श्रीरामस्य राज्याभिषेकः रामायणमाहात्म्यं च

कैकेय्याः आनन्दवर्धनः भरतः शिरसि अञ्जलिम् आधाय ज्येष्ठं सत्यपराक्रमं रामं बभाषे — ‘मम माता पूजिता, तस्याः वचनं पालितं, मम इदं राज्यं दत्तम्। यथा त्वं मह्यम् अददाः, तथा अहं तत् तुभ्यं पुनः ददामि। बलीयसा वृषभेण एकाकिना वोढां धुरं किशोरः वत्सः इव अहं गुरुं भारं वोढुं न उत्सहे। महता वारिवेगेन भिन्नः सेतुः यथा क्षरति, तथा असंवृतं राज्यच्छिद्रं दुर्बन्धनम् इति मन्ये। यथा खरः अश्वस्य गतिं, वायसः हंसस्य गतिं न अनुगच्छति, तथा अहं, वीर अरिंदम, तव मार्गम् अन्वेतुं न उत्सहे। यथा अन्तर्निवेशने गृहोद्याने आरोपितः वृक्षः जातः, महान् दुरारोहः महास्कन्धः प्रशाखवान् अभवत्, किन्तु पुष्पितः भूत्वा फलानि न प्रदर्शयन् शीर्येत, तर्हि यस्य हेतोः सः रोपितः तस्य अर्थं सः न अनुभवेत्। महाबाहो, एषा उपमा — त्वम् अर्थं वेत्तुम् अर्हसि; यदि त्वं, मनुजेन्द्र, भर्ता सन् भृत्यान् अस्मान् न शाधि, तर्हि त्वम् अपि तादृशः वृक्षः इव। अद्य जगत् त्वाम् अभिषिक्तं प्रतपन्तं मध्याह्ने दीप्ततेजसम् आदित्यम् इव अनुपश्यतु। तूर्यसंघातनिर्घोषैः, काञ्चीनूपुरनिःस्वनैः, मधुरैः गीतशब्दैः च त्वं प्रतिबुध्यस्व शेष्व च। यावत् नक्षत्रचक्रम् आवर्तते, यावती च वसुंधरा, तावत् इह लोकस्य स्वामित्वम् अनुवर्तय।’ भरतस्य चतस्रः उपमाः सन्ति — वृषभस्य धुरा, भिन्नः सेतुः, खरहंसवायसानां गतिः, निष्फलः वृक्षः च। प्रत्येका उपमा एकं सत्यं दर्शयति — राज्यभारः गुरुः, तस्य छिद्राणि दुर्बन्धानि, रामस्य कौशलम् अनुकर्तुम् अशक्यं, राजा यदि प्रजाः न पालयेत् तर्हि तस्य संवर्धनं निष्फलम्। वृक्षोपमायाः अर्थं हिन्दीभाष्यं विस्तरेण व्याचष्टे — प्रजाभिः पालितः संवर्धितः राजा यदि तासां रक्षणात् मुखं परावर्तयेत्, तर्हि सः निष्फलवृक्षसदृशः। ‘प्रतिबुध्यस्व शेष्व च’ इति — इतः परं तव निद्रा जागरणं च राजोचितं भवतु, न तापसोचितम्। अत्र भरतस्य विनयः वाक्चातुर्यं च उभे अपि दृश्येते। भरतः ‘पूजिता मामिका माता’ इति आरभते — कैकेय्याः वरः पालितः, अतः तस्याः सम्मानः जातः, इदानीं तस्य ऋणं नास्ति। ‘यथा त्वम् अददाः’ इति रामेण चित्रकूटे राज्यं भरताय दत्तम् इति स्मारयति; दत्तं वस्तु प्रतिदातुं दाता एव अर्हति इति तस्य तर्कः। किशोरः वत्सः इति भरतस्य आत्मनिन्दा न, अपितु विनयः — सः चतुर्दश वर्षाणि राज्यं सम्यक् पालितवान्, दशगुणं च अकरोत्, तथापि आत्मानं रामस्य तुल्यं न मन्यते। वृक्षस्य उपमायां गूढः अर्थः — रामः प्रजाभिः वर्धितः, इदानीं फलदानस्य कालः; यदि सः राज्यं न स्वीकुर्यात् तर्हि प्रजानां सर्वा आशा निष्फला। भरतस्य याचना सर्गस्य आरम्भः, रामराज्यं च तस्य फलम्।

भरतस्य वचः श्रुत्वा परपुरञ्जयः रामः ‘तथा’ इति प्रतिजग्राह, शुभे आसने च निषसाद। ततः शत्रुघ्नस्य वचनात् सुखहस्ताः सुशीघ्राः निपुणाः श्मश्रुवर्धनाः नापिताः राघवं पर्यवारयन्। पूर्वं भरते स्नाते, महाबले लक्ष्मणे, वानरेन्द्रे सुग्रीवे, राक्षसेन्द्रे विभीषणे च स्नातेषु, रामः विशोधितजटः स्नातः चित्रमाल्यानुलेपनः महार्हवसनोपेतः श्रिया ज्वलन् तत्र तस्थौ। इक्ष्वाकुकुलवर्धनः लक्ष्मीवान् वीर्यवान् शत्रुघ्नः रामस्य लक्ष्मणस्य च प्रतिकर्म शृङ्गारं कारयामास। दशरथस्य सर्वाः मनस्विन्यः स्त्रियः आत्मना एव सीतायाः मनोहरं प्रतिकर्म चक्रुः। ततः पुत्रवत्सला प्रहृष्टा कौसल्या यत्नात् सर्वासां वानरपत्नीनां शोभनं शृङ्गारं चकार। ततः शत्रुघ्नस्य वचनात् सुमन्त्रः नाम सारथिः सर्वाङ्गशोभनं रथं योजयित्वा अभिचक्राम। रामस्य स्वीकारः संक्षिप्तः — ‘तथेति’ इति एकम् एव पदं; सः भ्रातुः प्रार्थनां न अवमन्यते। चतुर्दशवर्षाणि जटाधारी रामः अद्य जटाः विशोधयति — एतत् वनवासस्य समाप्तेः प्रत्यक्षं चिह्नम्। भरतः प्रथमं स्नाति, यतः सः अपि तापसवेषं त्यजति। कौसल्या स्वयं वानरस्त्रीणां शृङ्गारं करोति — एषा तस्याः वात्सल्यस्य आतिथ्यस्य च पराकाष्ठा; वानरपत्न्यः अपि तस्याः पुत्रवधूः इव। हिन्दीभाष्यं ‘बड़े यत्नसे’ इति ‘यत्नात्’ पदं व्याचष्टे। सुमन्त्रः यः पूर्वं रामं वनं नीतवान्, सः एव अद्य तं राज्याय नयति — कथायाः वृत्तं पूर्णम्। ‘श्मश्रुवर्धनाः’ इति नापिताः — ‘वर्धन’ पदम् अत्र छेदनार्थे। रामः स्नानात् पूर्वं भ्रातॄन् मित्राणि च स्नापयति — सः स्वस्य सुखात् पूर्वं अन्येषां सुखं पश्यति। विभीषणः सुग्रीवः च अतिथी, तयोः स्नानम् अपि रामस्य पूर्वम्। सीतायाः शृङ्गारः दशरथपत्नीभिः स्वयं कृतः — वधूः गृहं प्रत्यागता इति मातॄणां हर्षः। चतुर्दश वर्षाणि सा अपि वल्कलधारिणी, अद्य पुनः राजवधूवेषे। वानरपत्न्यः किष्किन्धातः आगताः, तासाम् अपि कौसल्या मातृवत् शृङ्गारं करोति। एवम् अयोध्यायां सर्वे समानाः — मनुष्याः वानराः राक्षसाः च। एवं स्नानशृङ्गारौ सम्पन्नौ। पञ्चदशे ‘श्रिया ज्वलन्’ इति रामः स्नानशृङ्गाराभ्याम् अनन्तरं दीप्यमानः।

अग्न्यर्कामलसंकाशं दिव्यं रथं स्थितं दृष्ट्वा महाबाहुः परपुरंजयः रामः आरुरोह। महेन्द्रसदृशद्युती सुग्रीवः हनुमान् च स्नातौ दिव्यनिभैः वस्त्रैः शुभकुण्डलौ जग्मतुः। सर्वाभरणजुष्टाः शुभकुण्डलाः सुग्रीवपत्न्यः सीता च नगरं द्रष्टुम् उत्सुकाः ययुः। अयोध्यायां राज्ञः दशरथस्य सचिवाः पुरोहितं वसिष्ठं पुरस्कृत्य अर्थवत् मन्त्रयामासुः। अशोकः विजयः सिद्धार्थः च समाहिताः रामस्य वृद्ध्यर्थं नगरस्य ऋद्ध्यर्थं च मन्त्रयन् — ‘जयार्हस्य महात्मनः रामस्य अभिषेकार्थं यत् यत् मङ्गलपूर्वकं कर्तव्यं तत् सर्वं कर्तुम् अर्हथ।’ इति संदिश्य ते सर्वे मन्त्रिणः पुरोहितः च रामदर्शनबुद्धयः तूर्णं नगरात् निर्ययुः। यथा अनघः सहस्राक्षः इन्द्रः हरियुक्तं रथम् आस्थाय गच्छति, तथा रामः रथम् आस्थाय उत्तमं नगरं प्रययौ। मन्त्रिणः राज्यस्य प्रबन्धं जानन्ति — अभिषेकः शास्त्रोक्तविधिना मङ्गलपूर्वकं भवेत् इति ते सावधानाः। ‘रामवृद्ध्यर्थम् ऋद्ध्यर्थं नगरस्य च’ — राज्ञः उन्नतिः प्रजानां समृद्धिः च परस्परं बद्धे। इन्द्रोपमया रामस्य रथः देवराजस्य रथः इव हरिभिः अश्वैः युक्तः। सुग्रीवपत्न्यः सीतया सह नगरं द्रष्टुम् उत्सुकाः — वानरस्त्रियः मानुषनगरस्य वैभवं प्रथमवारं पश्यन्ति। विंशे श्लोके ‘महाबाहू’ इति दीर्घोकारः मुद्रणे स्पष्टः, समीक्षिते अपि ‘mahābāhū’। ‘अग्न्यर्कामलसंकाशम्’ इति रथस्य दीप्तिः — अग्निः सूर्यः च इव निर्मलः प्रकाशमानः। हनूमान् सुग्रीवः च रामस्य समीपे, तौ अपि दिव्यवस्त्रैः अलंकृतौ। मन्त्रिणः नगरे स्थित्वा अभिषेकस्य विधिं निश्चिन्वन्ति, ततः रामं द्रष्टुं निर्गच्छन्ति; एवं राज्यस्य कार्यं हर्षे अपि न विस्मृतम्। अशोकविजयसिद्धार्थाः पूर्वसर्गे अपि उक्ताः मन्त्रिणः। ‘यद्यन्मङ्गलपूर्वकम्’ इति यत् किमपि शुभं कर्तव्यं तत् सर्वं कुरुत इति सर्वव्यापी आदेशः। रामस्य रथयात्रा नन्दिग्रामात् अयोध्यां प्रति, क्रोशमात्रस्य मार्गः, यः पूर्वदिने शत्रुघ्नेन शोधितः सिक्तः अलंकृतः च। रथे आरूढः रामः इन्द्रः इव शोभते।

भरतः रश्मीन् जग्राह, शत्रुघ्नः छत्रम् आददे, लक्ष्मणः तस्य मूर्ध्नि व्यजनं संवीजयन् तस्थौ। परितः स्थितः अन्यः श्वेतं वालव्यजनं जगृहे, राक्षसेन्द्रः विभीषणः चन्द्रसंकाशम् अपरम्। तदा आकाशे ऋषिसङ्घैः समरुद्गणैः देवैः च स्तूयमानस्य रामस्य मधुरध्वनिः शुश्रुवे। ततः महातेजाः प्लवगर्षभः सुग्रीवः पर्वतोपमं शत्रुञ्जयं नाम कुञ्जरम् आरुरोह। वानराः मानुषं विग्रहं कृत्वा सर्वाभरणभूषिताः नव नागसहस्राणि आस्थाय ययुः। शङ्खशब्दप्रणादैः दुन्दुभीनां निःस्वनैः च पुरुषव्याघ्रः हर्म्यमालिनीं तां पुरीं प्रययौ। पौराः सपुरःसरं वपुषा विराजमानं रथेन अतिरथं राघवं समायान्तं ददृशुः। ते काकुत्स्थं वर्धयित्वा रामेण प्रतिनन्दिताः भ्रातृभिः परिवारितं महात्मानम् अनुजग्मुः। अमात्यैः ब्राह्मणैः प्रकृतिभिः च वृतः रामः नक्षत्रैः चन्द्रमाः इव श्रिया विरुरुचे। तालस्वस्तिकपाणिभिः पुरोगामिभिः तूर्यैः मुदितैः मङ्गलानि प्रव्याहरद्भिः वृतः सः ययौ। अक्षतं, जातरूपं, गावः, कन्याः, सहद्विजाः, मोदकहस्ताः नराः च रामस्य पुरतः ययुः। रामः मन्त्रिणाम् सुग्रीवे सख्यम्, अनिलात्मजे