मार्गदर्शनम्

रामेण अनुज्ञातं तत् अनुत्तमं हंसयुक्तं विमानं महता नादेन विहायसम् उत्पपात। ततः रघुनन्दनः सर्वतः चक्षुः पातयित्वा शशिनिभाननां मैथिलीं सीताम् अब्रवीत् — ‘वैदेहि, कैलासशिखराकारे त्रिकूटशिखरे स्थितां विश्वकर्मणा निर्मितां लङ्कां पश्य। सीते, मांसशोणितकर्दमम् एतत् आयोधनं पश्य — अत्र हरीणां राक्षसानां च महत् विशसनम् अभवत्। विशालाक्षि, एषः दत्तवरः प्रमाथी राक्षसेश्वरः रावणः तव हेतोः मया निहतः शेते।’ प्रथमस्य उत्तरार्धं ‘हंसयुक्तं महानादमुत्पपात विहायसम्’ इति वुल्गेटपाठः; समीक्षिते ‘उत्पपात महामेघः श्वसनेनोद्धतो यथा’ इति। पञ्चमस्य पूर्वार्धं ‘एष दत्तवरः शेते’ इति वुल्गेटमात्रम्। इदं सर्गम् आकाशात् कृतं यात्रावर्णनम् — रामः सीतायै सर्वं मार्गं विपरीतक्रमेण दर्शयति, लङ्कातः आरभ्य अयोध्यापर्यन्तम्। एतेन सम्पूर्णायाः कथायाः स्मरणं भवति — अरण्यकाण्डात् युद्धकाण्डपर्यन्तं यानि स्थानानि रामेण एकाकिना सीताविरहे दृष्टानि, तानि इदानीं सीतया सह पुनः दृश्यन्ते। प्रथमं रणभूमिः — सा मांसशोणितकर्दमा, भीषणा; किन्तु तत्र एव रावणः शेते, यः सीतायाः दुःखस्य कारणम् आसीत्। ‘तव हेतोः’ इति वचनं रामस्य सर्वस्य युद्धस्य प्रयोजनं स्पष्टयति। ‘दत्तवरः’ इति विशेषणेन ब्रह्मणः वरेण अवध्यः अपि सः मनुष्येण हतः इति सूच्यते — रावणः वरं याचमानः मनुष्यान् तुच्छान् मत्वा न गणितवान्। ‘शशिनिभाननाम्’ इति सीतायाः विशेषणं तस्याः प्रसन्नतां सूचयति — अग्निपरीक्षानन्तरं तस्याः मुखं चन्द्रवत् प्रकाशते। लङ्का कैलासशिखराकारे त्रिकूटे स्थिता — तस्याः सौन्दर्यम् अपि रामः निष्पक्षतया प्रशंसति। ‘हंसयुक्तम्’ इति विशेषणेन विमानस्य शोभा, ‘महानादम्’ इति पदेन तस्य वेगः सूच्यते। रामः सर्वतः चक्षुः पातयित्वा एव वक्तुम् आरभते — प्रथमं सः स्वयं दृश्यं पश्यति, ततः सीतायै दर्शयति, यथा कुशलः मार्गदर्शकः।

‘अत्र कुम्भकर्णः निहतः, निशाचरः प्रहस्तः च; अत्र हनूमता वानरेण धूम्राक्षः निहतः। अत्र महात्मना सुषेणेन विद्युन्माली हतः, लक्ष्मणेन च रावणिः इन्द्रजित् रणे निहतः। अत्र अङ्गदेन विकटः नाम राक्षसः निहतः; दुष्प्रेक्षः विरूपाक्षः, महापार्श्वमहोदरौ च अत्र हताः। अकम्पनः, अन्ये बलिनः राक्षसाः, त्रिशिराः, अतिकायः, देवान्तकनरान्तकौ च अत्र निहताः। युद्धोन्मत्तः मत्तः च राक्षसप्रवरौ, कुम्भकर्णस्य आत्मजौ बली निकुम्भः कुम्भः च अत्र हताः। वज्रदंष्ट्रः, दंष्ट्रः, बहवः राक्षसाः च हताः; दुर्धर्षः मकराक्षः मया युधि निपातितः। अकम्पनः, वीर्यवान् शोणिताक्षः, यूपाक्षः, प्रजङ्घः च महाहवे निहताः। अत्र भीमदर्शनः विद्युज्जिह्वः राक्षसः, यज्ञशत्रुः, महाबलः सुप्तघ्नः, सूर्यशत्रुः, अपरः ब्रह्मशत्रुः च निहताः। अत्र मन्दोदरी नाम रावणस्य भार्या साग्रेण सपत्नीसहस्रेण परिवारिता तं पर्यदेवयत्।’ षष्ठस्य उत्तरार्धम्, सप्तमस्य पूर्वार्धम्, अष्टमस्य पूर्वार्धं, दशमः आरभ्य चतुर्दशस्य पूर्वार्धपर्यन्तं च सर्वम् वुल्गेटमात्रम् — समीक्षिते केवलं कुम्भकर्ण-प्रहस्त-इन्द्रजित्-विरूपाक्ष-महापार्श्व-महोदर-अकम्पन-त्रिशिरस्-अतिकाय-देवान्तक-नरान्तकानाम् उल्लेखः। वुल्गेटे युद्धकाण्डस्य प्रायः सर्वेषां प्रमुखराक्षसानां नामानि संगृहीतानि, यथा अनुक्रमणी। अकम्पनस्य नाम द्विवारम् उक्तम् (९.१, १२.१) — वुल्गेटस्य एव पुनरुक्तिः। सुप्तघ्नः इति नाम मुद्रणे ‘सुसघ्नः’ इव दृश्यते — प्त-संशयः; हिन्दीभाष्ये अपि तथैव, अतः कोशेन युद्धकाण्डस्य पूर्वसर्गाणां साक्ष्येण च निर्णीतम्। वानरवीराणाम् अपि स्मरणं कृतम् — हनूमान्, सुषेणः, अङ्गदः, लक्ष्मणः — येन विजयः सर्वेषां सहायानां संयुक्तः इति सूच्यते। मन्दोदर्याः विलापस्य स्मरणं करुणरसं योजयति — शत्रोः पत्न्याः अपि दुःखं रामः न विस्मरति। ‘साग्रेण’ इति पदं मुद्रणे स्पष्टम् (सहस्रात् अधिकेन), समीक्षिते ‘सास्रेण’ इति। एतेषु नामसु कतिपये — यथा यज्ञशत्रुः, ब्रह्मशत्रुः, सूर्यशत्रुः — रावणस्य सेनापतयः इति वुल्गेटस्य पूर्वसर्गेषु उक्ताः। नामावल्याः प्रयोजनं स्पष्टम् — सीता लङ्कायाम् अशोकवनिकायां निरुद्धा आसीत्, युद्धं न अपश्यत्; अतः रामः तस्यै युद्धस्य संक्षिप्तं वृत्तान्तं स्थानशः निवेदयति। एवं एषः अंशः युद्धकाण्डस्य सारसंग्रहः इव।

‘वरानने, एतत् समुद्रस्य तीर्थं दृश्यते, यत्र सागरम् उत्तीर्य वयं तां रात्रिम् उषिताः। विशालाक्षि, तव हेतोः लवणार्णवे सागरे मया बद्धः एषः सुदुष्करः नलसेतुः। वैदेहि, अक्षोभ्यं वरुणालयम् अपारम् इव गर्जन्तं शङ्खशुक्तिसमाकुलं सागरं पश्य। मैथिलि, हनुमतः विश्रामार्थं सागरं भित्त्वा उत्थितं काञ्चनं शैलेन्द्रं हिरण्यनाभं पश्य। समुद्रस्य कुक्षौ एतत् स्कन्धावारनिवेशनम्; अत्र पूर्वं विभुः महादेवः प्रसादम् अकरोत्। एतत् सागरस्य महात्मनः तीर्थं दृश्यते, सेतुबन्धः इति ख्यातं, त्रैलोक्येन पूजितम्; एतत् परमं पवित्रं महापातकनाशनम्। अत्र अयं राक्षसराजः विभीषणः आजगाम। सीते, एषा चित्रकानना किष्किन्धा दृश्यते, सुग्रीवस्य रम्या पुरी, यत्र मया वाली हतः।’ ततः वालिपालितां किष्किन्धां पुरीं दृष्ट्वा सीता प्रणयसाध्वसा रामं प्रश्रितं वाक्यम् अब्रवीत्। अस्मिन् अंशे वुल्गेटस्य विशिष्टः अंशः — एकोनविंशस्य उत्तरार्धात् एकविंशपर्यन्तं (स्कन्धावारः, महादेवस्य प्रसादः, सेतुबन्धतीर्थं, महापातकनाशनम्) — समीक्षिते नास्ति; एषः रामेश्वरतीर्थस्य माहात्म्यं सूचयति। हिन्दीभाष्यं ‘सेतु बाँधनेसे पहले मेरे द्वारा स्थापित होकर वे यहाँ विराजमान हुए थे’ इति व्याख्याति। अस्मात् पञ्चदशात् श्लोकात् आरभ्य त्रयोविंशपर्यन्तं मुद्रणस्य अङ्काः अर्धश्लोकं प्रति विस्थापिताः — प्रत्येकः श्लोकः एकस्य वाक्यस्य उत्तरार्धेन अपरस्य पूर्वार्धेन च निर्मितः; एतत् समीक्षितविभागात् अर्धश्लोकेन विचलितम्, चतुर्विंशे च पुनः संगच्छते। हिरण्यनाभः सुन्दरकाण्डे मैनाकः इति प्रसिद्धः, यः हनूमतः विश्रामाय समुद्रात् उत्थितः। ‘लवणार्णवे’ इति मुद्रणस्य पाठः, समीक्षिते ‘सलिलार्णवे’। सेतोः दर्शनं रामस्य महत्तमं कर्म स्मारयति — यत् असाध्यम् इति सर्वे मन्यन्ते स्म, तत् नलस्य कौशलेन वानराणां श्रमेण च सिद्धम्। ‘तव हेतोः’ इति वचनं पुनः पुनः आवर्तते — रणभूमौ, सेतौ च — येन रामस्य सर्वः प्रयत्नः सीतार्थः इति दृढीकृतम्। सीतायाः प्रतिक्रिया अत्र न उक्ता, किन्तु किष्किन्धां दृष्ट्वा सा प्रथमं वदति — तस्याः हृदये वानराणाम् उपकारस्य स्मृतिः जागर्ति।

सीता अवदत् — ‘नृप, सुग्रीवस्य ताराप्रमुखाभिः प्रियभार्याभिः अन्येषां वानरेन्द्राणां स्त्रीभिः च परिवृता अहं त्वया सह राजधानीम् अयोध्यां गन्तुम् इच्छामि।’ वैदेह्या एवम् उक्तः राघवः ‘एवम् अस्तु’ इति ताम् उक्त्वा किष्किन्धां प्राप्य विमानं संस्थाप्य सुग्रीवं प्रेक्ष्य इदं वाक्यम् उवाच — ‘वानरशार्दूल, सर्वान् वानरपुङ्गवान् ब्रूहि — सर्वे स्त्रीभिः परिवृताः सीतया सह अयोध्यां यान्तु। महाबल, त्वम् अपि सर्वाभिः स्त्रीभिः सह; प्लवगाधिप, अभित्वरय, गच्छामः।’ अमिततेजसा रामेण एवम् उक्तः श्रीमान् वानराधिपतिः सुग्रीवः सर्वैः तैः समावृतः शीघ्रम् अन्तःपुरं प्रविश्य तारां उद्वीक्ष्य अब्रवीत् — ‘प्रिये, मैथिलीप्रियकाम्यया राघवेण अनुज्ञाता त्वं महात्मनां वानराणां नारीभिः सह त्वर; वानरयोषितः गृह्य वयं गच्छामः, दशरथस्य सर्वाः स्त्रियः अयोध्यां च दर्शयिष्यामः।’ सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा सर्वाङ्गशोभना तारा सर्वाः वानरयोषितः आहूय अब्रवीत् — ‘सुग्रीवेण अनुज्ञाताः यूयं सर्वैः वानरैः सह गन्तुम् अर्हथ; अयोध्यादर्शनेन मम अपि प्रियं कार्यं भविष्यति; रामस्य पौरजानपदैः सह प्रवेशं, दशरथस्य सर्वासां स्त्रीणां विभूतिं च द्रक्ष्यामः।’ तारया अनुज्ञाताः सर्वाः वानरयोषितः नेपथ्यविधिपूर्वं विमानं प्रदक्षिणीकृत्य सीतादर्शनकाङ्क्षया तत् विमानम् अध्यारोहन्। ताभिः सह शीघ्रम् उत्थितं विमानं प्रेक्ष्य राघवः ऋष्यमूकसमीपे वैदेहीं पुनः अब्रवीत्। अयं सम्पूर्णः प्रसङ्गः — चतुर्विंशात् सप्तत्रिंशस्य पूर्वार्धपर्यन्तं — वुल्गेटमात्रः, समीक्षिते सर्वथा नास्ति। मुद्रणे अत्र पादटिप्पणी अस्ति — तिलककारस्य मतेन अस्य कारणेन विमानम् एकं दिनं किष्किन्धायां स्थितम्, आश्विनशुक्लचतुर्थ्यां तत्र स्थित्वा पञ्चम्यां प्रस्थानं कृतम्, तस्मिन् एव दिने अङ्गदस्य युवराजाभिषेकः अपि कृतः इति महाभारतवनपर्वणः (२९१.५८–५९) आधारेण। सीतायाः इच्छा तस्याः स्नेहशीलतां दर्शयति — सा सहचारिणीभिः सह स्वगृहं गन्तुम् इच्छति। ‘प्रणयसाध्वसा’ इति पदं तस्याः संकोचं सूचयति। ताराचरित्रम् अपि मधुरम् — सा स्वयम् अपि अयोध्यां द्रष्टुम् उत्सुका। रामः सीतायाः इच्छां सद्यः स्वीकरोति — ‘एवमस्तु’ इति — अग्निपरीक्षानन्तरं सः तस्याः प्रत्येकम् इच्छां पूरयितुम् उत्सुकः। सुग्रीवः अपि रामस्य आज्ञां त्वरया पालयति; ‘अभित्वरय’ इति रामस्य वचनं तस्य अयोध्यागमनौत्सुक्यं दर्शयति। तारायाः वचने त्रीणि दर्शनीयानि — अयोध्या, रामस्य नगरप्रवेशः, दशरथपत्नीनां विभूतिः च — एतेन स्त्रीणां स्वाभाविकं कौतूहलं वर्ण्यते। वानरयोषितः ‘नेपथ्यविधिपूर्वम्’ अलंकृत्य विमानं प्रदक्षिणीकुर्वन्ति — मङ्गलाचारस्य पालनम्। एवं विमानं विशालः उत्सवसमूहः इव भवति।

‘सीते, सविद्युत् तोयदः इव महान् असौ काञ्चनैः धातुभिः वृतः गिरिवरः ऋष्यमूकः दृश्यते। अत्र अहं वानरेन्द्रेण सुग्रीवेण समागतः, सीते, वालिनः वधार्थं मया समयः च कृतः। एषा सा चित्रकानना नलिनी पम्पा दृश्यते, यत्र त्वया विहीनः अहं सुदुःखितः विललाप। अस्याः तीरे मया धर्मचारिणी शबरी दृष्टा। अत्र योजनबाहुः कबन्धः मया निहतः। सीते, जनस्थाने असौ श्रीमान् वनस्पतिः दृश्यते, यत्र विलासिनि, तव हेतोः पक्षिणां प्रवरः बली महातेजाः जटायुः रावणेन हतः। अत्र खरः निहतः, दूषणः निपातितः, महावीर्यः त्रिशिराः च मया अजिह्मगैः बाणैः हतः।’ अष्टात्रिंशस्य पूर्वार्धं वुल्गेटमात्रम्। अत्र रामस्य स्मृतयः करुणाः — पम्पायाः तीरे तस्य विलापः, शबर्याः भक्तिः, कबन्धस्य उपदेशः, जटायोः बलिदानम्। ‘त्वया विहीनो यत्राहं विललाप सुदुःखितः’ इति स्वीकारः तस्य हृदयस्य कोमलतां प्रकटयति — सः वीरः सन् अपि प्रियावियोगे अश्रूणि अमुञ्चत्। जटायुः ‘पक्षिणां प्रवरो बली’ इति सम्मानितः — तस्य बलिदानं रामः सर्वदा स्मरति। समीक्षिते जटायोः उल्लेखः ‘यत्र युद्धं महद्वृत्तं तवहेतोर्विलासिनि। रावणस्य नृशंसस्य जटायोश्च महात्मनः’ इति षट्पाद्याम्; मुद्रणे तत्स्थाने ‘जटायुश्च महातेजास्तव हेतोर्विलासिनि। रावणेन हतो यत्र पक्षिणां प्रवरो बली’ इति भिन्नः पाठः, अतः ६.१११.०१९e इत्यस्य प्रत्यक्षं प्रतिरूपं नास्ति। यात्रायाः क्रमः सम्यक् विपरीतः — किष्किन्धा, ऋष्यमूकः, पम्पा, जनस्थानम्, ततः दण्डकारण्यम्; यथा रामः आगतः, तथा एव विपरीतं प्रत्यागच्छति। ऋष्यमूके सुग्रीवेण सह सख्यम् — यत् अग्निसाक्षिकं कृतम् आसीत् — तत् एव सीतान्वेषणस्य मूलम् अभवत्। अतः रामः तस्य स्थानस्य स्मरणं विशेषेण करोति, विमाने च सुग्रीवः तस्य पार्श्वे एव उपविष्टः। ‘सविद्युदिव तोयदः’ इति उपमया ऋष्यमूकस्य काञ्चनधातवः विद्युत्सदृशाः इति सूच्यते। शबर्याः स्मरणं भक्त्याः महिमानं दर्शयति — सा रामस्य आगमनं प्रतीक्ष्य एव प्राणान् अधारयत्।

‘वरवर्णिनि, एतत् अस्माकं तत् आश्रमपदम्; शुभदर्शने, चित्रा पर्णशाला तथा दृश्यते, यत्र राक्षसेन्द्रेण रावणेन त्वं बलात् हृता। एषा रम्या प्रसन्नसलिला शुभा गोदावरी; कदलीवृतः अगस्त्यस्य आश्रमः अपि दृश्यते। एषः महात्मनः सुतीक्ष्णस्य दीप्तः आश्रमः, वैदेहि, महान् शरभङ्गाश्रमः च दृश्यते, यत्र सहस्राक्षः पुरंदरः शक्रः उपयातः। अस्मिन् देशे महाकायः विराधः मया निहतः। तनुमध्यमे, देवि, एते ते तापसाः दृश्यन्ते, यत्र सूर्यवैश्वानरोपमः कुलपतिः अत्रिः; सीते, अत्र त्वया धर्मचारिणी तापसी अनसूया दृष्टा। सुतनु, असौ शैलेन्द्रः चित्रकूटः प्रकाशते, यत्र कैकयीपुत्रः भरतः मां प्रसादयितुम् आगतः।’ पञ्चचत्वारिंशस्य पूर्वार्धं, सप्तचत्वारिंशस्य उत्तरार्धं च वुल्गेटमात्रे। पर्णशालायाः दर्शनं सीतायाः हरणस्य स्मृतिं जागरयति — दुःखस्य आरम्भस्थानम्। रामः तत् अपि निर्भयः दर्शयति, यतः इदानीं तत् दुःखं समाप्तम्। मुद्रणे ऊनपञ्चाशे श्लोके विराधवधस्थानं (६.१११.०२५a) अत्र्याश्रमात् (०२४a) पूर्वम् उक्तम्; समीक्षिते क्रमः विपरीतः, अतः एतत् स्थानान्तरं, न लोपः। अनसूयायाः नाम मूले न, किन्तु ‘तापसी धर्मचारिणी’ इति पदेन सा सूच्यते, हिन्दीभाष्यं च ‘अनसूयादेवी’ इति स्पष्टयति। चित्रकूटस्य स्मरणं भरतस्य भक्तिं पुनः स्मारयति — यः चित्रकूटे रामं निवर्तयितुम् आगतः, सः अधुना नन्दिग्रामे प्रतीक्षते। सुतीक्ष्णाश्रमस्य ‘दीप्तः’ इति विशेषणं