- सन्धिः
- लक्ष्मण + अग्रज → लक्ष्मणाग्रज — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- लक्ष्मणस्य अग्रजः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
युद्धकाण्डम् — चतुर्विंशत्यधिकशततमः सर्गः
भरद्वाजाश्रमागमनम्
चतुर्दशे वर्षे पूर्णे पञ्चम्यां भरद्वाजाश्रमे रामस्य अवतरणम्, अयोध्यायाः भरतस्य मातॄणां च कुशलप्रश्नः, भरद्वाजस्य उत्तरं तपसा सर्ववृत्तान्तज्ञानं च, अर्घ्यदानं, रामस्य वरयाचना, मार्गे वृक्षाणां फलपुष्पमधुस्रावः
चतुर्दशे वर्षे पूर्णे पञ्चम्यां तिथौ लक्ष्मणाग्रजः रामः भरद्वाजाश्रमं प्राप्य नियतः मुनिं ववन्दे, तं च पप्रच्छ — ‘भगवन्, पुरे सुभिक्षम् अनामयं च कच्चित् शृणोषि? भरतः प्रजापालने युक्तः कच्चित्? मातरः जीवन्ति कच्चित्?’ भरद्वाजः स्मितपूर्वं प्रहृष्टवत् प्रत्युवाच — ‘भरतः तव आज्ञावशे वर्तमानः जटिलः त्वां प्रतीक्षते, तव पादुके पुरस्कृत्य राज्यं करोति; गृहे सर्वं कुशलम्। पुरा चीरवसनं स्त्रीतृतीयं राज्यात् च्युतं पदातिं पितृनिर्देशकारिणं त्वां दृष्ट्वा मम करुणा आसीत्; इदानीं समृद्धार्थं समित्रबान्धवं विजितारिं त्वां दृष्ट्वा परमा प्रीतिः। जनस्थाने तव सुखदुःखं, सीताहरणं, मारीचदर्शनं, कबन्धदर्शनं, पम्पागमनं, सुग्रीवसख्यं, वालिवधं, हनूमतः कर्म, सेतुबन्धं, लङ्कादाहं, रावणवधं, देवसमागमं वरदानं च — सर्वम् अहं तपसा जानामि; मम शिष्याः अपि अयोध्यायाः वृत्तान्तम् आनयन्ति। अहम् अपि ते वरं ददामि; अद्य अर्घ्यं गृहाण, श्वः अयोध्यां गमिष्यसि।’ रामः संहृष्टः वरम् अयाचत — ‘अयोध्यां प्रति गच्छतः मम मार्गे वृक्षाः अकालफलिनः मधुस्रवाः अमृतगन्धीनि फलानि च भवन्तु।’ ‘तथा’ इति प्रतिज्ञाते सद्यः त्रीणि योजनानि यावत् वृक्षाः स्वर्गपादपसंनिभाः, निष्फलाः फलिनः, विपुष्पाः पुष्पशालिनः, शुष्काः समग्रपत्राः मधुस्रवाः च अभवन्; प्लवगर्षभाः सहस्रशः दिव्यानि फलानि स्वर्गजितः इव मुदा उपाश्नन्।
१भरद्वाजाश्रमे अवतरणं, कुशलप्रश्नः, भरतस्य वृत्तान्तः च
१पूर्णे चतुर्दशे वर्षे पञ्चम्यां लक्ष्मणाग्रजः।
भरद्वाजाश्रमं प्राप्य ववन्दे नियतो मुनिम्॥
२सोऽपृच्छदभिवाद्यैनं भरद्वाजं तपोधनम्।
शृणोषि कच्चिद्भगवन्सुभिक्षानामयं पुरे।
कच्चित्स युक्तो भरतो जीवन्त्यपि च मातरः॥
३एवमुक्तस्तु रामेण भरद्वाजो महामुनिः।
प्रत्युवाच रघुश्रेष्ठं स्मितपूर्वं प्रहृष्टवत्॥
४आज्ञावशत्वे भरतो जटिलस्त्वां प्रतीक्षते।
पादुके ते पुरस्कृत्य सर्वं च कुशलं गृहे॥