प्रभावं, वानराणां कर्म च आचचक्षे। तत् श्रुत्वा अयोध्यापुरवासिनः विस्मयं जग्मुः; वानराणां कर्म, राक्षसानां बलं, विभीषणस्य संयोगं च सः मन्त्रिभ्यः आचचक्षे। एतत् आख्याय द्युतिमान् वानरसंयुतः रामः हृष्टपुष्टजनाकीर्णाम् अयोध्यां प्रविवेश। पौराः गृहे गृहे पताकाः अभ्युच्छ्रयन्, रामः च ऐक्ष्वाकैः अध्युषितं रम्यं पितुः गृहम् आससाद। ततः रघुनन्दनः धर्मिणां वरं भरतम् अर्थोपहितया मधुरया वाचा अब्रवीत्, महात्मनः पितुः भवनम् आसाद्य प्रविश्य कौसल्यां सुमित्रां कैकेयीं च अभिवाद्य — ‘साशोकवनिकं मुक्तावैदूर्यसंकीर्णं श्रेष्ठं महत् मद्भवनं सुग्रीवाय निवेदय।’ तस्य वचनं श्रुत्वा सत्यविक्रमः भरतः सुग्रीवं हस्ते गृहीत्वा तम् आलयं प्रविवेश। ततः शत्रुघ्नेन प्रचोदिताः जनाः तैलप्रदीपान् पर्यङ्कान् आस्तरणानि च गृहीत्वा क्षिप्रं विविशुः। अस्मिन् भागे रामस्य शोभायात्रायाः सम्पूर्णं चित्रम् — सारथिः भरतः, छत्रधरः शत्रुघ्नः, चामरधरौ लक्ष्मणविभीषणौ; चत्वारः भ्रातरः मित्रं च एकत्र सेवायाम्। अत्र ‘जगृहे परितः स्थितः’ इति मुद्रणे, समीक्षिते तु ‘sugrīvo vānareśvaraḥ’; मुद्रणस्य पाठः यथास्थितं रक्षितः। चत्वारिंशः श्लोकः षट्पादः। रामः स्वस्य विजयस्य श्रेयः वानरेभ्यः ददाति — सुग्रीवस्य सख्यं हनूमतः प्रभावः च तेन स्वयं कीर्त्यन्ते। सः स्वस्य उत्तमं भवनं सुग्रीवाय ददाति; अतिथिसत्कारः राज्ञः प्रथमं कर्म। चतुश्चत्वारिंशे श्लोके मुद्रणे ‘पितुर्भवनमासाद्य…’ इति अर्धद्वयं ‘अथाब्रवीद्राजपुत्रो…’ इत्यस्य अनन्तरं, समीक्षिते पूर्वम् — क्रमविपर्ययः। शत्रुञ्जयः नाम रामस्य गजः, सुग्रीवः तम् आरोहति — एषः अतिथेः परमः सम्मानः। वानराः मानुषरूपेण गजान् आरोहन्ति, यथा अयोध्यावासिनः न भीयेरन्। नगरस्य ‘हर्म्यमालिनी’ इति विशेषणं तस्य प्रासादपङ्क्तीनां वैभवं दर्शयति। पौराः ‘वर्धयित्वा’ — जयशब्दैः आशीर्भिः च रामं वर्धयन्ति, रामः अपि तान् प्रतिनन्दति। नक्षत्रैः चन्द्रः इति उपमा — मन्त्रिभिः प्रजाभिः च परिवृतः रामः, तेषु प्रधानः अपि तैः सह एकः। मङ्गलद्रव्याणि — अक्षताः, सुवर्णं, गावः, कन्याः, ब्राह्मणाः, मोदकाः — शुभयात्रायाः परम्परागतानि चिह्नानि। मार्गे रामः मन्त्रिभिः सह संवादं करोति, युद्धस्य वृत्तान्तं कथयति; पौराः विस्मिताः। एवं रामः स्वयम् एव स्वस्य मित्राणां परिचयं ददाति, यथा अयोध्यायाः जनाः तान् सम्मानयेयुः। ‘ऐक्ष्वाकाध्युषितम्’ इति पितृगृहं इक्ष्वाकुवंशीयैः राजभिः पुरा अध्युषितम्; तस्मिन् प्रवेशः रामस्य वंशपरम्परायां पुनः स्थापनम्। मातॄणां पुनः अभिवादनं, ततः भरतं प्रति आदेशः — एषः क्रमः रामस्य विनयं कर्तव्यनिष्ठां च दर्शयति। ‘साशोकवनिकम्’ इति रामस्य स्वस्य भवनम् अशोकवनिकया युक्तम् — सीतायाः लङ्कायाम् अशोकवनिकायां दुःखस्य विपरीतम् इदं सुखस्य स्थानम्। भरतः स्वयं सुग्रीवं हस्ते गृहीत्वा तत्र नयति, शत्रुघ्नः शय्यादीपादीनि प्रेषयति — भ्रातरः सर्वे अतिथिसेवायां रताः। अस्य भागस्य अन्ते राजप्रासादे अतिथीनां निवासस्य व्यवस्था — रामः स्वयम् अभिषेकात् पूर्वम् एव मित्राणां सुखं चिन्तयति। तैलप्रदीपाः रात्रौ प्रकाशाय, पर्यङ्काः आस्तरणानि च शयनाय; श्वः प्रातः अभिषेकः, अतः अद्य रात्रौ सर्वे विश्रामं कुर्युः। देवाः ऋषयः च आकाशे स्थित्वा रामस्य स्तुतिं कुर्वन्ति, तस्य मधुरः ध्वनिः पृथिव्याम् अपि श्रूयते — स्वर्गः पृथिवी च एकस्मिन् उत्सवे मिलिते। हिन्दीभाष्यं ‘मरुद्गणोंसहित देवताओंके समुदाय श्रीरामचन्द्रजीके स्तवनकी मधुर ध्वनि सुन रहे थे’ इति। नव नागसहस्राणि इति वानराणां संख्यायाः अनुमानं — प्रत्येकः गजः कतिपयवानरान् वहति। एवं रामस्य प्रत्यागमनं युद्धविजयस्य उत्सवः अपि, गृहप्रवेशस्य उत्सवः अपि। एकचत्वारिंशे श्लोके ‘हृष्टपुष्टजनाकीर्णाम्’ इति अयोध्यायाः जनाः हृष्टाः पुष्टाः च — भरतस्य शासनेन नगरं समृद्धं, रामस्य आगमनेन हृष्टम्। द्विचत्वारिंशे ‘गृहे गृहे पताकाः’ इति प्रत्येकं गृहं उत्सवे भागं गृह्णाति। अष्टत्रिंशे मङ्गलद्रव्यैः सह कन्याः अपि गच्छन्ति, यथा शुभकार्येषु परम्परा। एकोनत्रिंशे ‘अपरं चन्द्रसंकाशम्’ इति विभीषणस्य चामरं चन्द्रवत् श्वेतं दीप्तं च। त्रयस्त्रिंशे पुरुषव्याघ्रः रामः शङ्खदुन्दुभीनां नादेन सह नगरं प्रविशति।