मुद्रणे ‘दीसः’ इव दृश्यते — प्त-संशयः, हिन्दीभाष्यस्य ‘दीप्तिमान् आश्रम’ इति साक्ष्येण निर्णीतम्। दण्डकारण्यस्य आश्रमाणां क्रमः — अगस्त्यः, सुतीक्ष्णः, शरभङ्गः, अत्रिः — अरण्यकाण्डस्य विपरीतक्रमः; तत्र रामः चित्रकूटात् अत्रिं, ततः विराधं, शरभङ्गं, सुतीक्ष्णम्, अगस्त्यं च क्रमेण प्राप्तवान्। शरभङ्गाश्रमे इन्द्रस्य आगमनं अरण्यकाण्डे वर्णितम् — तत्र इन्द्रः रामं दूरात् दृष्ट्वा प्रतिनिवृत्तः।

‘एषा सा रम्या चित्रकानना यमुना दृश्यते; मैथिलि, एषः श्रीमान् भरद्वाजाश्रमः च दृश्यते। इयं पुण्या त्रिपथगा गङ्गा नदी दृश्यते, नानाद्विजगणाकीर्णा सम्प्रपुष्पितकानना। एतत् शृङ्गवेरपुरं, यत्र मम सखा गुहः; सीते, एषा सा यूपमालिनी सरयूः दृश्यते। सीते, एषा सा मम पितुः राजधानी दृश्यते; वैदेहि, पुनरागता त्वम् अयोध्यां प्रणामं कुरु।’ ततः ते सर्वे वानराः सविभीषणाः राक्षसाः च संहृष्टाः उत्पत्य उत्पत्य तदा तां पुरीं ददृशुः। ततः पाण्डुरहर्म्यमालिनीं विशालकक्ष्यां गजवाजिभिः वृतां महेन्द्रस्य अमरावतीम् इव तां पुरीं सराक्षसाः प्लवगाः अपश्यन्। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्ते निबद्धः। त्रिपञ्चाशस्य उत्तरार्धं, चतुःपञ्चाशस्य उत्तरार्धं च वुल्गेटमात्रे। ‘प्रणामं पुनरागता’ इति वचनं सर्गस्य भावशिखरम् — चतुर्दशवर्षाणाम् अनन्तरं मातृभूमेः दर्शने पत्नी प्रथमं तां प्रणमतु इति रामस्य इच्छा। सरयूः ‘यूपमालिनी’ इति वर्णिता — तस्याः तीरे इक्ष्वाकुराजानां यज्ञयूपाः स्थिताः, ये तस्य वंशस्य धर्मनिष्ठां सूचयन्ति। वानराणाम् ‘उत्पत्योत्पत्य’ इति द्विरुक्तिः तेषां बालसुलभम् औत्सुक्यं दर्शयति — ते विमाने उत्प्लुत्य पुरीं द्रष्टुं स्पर्धन्ते। अयोध्यायाः अमरावत्या सह उपमा तस्याः दिव्यत्वं सूचयति; रामः इन्द्रवत् तस्याः अधिपतिः भविष्यति। गुहस्य ‘सखा मम’ इति स्मरणं तस्य निषादराजस्य प्रति स्नेहं दर्शयति, यस्मै पञ्चविंशत्यधिकशततमे सर्गे हनूमान् सन्देशं नेष्यति। यमुना-गङ्गा-सरयूणां त्रयाणां नदीनां दर्शनं पवित्रतायाः अनुक्रमः इव — भरद्वाजस्य प्रयागे आश्रमः, गङ्गायाः तीरे गुहस्य राज्यं, सरयूतीरे पितुः पुरी। पञ्चपञ्चाशे श्लोके ‘पुनरागता’ इति पदं सीतायाः प्रत्यागमनं विशेषेण निर्दिशति — या रावणेन हृता, सा इदानीं सम्मानेन स्वगृहं प्रत्यागता। रामः प्रथमं स्वयं न, अपितु सीतां प्रणन्तुं वदति — एतेन तस्याः गौरवं वर्ध्यते। अग्रिमे सर्गे रामः भरद्वाजाश्रमे अवतरिष्यति — अतः अयोध्यायाः दर्शनं दूरात् एव।