चतुर्दशे वर्षे पूर्णे पञ्चम्यां तिथौ लक्ष्मणस्य अग्रजः रामः भरद्वाजस्य आश्रमं प्राप्य नियतः सन् मुनिं ववन्दे। सः तं तपोधनं भरद्वाजम् अभिवाद्य अपृच्छत् — ‘भगवन्, पुरे अयोध्यायां सुभिक्षम् अनामयं च कच्चित् शृणोषि? कच्चित् भरतः प्रजापालने युक्तः? कच्चित् मम मातरः जीवन्ति?’ द्वितीयः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः। रामेण एवम् उक्तः महामुनिः भरद्वाजः स्मितपूर्वं प्रहृष्टवत् रघुश्रेष्ठं प्रत्युवाच — ‘भरतः तव आज्ञावशे वर्तमानः जटिलः त्वां प्रतीक्षते; तव पादुके पुरस्कृत्य सर्वं कार्यं करोति; गृहे च सर्वं कुशलम्।’ ‘पूर्णे चतुर्दशे वर्षे’ इति कालनिर्देशः महत्त्वपूर्णः — रामस्य प्रतिज्ञा अक्षरशः पालिता; वनवासस्य अवधिः सम्पूर्णः, न एकः अपि दिवसः न्यूनः। अतः रामः प्रतिज्ञायाः अवधेः समाप्तेः पूर्वम् अयोध्यां न प्रविशति, अपितु भरद्वाजाश्रमे विरमति। रामस्य प्रश्नानां क्रमः अपि ध्येयः — प्रथमं प्रजानां सुभिक्षम् आरोग्यं च, ततः भरतस्य राजधर्मः, अन्ते मातॄणां जीवनम्; राज्ञः चिन्ता प्रजाभ्यः आरभ्यते। भरद्वाजस्य स्मितं प्रहर्षः च सूचयतः यत् वार्ता शुभा। ‘आज्ञावशत्वे’ इति पदेन भरतस्य रामनिष्ठा — सः स्वयं राजा न, रामस्य प्रतिनिधिः एव। ‘पादुके ते पुरस्कृत्य’ इति अयोध्याकाण्डस्य पादुकाप्रसङ्गं स्मारयति। चतुर्थे श्लोके समीक्षिते ‘पङ्कदिग्धस्तु भरतः’ इति पाठः; मुद्रणे ‘आज्ञावशत्वे भरतः’।
When the fourteenth year was complete, on the fifth day of the lunar fortnight, Lakṣmaṇa's elder brother reached Bharadvāja's hermitage and, with all restraint, saluted the sage. The timing matters: Rāma had kept his vow to the letter, and the term of his exile was fulfilled without a single day short. So he did not enter Ayodhyā before his vow was done, but stopped at Bharadvāja's hermitage. Bowing to that sage, rich in austerity, he asked him: “Lord, have you heard whether there is plenty and good health in the city? Is Bharata attentive to the care of the people? Are my mothers still living?” The order of his questions is worth noting: first the people's food and health, then Bharata's duty as ruler, and last his mothers' lives, for a king's concern begins with his subjects. The great sage Bharadvāja smiled and answered the best of the Raghus joyfully, and his smile and delight already told that the news was good: “Bharata lives under your command and waits for you with matted hair. He sets your sandals before him and does everything in their name. All is well in your home.” Bharata, in other words, was not king himself but only Rāma's deputy, and the sandals recall the scene in the Ayodhyā Kāṇḍa when Bharata took Rāma's sandals home to rule in their name.