ततः महातेजाः राघवानुजः भरतः सुग्रीवम् उवाच — ‘प्रभो, रामस्य अभिषेकाय दूतान् आज्ञापय।’ सुग्रीवः क्षिप्रं सर्वरत्नविभूषितान् चतुरः सौवर्णान् घटान् चतुर्णां वानरेन्द्राणां ददौ — ‘वानराः, प्रत्यूषसमये चतुर्णां सागराणाम् अम्भसां पूर्णैः घटैः प्रतीक्षध्वं, तथा कुरुत।’ एवम् उक्ताः वारणोपमाः महात्मानः वानराः गरुडाः इव शीघ्रगाः शीघ्रं गगनम् उत्पेतुः। जाम्बवान्, हनूमान्, वेगदर्शी वानरः, ऋषभः च जलपूर्णान् कलशान् आनयन्; पञ्चानां नदीशतानां जलं कुम्भैः उपाहरन्। सत्त्वसम्पन्नः सुषेणः सर्वरत्नविभूषितं कलशं जलपूर्णं पूर्वात् समुद्रात् आनयत्। ऋषभः दक्षिणात् समुद्रात् रक्तचन्दनकर्पूरैः संवृतं काञ्चनं घटं तूर्णम् आनयत्। मारुतविक्रमः गवयः महता रत्नकुम्भेन पश्चिमात् महार्णवात् शीतं तोयम् आजहार। गरुडानिलविक्रमः सर्वगुणान्वितः धर्मात्मा अनिलः वायुपुत्रः उत्तरात् जलं शीघ्रम् आजहार। ततः तैः वानरश्रेष्ठैः आनीतं तत् जलं प्रेक्ष्य शत्रुघ्नः सचिवैः सह रामस्य अभिषेकाय श्रेष्ठाय पुरोहिताय सुहृद्भ्यः च न्यवेदयत्। चत्वारः समुद्राः चतस्रः दिशः सूचयन्ति — रामः सम्पूर्णायाः पृथिव्याः राजा इति। पञ्चशतनदीनां जलं सर्वस्य भूमण्डलस्य प्रतिनिधिः। वानराणां वेगः अत्र उपयुक्तः — एकरात्रौ चतुर्भ्यः दिग्भ्यः जलानयनं मनुष्याणाम् अशक्यम्। हनूमान् उत्तरसमुद्रात् जलम् आनयति; हिन्दीभाष्यं ‘पवनपुत्र हनुमान्जी’ इति ‘अनिलः’ पदं व्याचष्टे। हिन्दीभाष्यं ‘जिनके पास रीछोंकी बहुत-सी सुन्दर सेना है वे शक्तिशाली जाम्बवान्’ इति ‘सुषेणः सत्त्वसम्पन्नः’ इत्यस्य व्याख्यां करोति — अत्र सुषेणपदं जाम्बवतः विशेषणत्वेन व्याख्यातम्। भरतः सुग्रीवं ‘प्रभो’ इति सम्बोधयति — राजा राजानं प्रति आदरेण वदति। सुग्रीवः सौवर्णान् घटान् ददाति, स्वयं च आदेशं ददाति — ‘प्रत्यूषसमये’, अर्थात् श्वः सूर्योदयात् पूर्वम्। वानराः रात्रौ एव गच्छन्ति, प्रातः प्रत्यागच्छन्ति। कलशानां वर्णनम् — पूर्वसमुद्रस्य रत्नैः विभूषितः, दक्षिणस्य रक्तचन्दनकर्पूरैः आवृतः, पश्चिमस्य रत्नकुम्भः, उत्तरस्य जलं हनूमता — प्रत्येकः कलशः विशिष्टः। गवयः ‘मारुतविक्रमः’ इति वायोः इव वेगवान्। अभिषेकजलं शत्रुघ्नः पुरोहिताय निवेदयति — विधिः पुरोहितस्य अधीनः। ‘नदीशतानां पञ्चानाम्’ इति हिन्दीभाष्यं ‘पाँच सौ नदियोंसे’ इति व्याचष्टे। चतुर्णां समुद्राणां जलं पञ्चशतनदीनां जलं च मिलित्वा अभिषेकजलं सम्पूर्णायाः पृथिव्याः सारः। वानराः पक्षिणः इव आकाशमार्गेण गच्छन्ति — ‘गरुडाः इव शीघ्रगाः’। एकपञ्चाशे श्लोके वानराः ‘वारणोपमाः’ इति गजसदृशाः महाकायाः। सुग्रीवः अत्र राजा इव आदेशं ददाति, भरतः तस्य आदरं करोति — द्वयोः राज्ञोः मैत्री। सप्तपञ्चाशे ‘धर्मात्मानिलः’ इति मुद्रणे ‘धर्मात्मा + अनिलः’ इति सन्धिः, अनिलः अत्र वायुपुत्रः हनूमान्।

ततः प्रयतः वृद्धः वसिष्ठः ब्राह्मणैः सह ससीतं रामं रत्नमये पीठे संन्यवेशयत्। वसिष्ठः, वामदेवः, जाबालिः, काश्यपः, कात्यायनः, सुयज्ञः, गौतमः, विजयः च — यथा वसवः सहस्राक्षं वासवम् अभ्यषिञ्चन्, तथा प्रसन्नेन सुगन्धिना सलिलेन नरव्याघ्रं रामम् अभ्यषिञ्चन्। पूर्वं ऋत्विग्भिः ब्राह्मणैः, ततः कन्याभिः, मन्त्रिभिः, योधैः, सम्प्रहृष्टैः सनैगमैः च ते सर्वौषधिरसैः अभ्यषिञ्चन्; नभसि स्थितैः दैवतैः, चतुर्भिः लोकपालैः, संगतैः सर्वैः देवैः च अभिषेकः कृतः। ब्रह्मणा पूर्वं निर्मितं रत्नशोभितं किरीटं, येन पुरा मनुः अभिषिक्तः, येन च तस्य अन्ववाये राजानः क्रमात् अभिषेचिताः, तत् दीप्ततेजसं किरीटं हेमक्लृप्तायां महाधनैः शोभितायां नानाविधैः सुशोभनैः रत्नैः चित्रितायां सभायां नानारत्नमये पीठे यथाविधि कल्पयित्वा, ततः पश्चात् महात्मना वसिष्ठेन ऋत्विग्भिः च किरीटेन भूषणैः च राघवः समयोक्ष्यत। अभिषेकस्य क्रमः शास्त्रीयः — प्रथमं पुरोहिताः ऋत्विजः, ततः कन्याः, मन्त्रिणः, योधाः, वणिजः; एवं समाजस्य सर्वे वर्गाः राज्ञः अभिषेके भागिनः। हिन्दीभाष्यं ‘सोलह कन्याओंद्वारा’ इति संख्यां योजयति। देवाः लोकपालाः च आकाशात् अभिषेकं कुर्वन्ति — रामस्य राज्यं दैवं अनुमोदितम्। मनोः किरीटं सूर्यवंशस्य परम्परां सूचयति; रामः तस्य उत्तराधिकारी। वसिष्ठः इक्ष्वाकूणां कुलगुरुः, अतः सः एव अभिषेकस्य प्रधानः। ‘ससीतम्’ — सीता अपि रामेण सह अभिषिक्ता। रत्नमये पीठे रामः सीतया सह उपविष्टः — अयोध्याकाण्डे यः अभिषेकः कैकेय्याः वरेण विघ्नितः, सः अद्य चतुर्दशवर्षानन्तरं सम्पन्नः। अष्टौ ऋषयः अभिषेकं कुर्वन्ति; ‘वसवः वासवं यथा’ इति उपमा — अष्टौ वसवः इन्द्रम् इव, अष्टौ ऋषयः रामम्। सर्वौषधिरसाः जलेन सह मिश्रिताः। किरीटस्य इतिहासः — ब्रह्मणा निर्मितः, मनुना प्रथमं धृतः, ततः सर्वैः इक्ष्वाकुभिः क्रमशः; अद्य रामस्य शिरसि। सभा सुवर्णेन रत्नैः च शोभिता। एतत् सर्वं रामस्य राजत्वस्य वैधतां दिव्यत्वं च स्थापयति। देवाः आकाशे स्थित्वा अभिषेकजलं वर्षन्ति इव। सप्तषष्टितमे ‘समयोक्ष्यत’ इति अलंकृतः योजितः वा; किरीटं भूषणानि च यथास्थानं धारितानि। वसिष्ठः ‘प्रयतः’ — शुद्धः संयतः च, अभिषेकस्य कर्ता।

शत्रुघ्नः तस्य पाण्डुरं शुभं छत्रं जग्राह, वानरेश्वरः सुग्रीवः श्वेतं वालव्यजनं, राक्षसेन्द्रः विभीषणः चन्द्रसंकाशम् अपरम्। वासवेन प्रचोदितः वायुः वपुषा ज्वलन्तीं काञ्चनीं शतपुष्करां मालां राघवाय ददौ; शक्रप्रचोदितः सः सर्वरत्नसमायुक्तं मणिभिः विभूषितं मुक्ताहारं च नरेन्द्राय ददौ। तदर्हस्य धीमतः रामस्य अभिषेके देवगन्धर्वाः प्रजगुः, अप्सरोगणाः ननृतुः। राघवस्य उत्सवे भूमिः सस्यवती, पादपाः फलवन्तः, पुष्पाणि गन्धवन्ति बभूवुः। मनुजर्षभः रामः पूर्वं द्विजेभ्यः अश्वानां धेनूनां गवां च सहस्रशतं, शतं वृषान् च ददौ; ब्राह्मणेभ्यः हिरण्यस्य त्रिंशत् कोटीः, महार्हाणि नानाभरणवस्त्राणि च पुनः ददौ। मनुजाधिपः अर्करश्मिप्रतीकाशां मणिविग्रहां काञ्चनीं दिव्यां स्रजं सुग्रीवाय प्रायच्छत्। धृतिमान् सः वालिपुत्राय अङ्गदाय वैदूर्यमयचित्रे चन्द्ररश्मिविभूषिते अङ्गदे ददौ। रामः मणिप्रवरजुष्टं चन्द्ररश्मिसमप्रभम् अनुत्तमं तं मुक्ताहारं, अरजे दिव्ये वाससी, शुभानि आभरणानि च सीतायै प्रददौ। प्रकृतिः अपि रामस्य अभिषेके हृष्टा — भूमिः सस्यपूर्णा, वृक्षाः फलिताः, पुष्पाणि सुगन्धीनि; एतत् रामराज्यस्य पूर्वसूचना। दानानां विस्तरः राज्ञः उदारतां दर्शयति। अङ्गदाय अङ्गदे इति शब्दक्रीडा — अङ्गदः नाम बाहुभूषणम् अपि। वायुः देवः हारं ददाति, रामः तं सीतायै ददाति, सीता तं वायुपुत्राय — हारः स्वस्य मूलं प्रति प्रत्यागच्छति इव। छत्रचामरधारिणः अत्र पुनः — शत्रुघ्नः सुग्रीवः विभीषणः; अष्टाविंशतितमे श्लोके लक्ष्मणः व्यजनधरः आसीत्। वायोः दानं इन्द्रस्य प्रेरणया — देवराजः स्वयं रामस्य अभिषेकं मानयति। शतपुष्करा माला — शतं सुवर्णकमलानि यस्यां, हिन्दीभाष्यं ‘सौ सुवर्णमय कमलोंसे बनी हुई’ इति। देवाः गायन्ति नृत्यन्ति च — स्वर्गे अपि उत्सवः। रामस्य दानेषु ब्राह्मणाः प्रथमं, ततः मित्राणि, ततः पत्नी — धर्मस्य क्रमः। त्रिंशत् कोटयः हिरण्यस्य इति अपरिमितं दानम्; हिन्दीभाष्यं ‘तीस करोड़ अशर्फियाँ’ इति। सुग्रीवाय स्रक् अङ्गदाय अङ्गदे च — मित्रस्य पुत्रस्य अपि सम्मानः, यः पूर्वं वालिवधेन पितृहीनः अभवत्। ‘अभिषेके तदर्हस्य’ इति रामः एव अभिषेकस्य योग्यः, यतः सः धर्मेण विजयी। ‘सहस्रशतम् अश्वानाम्’ इति लक्षं अश्वाः, हिन्दीभाष्यं ‘एक लाख घोड़े’ इति। वस्त्राणि आभरणानि च ब्राह्मणेभ्यः — दानस्य पूर्णता। अष्टसप्ततितमे ‘अरजे वाससी’ इति रजोरहिते निर्मले वस्त्रे, हिन्दीभाष्यं ‘कभी मैले न होनेवाले दो दिव्य वस्त्र’ इति। द्विसप्ततितमे ‘फलवन्तश्च पादपाः’ इति ऋतुं विना अपि वृक्षाः फलिताः।

