग्दाममुक्तपुष्पैः १२७.९ मालाभिः, दामभिः, विकीर्णपुष्पैः च
सन्धिः
स्रक् + दाम → स्रग्दाम — जश्त्वसन्धिः (क् → ग्)
समासः
स्रजः दामानि मुक्तानि पुष्पाणि च — द्वन्द्वः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
असम्बाधम् १२७.१० जनसम्मर्दरहितम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
न सम्बाधः यस्मिन् — नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘राजमार्गम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
हेमकक्षाभिः १२७.१२ स्वर्णमयवरत्राभिः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
हेम्नः कक्षाः यासां ताः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘करेणुभिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
शक्त्यृष्टिपाशहस्तानाम् १२७.१३ शक्तिऋष्टिपाशधारिणाम्
सन्धिः
शक्ति + ऋष्टि → शक्त्यृष्टि — यण्सन्धिः (इ + ऋ = य् + ऋ)
समासः
शक्तयः ऋष्टयः पाशाः च हस्ते येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम्
माल्यमोदकहस्तैः १२७.१७ हस्ते माला मिष्टान्नं च धारयद्भिः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
माल्यानि मोदकाः च हस्ते येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
धर्मकोविदः १२७.१८ धर्मज्ञः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
धर्मे कोविदः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
वालव्यजने १२७.१९ चामरे
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वालानां व्यजनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, द्विवचनम्
संचचालेव १२७.२२ कम्पिता इव
सन्धिः
संचचाल + इव → संचचालेव — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; ‘इव’ अव्ययम्
कापेयी १२७.२४ कपिसम्बन्धिनी, वानरस्वभावजा
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘कपि’ शब्दात् ढक्-प्रत्ययः, स्त्रियां ङीप्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
चलचित्तता १२७.२४ मनसः चाञ्चल्यम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
चलं चित्तं यस्य सः चलचित्तः, तस्य भावः — बहुव्रीहिगर्भः तद्धितान्तः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
मत्तभ्रमरनादितान् १२७.२७ मत्तभ्रमराणां गुञ्जनेन मुखरान्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मत्तैः भ्रमरैः नादिताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
वनौकसाम् १२७.२८ वानराणाम्
सन्धिः
वन + ओकसाम् → वनौकसाम् — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
समासः
वनम् ओकः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम्
तरुणादित्यसंकाशम् १२७.३२ प्रातःसूर्यसदृशम्
सन्धिः
तरुण + आदित्य → तरुणादित्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
तरुणेन आदित्येन संकाशम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
राघवोन्मुखः १२७.३६ रामाभिमुखः
सन्धिः
राघव + उन्मुखः → राघवोन्मुखः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
राघवं प्रति उन्मुखः — द्वितीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
पृथुदीर्घाक्षः १२७.३७ विशालायतनेत्रः
सन्धिः
दीर्घ + अक्षः → दीर्घाक्षः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
पृथुनी दीर्घे अक्षिणी यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
परिषस्वजे १२७.४१ आलिङ्गितवान्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘ष्वञ्ज्’ धातोः लिट्, ‘परि’ उपसर्गः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)
अरिलक्षणम् १२७.४७ शत्रोः चिह्नम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अरेः लक्षणम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
व्याकोशानीव १२७.५३ विकसितानि इव
सन्धिः
व्याकोशानि + इव → व्याकोशानीव — सवर्णदीर्घसन्धिः (इ + इ = ई)
समासः
विगतः कोशः येषां तानि — प्रादिबहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्; ‘इव’ अव्ययम्
निर्यातितम् १२७.५५ प्रत्यर्पितम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘यत्’ धातोः णिजन्तात् क्तः, ‘निर्’ उपसर्गः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
कोष्ठागारम् १२७.५७ धान्यसंग्रहगृहम्
सन्धिः
कोष्ठ + आगारम् → कोष्ठागारम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
कोष्ठस्य आगारम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
धनदालयम् १२७.६२ कुबेरस्य निवासम्
सन्धिः
धनद + आलयम् → धनदालयम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
धनदस्य आलयः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
आत्मसखस्य १२७.६४ स्वस्य मित्रस्य
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
आत्मनः सखा — षष्ठीतत्पुरुषः (टच्-प्रत्ययः)
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्