२भरद्वाजस्य स्मरणं — पुरा करुणा, इदानीं प्रीतिः
५त्वां पुरा चीरवसनं प्रविशन्तं महावनम्।
स्त्रीतृतीयं च्युतं राज्याद्धर्मकामं च केवलम्॥
६पदातिं त्यक्तसर्वस्वं पितृनिर्देशकारिणम्।
सर्वभोगैः परित्यक्तं स्वर्गच्युतमिवामरम्॥
७दृष्ट्वा तु करुणापूर्वं ममासीत्समितिंजय।
कैकेयीवचने युक्तं वन्यमूलफलाशिनम्॥
८साम्प्रतं तु समृद्धार्थं समित्रगणबान्धवम्।
समीक्ष्य विजितारिं च ममाभूत्प्रीतिरुत्तमा॥
९सर्वं च सुखदुःखं ते विदितं मम राघव।
यत्त्वया विपुलं प्राप्तं जनस्थाननिवासिना॥
‘पुरा चीरवसनं महावनं प्रविशन्तं, स्त्रीतृतीयं, राज्यात् च्युतं, केवलं धर्मकामं, पदातिं, त्यक्तसर्वस्वं, पितृनिर्देशकारिणं, सर्वभोगैः परित्यक्तं, स्वर्गात् च्युतम् अमरम् इव, कैकेयीवचने युक्तं, वन्यमूलफलाशिनं त्वां दृष्ट्वा, समितिंजय, मम करुणापूर्वकं मनः आसीत्। साम्प्रतं तु समृद्धार्थं, समित्रगणबान्धवं, विजितारिं त्वां समीक्ष्य मम उत्तमा प्रीतिः अभूत्। राघव, जनस्थाने निवसता त्वया यत् विपुलं सुखं दुःखं च प्राप्तं, तत् सर्वं मम विदितम्।’ भरद्वाजः द्वे चित्रे तुलयति — वनगमनकाले रामः निर्धनः, पदातिः, केवलं भ्रात्रा भार्यया च सहितः, स्वर्गात् च्युतः देवः इव; इदानीं सः विजयी, मित्रैः सेनया च परिवृतः, दिव्ये विमाने आसीनः। ‘स्त्रीतृतीयम्’ इति पदं रम्यम् — रामः लक्ष्मणः सीता च इति त्रयः एव तदा आसन्; इदानीं सहस्रशः सहायाः। ऋषेः करुणा प्रीतिः च उभे अपि निःस्वार्थे — सः रामस्य दुःखे दुःखितः, सुखे सुखितः। ‘स्वर्गच्युतमिवामरम्’ इति उपमया रामस्य दिव्यत्वं पुनः सूच्यते — सः पृथिव्यां देवः एव। नवमस्य उत्तरार्धे समीक्षिते ‘जनस्थानवधादिकम्’ इति, मुद्रणे ‘जनस्थाननिवासिना’। मुद्रणे ‘प्राप्तं’ इति पदं ‘प्रासं’ इव दृश्यते — प्त-संशयः। अयं विभागः अयोध्याकाण्डे भरद्वाजाश्रमे रामस्य प्रथमागमनं स्मारयति — तदा अपि भरद्वाजः तस्मै चित्रकूटस्य मार्गं निर्दिष्टवान्। एवं वनवासस्य आरम्भे अन्ते च एकः एव ऋषिः साक्षी भवति।
“Long ago,” the sage went on, “I saw you entering the great forest dressed in bark, with only your wife and your brother for company, cast out of your kingdom, wanting nothing but dharma; on foot, having given up everything, obeying your father's command, stripped of every comfort like an immortal fallen from heaven, bound by Kaikeyī's words and living on wild roots and fruit. Then, conqueror in battle, my heart was full of pity for you. But now I see you with your purpose achieved, surrounded by friends and kinsmen, your enemies conquered, and my joy is great. All the joys and sorrows, great as they were, that came to you while you lived in Janasthāna are known to me, Rāghava.” Bharadvāja sets two pictures side by side: Rāma going into exile, penniless, on foot, with only his brother and his wife, like a god fallen from heaven; and Rāma now, victorious, surrounded by friends and an army, seated in a divine aerial car. Then there had been only three of them; now there were helpers by the thousand. The sage's pity and his joy are both unselfish: he grieved in Rāma's grief and rejoiced in his joy. And the image of the immortal fallen from heaven hints again at Rāma's divinity: he is a god on earth. This recalls Rāma's first visit to Bharadvāja's hermitage in the Ayodhyā Kāṇḍa, when the sage showed him the way to Citrakūṭa, so that the same sage witnesses both the beginning and the end of the exile.