वैदेही वायुसूनवे किञ्चित् दातुम् इच्छन्ती अवेक्षमाणा आत्मनः कण्ठात् हारम् अवमुच्य सर्वान् हरीन् भर्तारं च मुहुः मुहुः अवैक्षत। इङ्गितज्ञः रामः तां जनकात्मजां सम्प्रेक्ष्य बभाषे — ‘सुभगे भामिनि, यस्य तुष्टा असि तस्मै हारं प्रदेहि।’ अथ असितेक्षणा सा तं हारं वायुपुत्राय ददौ — यस्मिन् तेजः, धृतिः, यशः, दाक्ष्यं, सामर्थ्यं, विनयः, नयः, पौरुषं, विक्रमः, बुद्धिः च नित्यदा वर्तन्ते। तेन हारेण वानरर्षभः हनूमान्, चन्द्रांशुचयगौरेण श्वेताभ्रेण अचलः यथा, तथा शुशुभे। सर्वे वानरवृद्धाः ये च अन्ये वानरोत्तमाः ते वासोभिः भूषणैः च यथार्हं प्रतिपूजिताः। विभीषणः सुग्रीवः हनूमान् जाम्बवान् सर्वे वानरमुख्याः च अक्लिष्टकर्मणा रामेण कामैः पुष्कलैः रत्नैः च यथार्हं पूजिताः, प्रहृष्टमनसः यथागतं जग्मुः। परंतपः वसुधाधिपः द्विविदमैन्दाभ्यां नीलाय च सर्वान् कामगुणान् वीक्ष्य प्रददौ। ते सर्वे महात्मानः वानरर्षभाः दृष्ट्वा पार्थिवेन्द्रेण विसृष्टाः किष्किन्धां समुपागमन्। वानरश्रेष्ठः सुग्रीवः रामाभिषेचनं दृष्ट्वा रामेण पूजितः किष्किन्धां पुरीं प्राविशत्। धर्मात्मा महायशाः राजा विभीषणः अपि तैः नैर्ऋतर्षभैः सह कुलधनं लब्ध्वा लङ्कां प्रायात्। सीतायाः हारदानं कृतज्ञतायाः सुन्दरं दृश्यम् — अशोकवने हनूमान् एव तस्याः प्रथमः आश्वासकः आसीत्। सा रामस्य अनुमतिं विना दातुं न इच्छति, अतः भर्तारं पश्यति; रामः तस्याः इङ्गितं जानाति। ‘यस्य तुष्टासि’ इति रामः निर्णयं सीतायै एव ददाति। हनूमतः गुणानां सूची — दशगुणाः — तस्य चरित्रस्य सारः। श्वेतमेघेन शोभमानः पर्वतः इव हारेण हनूमान्। मुद्रणे ‘अथ सा वायुपुत्राय…’ इति एकाशीतितमस्य उत्तरार्धे, समीक्षिते ‘dadau sā…’ इति; ‘तेजो धृतिर्यशो…’ इति गुणसूची समीक्षिते नास्ति। द्विविदमैन्दनीलेभ्यः दानं समीक्षिते वानरवृद्धानां सत्कारात् पूर्वं, मुद्रणे पश्चात् — क्रमविपर्ययः। विसर्जनस्य क्रमः अपि ध्यातव्यः — प्रथमं सर्वे सत्कृताः, ततः ‘यथागतम्’ गताः। वानराः रामस्य राज्याभिषेकं दृष्ट्वा एव गच्छन्ति; तेषां सेवायाः फलं एतत् दर्शनम्। सुग्रीवः किष्किन्धां, विभीषणः लङ्कां — द्वौ अपि राजानौ रामस्य कृपया स्वराज्यं प्राप्तौ। ‘कुलधनं’ इति विभीषणस्य पैतृकं राज्यं, यत् तेन धर्मेण लब्धम्। हनूमान् अत्र पृथक् न उक्तः यत् सः किष्किन्धां गतः वा न वा; ‘सर्वे’ इति तस्य अपि ग्रहणम्। द्विविदमैन्दनीलेभ्यः विशेषदानं, यतः ते युद्धे विशेषेण पराक्रान्ताः। हारः यः वायुना रामाय दत्तः, सः सीतया वायुपुत्राय — एवं पितुः दानं पुत्रं प्राप्तम्। हनूमतः शोभायाः उपमा — श्वेतमेघैः आवृतः पर्वतः; हनूमान् पर्वतः इव महान् स्थिरः च। अष्टाशीतितमे ‘पार्थिवेन्द्रेण विसृष्टाः’ इति रामस्य अनुमत्या एव ते गच्छन्ति, न स्वेच्छया। एकोननवतितमे सुग्रीवः ‘पूजितः’ इति रामेण विशेषेण सत्कृतः, ततः एव किष्किन्धां प्रविशति।

अखिलं राज्यं शासन् निहतारिः महायशाः परमोदारः राघवः परया मुदा शशास। धर्मवत्सलः रामः धर्मज्ञं लक्ष्मणम् उवाच — ‘धर्मज्ञ, पूर्वराजैः बलेन अध्युषितां इमां गां पृथिवीं मया सह आतिष्ठ। पितृभिः या धृता, तां धुरं यौवराज्ये मया तुल्यः त्वम् उद्वहस्व।’ सर्वात्मना पर्यनुनीयमानः नियुज्यमानः अपि सौमित्रिः यदा भुवि यौवराज्ये योगं न उपैति, ततः महात्मा रामः भरतम् अभ्यषिञ्चत्। एकनवतितमः श्लोकः षट्पादः। द्विनवतितमः त्रिनवतितमः च उपजातिवृत्तेन। लक्ष्मणस्य निषेधः तस्य सेवाभावं दर्शयति — सः रामस्य सेवकः एव भवितुम् इच्छति, न तु द्वितीयः शासकः। भरतः चतुर्दश वर्षाणि राज्यं पालितवान्, अतः सः एव युवराजपदस्य योग्यः। ‘पूर्वराजाध्युषिताम्’ इति पृथिवी इक्ष्वाकूणां पैतृकी। लक्ष्मणः सर्वात्मना अनुनीतः अपि न स्वीकरोति — तस्य अनिच्छा दृढा। रामः तदा भरतम् अभिषिञ्चति, एवं भरतस्य त्यागः अपि पुरस्कृतः। रामस्य वचनं उपजातिवृत्ते — ‘तुल्यं मया त्वम्’ इति सः लक्ष्मणं स्वसमं मन्यते, न कनिष्ठम्।