३भरद्वाजस्य तपसा सर्ववृत्तान्तज्ञानम्
१०ब्राह्मणार्थे नियुक्तस्य रक्षतः सर्वतापसान्।
रावणेन हृता भार्या बभूवेयमनिन्दिता॥
११मारीचदर्शनं चैव सीतोन्मथनमेव च।
कबन्धदर्शनं चैव पम्पाभिगमनं तथा॥
१२सुग्रीवेण च ते सख्यं यत्र वाली हतस्त्वया।
मार्गणं चैव वैदेह्याः कर्म वातात्मजस्य च॥
१३विदितायां च वैदेह्यां नलसेतुर्यथा कृतः।
यथा चादीपिता लङ्का प्रहृष्टैर्हरियूथपैः॥
१४सपुत्रबान्धवामात्यः सबलः सहवाहनः।
यथा च निहतः संख्ये रावणो बलदर्पितः॥
१५यथा च निहते तस्मिन्रावणे देवकण्टके।
समागमश्च त्रिदशैर्यथा दत्तश्च ते वरः॥
१६सर्वं ममैतद्विदितं तपसा धर्मवत्सल।
सम्पतन्ति च मे शिष्याः प्रवृत्त्याख्याः पुरीमितः॥
‘ब्राह्मणार्थे नियुक्तस्य सर्वतापसान् रक्षतः तव इयम् अनिन्दिता भार्या रावणेन हृता। मारीचदर्शनं, सीतोन्मथनं, कबन्धदर्शनं, पम्पाभिगमनं, सुग्रीवेण सख्यं यत्र त्वया वाली हतः, वैदेह्याः मार्गणं, वातात्मजस्य हनूमतः कर्म, वैदेह्यां विदितायां नलेन यथा सेतुः कृतः, प्रहृष्टैः हरियूथपैः यथा लङ्का आदीपिता, सपुत्रबान्धवामात्यः सबलः सवाहनः बलदर्पितः रावणः संख्ये यथा निहतः, देवकण्टके तस्मिन् रावणे निहते यथा त्रिदशैः सह समागमः, यथा ते देवैः वरः दत्तः — धर्मवत्सल, एतत् सर्वं मम तपसा विदितम्। मम शिष्याः अपि प्रवृत्त्याख्याः इतः पुरीं सम्पतन्ति।’ भरद्वाजः रामायणस्य सारं संक्षेपेण कथयति — अरण्यकाण्डात् युद्धकाण्डान्तं यावत्। एषा आवृत्तिः रामस्य विजयस्य सारसंग्रहः इव, तथा च ऋषेः दिव्यदृष्टेः प्रमाणम्। दशमस्य उत्तरार्धं, चतुर्दशस्य उत्तरार्धं, षोडशस्य उत्तरार्धं च वुल्गेटमात्राणि। ‘प्रवृत्त्याख्याः’ इति पदं द्विविधं व्याख्यायते — प्रवृत्तिं वृत्तान्तम् आख्यान्ति इति, प्रवृत्तिः नाम शिष्याः इति वा; हिन्दीभाष्यं ‘प्रवृत्ति नामक शिष्य’ इति स्वीकरोति। एवं भरद्वाजस्य ज्ञानं द्विविधं — तपोबलेन अलौकिकं, शिष्यद्वारा लौकिकं च। ‘देवकण्टके’ इति विशेषणेन रावणः देवानां कण्टकः इति, तस्य वधः सर्वलोकहितः इति सूच्यते। पञ्चदशः श्लोकः ब्रह्मणः इन्द्रस्य च पूर्वसर्गयोः वर्णितं समागमं वरदानं च स्मारयति।
“While you were serving the brāhmaṇas and protecting all the ascetics, this blameless wife of yours was carried off by Rāvaṇa. How you saw Mārīca and Sītā was taken; how you met Kabandha and came to Pampā; your friendship with Sugrīva, when you killed Vālin; the search for Vaidehī and the deed of the Wind-god's son; how, once Vaidehī was found, Nala built the causeway, and the rejoicing monkey chiefs set Laṅkā on fire; how Rāvaṇa, proud of his strength, was killed in battle with his sons, kinsmen and ministers, his army and his mounts; and how, when that thorn in the gods' side was dead, you met the gods and were granted a boon — all this I know through the power of my austerities, you who love dharma. And my disciples, called Pravṛtti, go to and fro between here and the city.” In brief, Bharadvāja tells the heart of the Rāmāyaṇa from the Araṇya Kāṇḍa to the end of the Yuddha Kāṇḍa, a summary of Rāma's victory and a proof of the sage's divine sight. The disciples' name can be read two ways: either they are messengers who bring the news, or Pravṛtti is simply what they are called; either way the sage's knowledge is twofold, beyond the natural by his austerities and ordinary through his disciples. Calling Rāvaṇa the thorn of the gods means his death was for the good of every world, and the boon recalls the meeting with Brahmā and Indra described in the sargas before.
४अर्घ्यदानं, रामस्य वरयाचना, मार्गवृक्षाणां फलसमृद्धिः
१७अहमप्यत्र ते दद्मि वरं शस्त्रभृतां वर।
अर्घ्यं प्रतिगृहाणेदमयोध्यां श्वो गमिष्यसि॥
१८तस्य तच्छिरसा वाक्यं प्रतिगृह्य नृपात्मजः।
बाढमित्येव संहृष्टः श्रीमान्वरमयाचत॥
१९अकालफलिनो वृक्षाः सर्वे चापि मधुस्रवाः।
फलान्यमृतगन्धीनि बहूनि विविधानि च॥
२०भवन्तु मार्गे भगवन्नयोध्यां प्रति गच्छतः।
तथेति च प्रतिज्ञाते वचनात्समनन्तरम्॥
२१अभवन्पादपास्तत्र स्वर्गपादपसंनिभाः।
निष्फलाः फलिनश्चासन्विपुष्पाः पुष्पशालिनः॥
२२शुष्काः समग्रपत्रास्ते नगाश्चैव मधुस्रवाः।
सर्वतो योजनास्तिस्रो गच्छतामभवंस्तदा॥
२३ततः प्रहृष्टाः प्लवगर्षभास्ते बहूनि दिव्यानि फलानि चैव।
कामादुपाश्नन्ति सहस्रशस्ते मुदान्विताः स्वर्गजितो यथैव॥
‘शस्त्रभृतां वर, अहम् अपि अत्र ते वरं ददामि; इदम् अर्घ्यं प्रतिगृहाण; श्वः अयोध्यां गमिष्यसि।’ तस्य तत् वाक्यं शिरसा प्रतिगृह्य नृपात्मजः श्रीमान् रामः संहृष्टः ‘बाढम्’ इति उक्त्वा वरम् अयाचत — ‘भगवन्, अयोध्यां प्रति गच्छतः मम मार्गे सर्वे वृक्षाः अकालफलिनः मधुस्रवाः च भवन्तु; अमृतगन्धीनि बहूनि विविधानि फलानि च भवन्तु।’ ‘तथा’ इति प्रतिज्ञाते, वचनात् समनन्तरं तत्र पादपाः स्वर्गपादपसंनिभाः अभवन्। निष्फलाः फलिनः, विपुष्पाः पुष्पशालिनः, शुष्काः समग्रपत्राः नगाः मधुस्रवाः च आसन् — गच्छतां सर्वतः तिस्रः योजनाः यावत्। ततः ते प्रहृष्टाः प्लवगर्षभाः सहस्रशः बहूनि दिव्यानि फलानि मुदान्विताः स्वर्गजितः इव कामात् उपाश्नन्। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्ते निबद्धः। रामस्य वरः पुनः स्वार्थरहितः — सः वानराणां कृते फलानि याचते, यथा पूर्वम् इन्द्रात् अपि अयाचत। भरद्वाजः ‘श्वो गमिष्यसि’ इति वदन् रामं रात्रिम् आश्रमे वासयति — एतेन चतुर्दशवर्षाणाम् अवधिः सम्यक् पूर्यते। विंशः एकविंशः च श्लोकौ अर्धश्लोकविस्थापनेन मुद्रिताः — ‘भवन्तु मार्गे भगवन्’ इति याचनायाः उत्तरार्धं विंशस्य पूर्वार्धे स्थितम्। ‘स्वर्गपादपसंनिभाः’ इति उपमया वृक्षाः कल्पवृक्षसदृशाः इति सूच्यते। पूर्वं भरतस्य सेनायाः कृते अपि भरद्वाजः तपोबलेन दिव्यम् आतिथ्यम् अकरोत् — अयोध्याकाण्डे; इदानीं रामस्य सेनायाः कृते तादृशम् एव। वानराणां ‘स्वर्गजितो यथैव’ इति उपमा तेषां विजयस्य पुरस्कारं सूचयति — ते युद्धे विजित्य इदानीं स्वर्गसुखम् अनुभवन्ति।
“I too will grant you a boon here, finest of warriors. Accept this guest-offering; tomorrow you will go to Ayodhyā.” By saying “tomorrow,” Bharadvāja kept Rāma at the hermitage for the night, so that the fourteen years were exactly fulfilled. Accepting his words with bowed head, the glorious prince, delighted, said, “So be it,” and asked for his boon: “Lord, along the road as I go to Ayodhyā, let every tree bear fruit out of season and flow with honey, and let there be many kinds of fruit smelling of nectar.” Once again Rāma's boon was not for himself: he asked for fruit for the monkeys, just as he had asked Indra before. No sooner had the sage promised “So be it” than the trees there became like the trees of heaven, like wish-granting trees: those without fruit bore fruit, those without flowers were covered in blossom, and withered trees were clothed in leaves and dripped with honey, for three leagues on every side of the travellers. Long before, in the Ayodhyā Kāṇḍa, Bharadvāja had used the power of his austerities to entertain Bharata's army with heavenly hospitality; now he did the same for Rāma's army. And those bulls among monkeys, delighted, ate their fill of divine fruits by the thousand, as happy as those who have won heaven; having won their war, they now tasted the joys of heaven as their reward.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुर्विंशत्यधिकशततमः सर्गः॥ १२४॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- भरद्वाज + आश्रम → भरद्वाजाश्रम — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- भरद्वाजस्य आश्रमः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सः + अपृच्छत् → सोऽपृच्छत् — विसर्गस्य उत्वे गुणे पूर्वरूपम्; अभिवाद्य + एनम् → अभिवाद्यैनम् — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा + क्रियापदम् (लङ्) + ल्यबन्तम् + द्वितीया