पार्थिवात्मजः रामः पौण्डरीकाश्वमेधाभ्यां वाजपेयेन अन्यैः विविधैः यज्ञैः च असकृत् अयजत्। राघवः दशसहस्राणि वर्षाणि राज्यं प्राप्य सदश्वान् भूरिदक्षिणान् शतम् अश्वमेधान् आजह्रे। आजानुलम्बिबाहुः महावक्षाः प्रतापवान् लक्ष्मणानुचरः रामः इमां पृथिवीं शशास। धर्मात्मा राघवः अनुत्तमं राज्यं प्राप्य ससुहृज्ज्ञातिबान्धवः बहुविधैः यज्ञैः ईजे। रामे राज्यं प्रशासति विधवाः न पर्यदेवन्, व्यालकृतं भयं न, व्याधिजं भयं च न आसीत्। लोकः निर्दस्युः अभवत्, कश्चित् अनर्थं न अस्पृशत्, वृद्धाः बालानां प्रेतकार्याणि न कुर्वते स्म। सर्वं मुदितम् एव आसीत्, सर्वः धर्मपरः अभवत्; रामम् एव अनुपश्यन्तः परस्परं न अभ्यहिंसन्। रामे राज्यं प्रशासति जनाः वर्षसहस्राणि जीवन्ति स्म, पुत्रसहस्रिणः, निरामयाः विशोकाः च आसन्। ‘रामः रामः रामः’ इति प्रजानां कथाः अभवन्, जगत् रामभूतम् अभूत्। तत्र तरवः नित्यमूलाः नित्यफलाः पुष्पिताः, पर्जन्यः कामवर्षी, मारुतः सुखस्पर्शः। ब्राह्मणाः क्षत्रियाः वैश्याः शूद्राः च लोभविवर्जिताः स्वकर्मसु प्रवर्तन्ते स्म, स्वैः एव कर्मभिः तुष्टाः। रामे शासति प्रजाः धर्मपराः अनृताः न आसन्, सर्वे लक्षणसम्पन्नाः धर्मपरायणाः। भ्रातृभिः सहितः श्रीमान् रामः दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च राज्यम् अकारयत्। मुद्रणे पञ्चनवतितमे श्लोके हिन्दीभाष्ये ‘ग्यारह* सहस्र वर्षोंतक’ इति, अधः पादटिप्पणी च — ‘अन्यत्र “दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च” कहा गया है, उनसे एक वाक्यताके लिये यहाँ दसको ग्यारहका बोधक समझना चाहिये’ इति। अतः दशसहस्रं दशशतं च मिलित्वा एकादश सहस्राणि वर्षाणि। रामराज्यस्य लक्षणानि — अकालमृत्युः नास्ति, रोगः नास्ति, चोरः नास्ति, वर्णाश्रमधर्मः स्वेच्छया पाल्यते, प्रकृतिः अनुकूला। ‘रामभूतं जगत्’ इति — सर्वेषां जनानां जिह्वायां मनसि च रामः एव; एषः आदर्शराज्यस्य परमः आदर्शः। ‘नित्यमूलाः’ इति मुद्रणे, समीक्षिते ‘nityapuṣpāḥ … skandhavistṛtāḥ’। समीक्षितसंस्करणं ६.११६.०९०c इत्यनेन — ‘दशवर्षसहस्राणि रामो राज्यमकारयत्’ — समाप्यते; मुद्रणे तत्स्थाने १०६तमः श्लोकः। पौण्डरीकः अश्वमेधः वाजपेयः च महायज्ञाः, राजसूयादिभिः सह राज्ञः कर्तव्याः। ‘आजानुलम्बिबाहुः’ इति महापुरुषलक्षणम्। विधवानां विलापः नास्ति, यतः पुरुषाः अकाले न म्रियन्ते; वृद्धाः बालानां प्रेतकार्याणि न कुर्वन्ति, यतः बालाः वृद्धेभ्यः पूर्वं न म्रियन्ते। एषः रामराज्यस्य सर्वप्रसिद्धः आदर्शः, यः अद्य अपि भारतीयजनानां मनसि जीवति। ‘कामवर्षी पर्जन्यः’ इति यदा इष्टं तदा वर्षा — अतिवृष्टिः अनावृष्टिः वा नास्ति। चतुर्णां वर्णानां स्वधर्मे तुष्टिः — कोऽपि परस्य धर्मं न इच्छति, लोभः नास्ति। ‘सर्वे लक्षणसम्पन्नाः’ इति शुभलक्षणयुक्ताः। ‘नानर्थं कश्चिदस्पृशत्’ इति कोऽपि अनर्थकारि कर्म न अकरोत्; हिन्दीभाष्यं ‘कोई भी मनुष्य अनर्थकारी कार्योंमें हाथ नहीं डालता था’ इति। ‘राममेवानुपश्यन्तः’ — प्रजाः रामस्य आचरणम् आदर्शं मत्वा तथैव व्यवहरन्ति; राजा यथा, प्रजाः तथा। षण्णवतितमे श्लोके ‘लक्ष्मणानुचरः’ इति लक्ष्मणः राज्ये अपि रामस्य अनुचरः एव, यथा वने। सप्तनवतितमः श्लोकः समीक्षिते अशीतितमः, मुद्रणे पश्चात् — क्रमविपर्ययः। एवं रामः सुहृद्भिः ज्ञातिभिः बान्धवैः च सह यज्ञान् करोति — धर्मः कुटुम्बेन सह। एकोत्तरशततमे ‘पुत्रसहस्रिणः’ इति वंशवृद्धिः।

इदम् आर्षम् आदिकाव्यं पुरा वाल्मीकिना कृतं — धर्म्यं यशस्यम् आयुष्यं राज्ञां विजयावहं च। यः लोके नरः सदा इदं शृणोति सः पापात् प्रमुच्यते। रामाभिषेचनं श्रुत्वा पुत्रकामः पुत्रान्, धनकामः धनानि लभते; राजा महीं विजयते, रिपून् च अधितिष्ठति। यथा कौसल्या राघवेण, सुमित्रा लक्ष्मणेन, कैकेयी भरतेन जीवपुत्राः, तथा अन्याः स्त्रियः अपि सदानन्दाः पुत्रपौत्रसमन्विताः भविष्यन्ति। इदं रामायणं श्रुत्वा दीर्घम् आयुः विन्दति। अक्लिष्टकर्मणः रामस्य इमं विजयं यः शृणोति, सः श्रद्दधानः जितक्रोधः दुर्गाणि अतितरति। ये इदं काव्यं शृण्वन्ति, ते प्रवासान्ते बान्धवैः सह समागम्य रमन्ते, राघवात् सर्वान् प्रार्थितान् वरान् प्राप्नुवन्ति। श्रवणेन सर्वे सुराः प्रीयन्ते; यस्य गृहे विनायकाः विघ्नकारिणः