- सन्धिः
- सुभिक्ष + अनामय → सुभिक्षानामय — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- सुभिक्षं च अनामयं च — समाहारद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- जीवन्ति + अपि → जीवन्त्यपि — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम् + अव्ययम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- स्मितं पूर्वं यस्मिन् कर्मणि — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- क्रियाविशेषणम् (‘स्मितपूर्वं’)
- सन्धिः
- आज्ञा + वश — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- आज्ञायाः वशः — षष्ठीतत्पुरुषः; तस्य भावः आज्ञावशत्वम्
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘आज्ञावशत्वे’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; ‘जटिलः + त्वाम् → जटिलस्त्वाम्’ विसर्गस्य सकारः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘जटा’ शब्दात् इलच्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- चीराणि वसनानि यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- स्त्री तृतीया यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पितुः निर्देशं करोति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘पितृनिर्देशकारिणम्’)
- सन्धिः
- इव + अमर → इवामर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- स्वर्गात् च्युतः — पञ्चमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- समितिम् + जय → समितिंजय — मकारस्य अनुस्वारः (खच्प्रत्यये मुम्)
- समासः
- समितिं युद्धं जयति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
- सन्धिः
- फल + आशिन् → फलाशिन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- वन्यानि मूलफलानि अश्नाति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘वन्यमूलफलाशिनम्’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मित्रगणैः बान्धवैः च सह वर्तमानः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘समित्रगणबान्धवम्’)
- सन्धिः
- विजित + अरि → विजितारि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- विजिताः अरयः येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘विजितारिं’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सर्वे तापसाः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सीता + उन्मथन → सीतोन्मथन — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
- समासः
- सीतायाः उन्मथनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया/प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- वात + आत्मज → वातात्मज — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- वातस्य आत्मजः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘वातात्मजस्य’)
- सन्धिः
- आ + दीपिता — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘च + आदीपिता → चादीपिता’
- समासः
- समासः नास्ति — णिजन्तात् ‘दीप्’ धातोः क्तः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- बलेन दर्पितः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- देवानां कण्टकः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘देवकण्टके’)
- सन्धिः
- प्रवृत्ति + आख्या → प्रवृत्त्याख्या — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
- समासः
- प्रवृत्तिः आख्या येषां ते — बहुव्रीहिः; प्रवृत्तिम् आख्यान्ति इति वा
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘प्रवृत्त्याख्याः’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शस्त्रं बिभर्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम् (‘शस्त्रभृतां’)
- सन्धिः
- बाढम् + इति → बाढमिति; इति + एव → इत्येव — यण्सन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- अव्ययसमुदायः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मधु स्रवन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘मधुस्रवाः’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- स्वर्गपादपैः संनिभाः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समग्राणि पत्राणि येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- प्लवग + ऋषभ → प्लवगर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
- समासः
- प्लवगेषु ऋषभाः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘प्लवगर्षभास्ते’)