तिष्ठन्ति, ते शाम्यन्ति। राजा महीं विजयेत, प्रवासी स्वस्तिमान् भवेत्, रजस्वलाः स्त्रियः श्रुत्वा अनुत्तमान् पुत्रान् सूयुः। इमं पुरातनम् इतिहासं पूजयन् पठन् च सर्वपापैः प्रमुच्येत, दीर्घम् आयुः अवाप्नुयात्। क्षत्रियैः नित्यं शिरसा प्रणम्य द्विजात् श्रोतव्यम् — ऐश्वर्यं पुत्रलाभः च भविष्यति। कृत्स्नम् इदं रामायणं सदा शृण्वतः पठतः च सनातनः विष्णुः रामः सततं प्रीयते। आदिदेवः महाबाहुः हरिः नारायणः प्रभुः साक्षात् रघुश्रेष्ठः रामः, शेषः लक्ष्मणः उच्यते। एवम् एतत् पुरावृत्तम् आख्यानं — वः भद्रम् अस्तु, विस्रब्धं प्रव्याहरत, विष्णोः बलं प्रवर्धताम्। ग्रहणात् श्रवणात् च सर्वे देवाः तुष्यन्ति, रामायणस्य श्रवणे पितरः सदा तृप्यन्ति। ये रामस्य भक्त्या ऋषिणा कृताम् इमां संहितां लिखन्ति, तेषां त्रिविष्टपे वासः। इदं महार्थं शुभं काव्यं श्रुत्वा नरः कुटुम्बवृद्धिं, धनधान्यवृद्धिं, मुख्याः स्त्रियः, उत्तमं सुखं, भुवि सर्वाम् अर्थसिद्धिं च प्राप्नोति। आयुष्यम् आरोग्यकरं यशस्यं सौभ्रातृकं बुद्धिकरं शुभम् ओजस्करम् इदम् आख्यानम् ऋद्धिकामैः सद्भिः नियमेन श्रोतव्यम्। एषा फलश्रुतिः समीक्षितसंस्करणे नास्ति — ६.११६ इति ०९०c इत्यनेन समाप्यते, सप्तोत्तरशततमात् पञ्चविंशत्युत्तरशततमपर्यन्तं कोऽपि अर्धश्लोकः समीक्षितेन ०.६९ इत्यस्मात् अधिकं न मिलति। मुद्रणे कोलोफनः फलश्रुतेः अनन्तरम् एव, अतः सा अस्य सर्गस्य भागः। विंशत्युत्तरशततमे श्लोके रामः विष्णुः, लक्ष्मणः शेषः इति स्पष्टं कथ्यते; एकविंशत्युत्तरशततमः लवकुशयोः वचनम् इति हिन्दीभाष्यम् — ‘(लवकुश कहते हैं—) श्रोताओ! आपलोगोंका कल्याण हो’। अन्तिमौ द्वौ श्लोकौ उपजातिवृत्तेन। ‘सौभ्रातृकम्’ इति — रामायणं भ्रातृप्रेम्णः ग्रन्थः; रामभरतलक्ष्मणशत्रुघ्नानां स्नेहः एव अस्य काव्यस्य हृदयम्, यथा अयं सर्गः अपि दर्शयति। एवं युद्धकाण्डं समाप्तम्। फलश्रुतेः क्रमः — प्रथमं सामान्यं फलं (पापमुक्तिः), ततः विशिष्टानि फलानि (पुत्रः, धनं, विजयः, आयुः, प्रवासात् प्रत्यागमनं, विघ्नशान्तिः), ततः भक्तिफलम् (विष्णोः प्रीतिः, स्वर्गः), अन्ते सर्वसाधारणः उपदेशः (नियमेन श्रोतव्यम्)। प्रत्येकं फलं रामायणस्य कथायाः एकेन अंशेन सम्बद्धम् — यथा रामः प्रवासात् प्रत्यागतः बान्धवैः मिलितः, तथा श्रोता अपि; यथा कौसल्यादयः जीवपुत्राः, तथा अन्याः स्त्रियः; यथा रामः विजयी, तथा राजा। अत्र ‘लिखन्ति’ इति ग्रन्थस्य प्रतिलिपिकरणम् अपि पुण्यम् इति उक्तम्। अष्टाधिकशततमे श्लोके ‘पुत्रान् वै’ इति मुद्रणे स्पष्टम्। फलश्रुतिः प्राचीनग्रन्थानां परम्परागतः अन्तभागः, यः ग्रन्थस्य पठनश्रवणयोः प्रेरणां ददाति। अत्र रामायणस्य तिस्रः संज्ञाः — काव्यम्, इतिहासः, आख्यानम्, संहिता च; ‘आदिकाव्यम्’ इति प्रथमं काव्यम्। रामस्य विष्णुत्वं लक्ष्मणस्य शेषत्वं च अत्र एव स्पष्टतया उच्यते, यत् अन्यत्र युद्धकाण्डे ब्रह्मणः स्तुतौ अपि सूचितम्। लवकुशौ रामायणस्य प्रथमौ गायकौ, तयोः वचनेन ‘भद्रमस्तु वः’ इति श्रोतॄणां कल्याणं कामयते। ‘प्रव्याहरत विस्रब्धम्’ इति — निःशङ्कं पठत, यतः एतत् पठनं विष्णोः बलं वर्धयति, अर्थात् धर्मस्य शक्तिं वर्धयति। पितॄणां तृप्तिः अपि रामायणश्रवणेन — श्राद्धे अपि रामायणपाठस्य परम्परा अस्ति। एवं सर्गः कथायाः समाप्त्या सह ग्रन्थस्य माहात्म्येन अपि समाप्यते, ततः ‘युद्धकाण्डं सम्पूर्णम्’ इति मुद्रणे। एतेषु एकोनविंशतौ श्लोकेषु अष्टात्रिंशत् अर्धश्लोकाः, सर्वे वुल्गेटमात्राः; मुद्रणे ते सर्गस्य अविच्छिन्नः भागः, न तु पृथक् परिशिष्टत्वेन मुद्रिताः, श्लोकाङ्काः च १०७ इत्यस्मात् १२५ पर्यन्तं क्रमशः अनुवर्तन्ते। पाठकस्य कृते अयं भागः ग्रन्थस्य समापनं, कथायाः न। अत्र पुनः पुनः ‘श्रुत्वा’, ‘शृणोति’, ‘शृण्वन्ति’, ‘श्रवणेन’ इति श्रवणस्य महत्त्वं — रामायणं मूलतः श्रव्यं काव्यं, लवकुशाभ्यां गीतम्। द्वाविंशत्युत्तरशततमे ‘ग्रहणात्’ इति ग्रन्थस्य हृदये धारणात्, हिन्दीभाष्यं ‘रामायणको हृदयमें धारण करने और सुननेसे’ इति।