- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पुष्पैः भूषितम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
युद्धकाण्डम् — द्वाविंशत्यधिकशततमः सर्गः
वानरसत्कारः पुष्पकारोहणं च
रामाज्ञया विभीषणेन वानराणां रत्नधनैः सत्कारः, रामस्य सीतया सह विमानारोहणम्, वानराणां विसर्जनोद्यमः, तेषाम् अयोध्यागमनप्रार्थना, सर्वेषां पुष्पकारोहणं, विमानस्य उत्पतनं च
पुष्पपूर्णं पुष्पकम् उपस्थाप्य विभीषणः प्राञ्जलिः ‘किं करोमि’ इति रामम् अपृच्छत्। रामः लक्ष्मणस्य शृण्वतः स्नेहपुरस्कृतं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘एते वनौकसः कृतप्रयत्नकर्माणः; एभिः सह त्वया लङ्का निर्जिता; अतः रत्नैः अर्थैः च एतान् सम्पूजय। एवं सम्मानिताः ते कृतज्ञेन त्वया निर्वृताः भविष्यन्ति; त्यागिनं संग्रहीतारं सानुक्रोशं जितेन्द्रियं राजानं सर्वे अभिगच्छन्ति, दानमानरहितं तु सेना त्यजति।’ विभीषणः रत्नार्थसंविभागेन सर्वान् वानरान् अपूजयत्। ततः रामः लज्जमानां मनस्विनीं वैदेहीम् अङ्केन आदाय लक्ष्मणेन सह विमानम् आरुरोह, विमानस्थः च सर्ववानरान् सुग्रीवं विभीषणं च अवदत् — ‘मित्रकार्यं कृतम्; यथेष्टं प्रतिगच्छत; सुग्रीव, किष्किन्धां याहि; विभीषण, लङ्कायां राज्यं कुरु; अहम् अयोध्यां यास्यामि।’ ते प्राञ्जलयः ऊचुः — ‘वयम् अपि अयोध्यां गन्तुम् इच्छामः; त्वाम् अभिषेकार्द्रं दृष्ट्वा कौसल्याम् अभिवाद्य च अचिरात् स्वगृहान् आगमिष्यामः।’ रामः प्रीतः ‘सुहृज्जनैः सह पुरीं गमनं प्रियात् प्रियतरम्’ इति उक्त्वा तान् आरोहयत्। सुग्रीवः वानरैः सह, विभीषणः सामात्यः च आरुरुहुः। रामानुज्ञातं कौबेरं विमानं हंसयुक्तम् आकाशम् उत्पपात, रामः कुबेरवत् बभौ, वानराः राक्षसाः च दिव्ये तस्मिन् यथासुखम् उपाविशन्।
१वानराणां सत्कारस्य आदेशः, राजधर्मोपदेशश्च
१उपस्थितं तु तं कृत्वा पुष्पकं पुष्पभूषितम्।
अविदूरे स्थितो राममित्युवाच विभीषणः॥
२स तु बद्धाञ्जलिपुटो विनीतो राक्षसेश्वरः।
अब्रवीत्त्वरयोपेतः किं करोमीति राघवम्॥
३तमब्रवीन्महातेजा लक्ष्मणस्योपशृण्वतः।
विमृश्य राघवो वाक्यमिदं स्नेहपुरस्कृतम्॥
४कृतप्रयत्नकर्माणः सर्व एव वनौकसः।
रत्नैरर्थैश्च विविधैः सम्पूज्यन्तां विभीषण॥
५सहामीभिस्त्वया लङ्का निर्जिता राक्षसेश्वर।
हृष्टैः प्राणभयं त्यक्त्वा संग्रामेष्वनिवर्तिभिः॥
६त इमे कृतकर्माणः सर्व एव वनौकसः।
धनरत्नप्रदानैश्च कर्मैषां सफलं कुरु॥
७एवं सम्मानिताश्चैते नन्द्यमाना यथा त्वया।
भविष्यन्ति कृतज्ञेन निर्वृता हरियूथपाः॥
८त्यागिनं संग्रहीतारं सानुक्रोशं जितेन्द्रियम्।
सर्वे त्वामभिगच्छन्ति ततः सम्बोधयामि ते॥
९हीनं रतिगुणैः सर्वैरभिहन्तारमाहवे।
सेना त्यजति संविग्ना नृपतिं तं नरेश्वर॥
पुष्पभूषितं पुष्पकम् उपस्थितं कृत्वा अविदूरे स्थितः विभीषणः रामं वक्तुम् उद्यतः। सः बद्धाञ्जलिपुटः विनीतः राक्षसेश्वरः त्वरया युक्तः ‘किं करोमि’ इति राघवम् अपृच्छत्। तं महातेजाः राघवः लक्ष्मणस्य उपशृण्वतः विमृश्य स्नेहपुरस्कृतम् इदं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘विभीषण, एते सर्वे वनौकसः कृतप्रयत्नकर्माणः; रत्नैः अर्थैः विविधैः च एते सम्पूज्यन्ताम्। राक्षसेश्वर, एभिः सह त्वया लङ्का निर्जिता; एते हृष्टाः प्राणभयं त्यक्त्वा संग्रामेषु अनिवर्तिनः आसन्। कृतकर्माणः एते वनौकसः धनरत्नप्रदानैः सत्कार्याः; एषां कर्म सफलं कुरु। कृतज्ञेन त्वया एवं सम्मानिताः नन्द्यमानाः च ते हरियूथपाः निर्वृताः भविष्यन्ति। त्यागिनं संग्रहीतारं सानुक्रोशं जितेन्द्रियं राजानं सर्वे अभिगच्छन्ति; ततः अहं त्वां बोधयामि। नरेश्वर, यः नृपतिः रतिगुणैः दानमानादिभिः सर्वैः हीनः, केवलं युद्धे अभिहन्ता, तं संविग्ना सेना त्यजति।’ अत्र रामः विभीषणाय राजधर्मस्य मूलं शिक्षयति — सेवकानां सत्कारः, दानं, संग्रहः, दया, इन्द्रियनिग्रहः च। षष्ठः नवमः च श्लोकौ वुल्गेटमात्रौ। ‘लक्ष्मणस्योपशृण्वतः’ इति पदेन लक्ष्मणः अपि साक्षी — अयं उपदेशः तस्य अपि कृते। रामः स्वयं न ददाति, अपितु लङ्कायाः राजानं विभीषणं दातारं करोति — येन नूतनस्य राज्ञः कीर्तिः वानरेषु स्थिरा भवति। हिन्दीभाष्यं ‘त्यागी संग्रही’ इति व्याख्याति — यः समये धनं त्यजति, समये संगृह्णाति च। नवमे श्लोके विपरीतं चित्रम् — यः राजा केवलं युद्धे जनान् प्रेरयति, न तु दानमानैः तान् प्रीणयति, तं सेना विपत्तिकाले त्यजति; तस्य सैनिकाः ‘वयं वृथा वध्यामहे’ इति मन्यन्ते। रावणस्य पतनस्य एकं कारणम् अपि एतत् एव इति ध्वन्यते — तस्य मन्त्रिणः अपि तं भयात् एव सेवन्ते स्म। रामस्य नीतिः कृतज्ञता, विभीषणस्य च सा प्रथमा राजशिक्षा। चतुर्थे पञ्चमे च श्लोके वानराणां शौर्यं स्मारितम् — तेषां प्राणत्यागस्य सिद्धता एव लङ्काविजयस्य मूलम्। एवं विजयस्य श्रेयः रामः स्वस्मै न, अपितु सैनिकेभ्यः ददाति।
When he had brought the flower-decked Puṣpaka ready, Vibhīṣaṇa stood close by, waiting to speak to Rāma. Humble, his hands folded together, the lord of the rākṣasas asked Rāghava eagerly, “What shall I do?” Rāghava of great splendour thought a moment and then, while Lakṣmaṇa listened, spoke with affection: “All these forest-dwellers have toiled and striven hard, Vibhīṣaṇa. Let them be honoured with jewels and riches of every kind. It was with them, lord of the rākṣasas, that you won Laṅkā; gladly they cast off the fear of death and never turned back in battle. They have done their work; make their labour fruitful with gifts of wealth and jewels. Honoured and made happy by you in this way, as a grateful king should, the monkey leaders will be content. All men flock to a king who is generous, who draws people to him, who is compassionate and master of his senses, and that is why I urge this on you. But a king who lacks every quality that wins affection, who gives no gifts and shows no honour and is only a killer in battle, is deserted by his army in alarm, lord of men.” Here Rāma teaches Vibhīṣaṇa the root of a king's duty: to honour those who serve him, to give, to gather people to him, to be compassionate and to master his senses. Lakṣmaṇa is listening, so the lesson is meant for him too. Rāma does not give the gifts himself; he makes Vibhīṣaṇa, king of Laṅkā, the giver, so that the new king's good name would be fixed among the monkeys. A generous king who gathers people is one who knows when to spend and when to save. The last verse paints the opposite picture: a king who only drives his men to fight and never pleases them with gifts and honour is abandoned by his army in time of danger, for his soldiers think they are dying for nothing. The hint is that this was one cause of Rāvaṇa's fall, whose very ministers served him only out of fear. Gratitude is Rāma's policy, and this is Vibhīṣaṇa's first lesson in kingship. In recalling that the monkeys threw away the fear of death, Rāma gives the credit for the conquest of Laṅkā not to himself but to his soldiers.
२रत्नदानं, रामस्य विमानारोहणं, विसर्जनवचनं च
१०एवमुक्तस्तु रामेण वानरांस्तान्विभीषणः।
रत्नार्थसंविभागेन सर्वानेवाभ्यपूजयत्॥
११ततस्तान्पूजितान्दृष्ट्वा रत्नार्थैर्हरियूथपान्।
आरुरोह तदा रामस्तद्विमानमनुत्तमम्॥
१२अङ्केनादाय वैदेहीं लज्जमानां मनस्विनीम्।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा विक्रान्तेन धनुष्मता॥
१३अब्रवीत्स विमानस्थः पूजयन्सर्ववानरान्।
सुग्रीवं च महावीर्यं काकुत्स्थः सविभीषणम्॥
१४मित्रकार्यं कृतमिदं भवद्भिर्वानरर्षभाः।
अनुज्ञाता मया सर्वे यथेष्टं प्रतिगच्छत॥
१५यत्तु कार्यं वयस्येन स्निग्धेन च हितेन च।
कृतं सुग्रीव तत्सर्वं भवताधर्मभीरुणा॥
१६किष्किन्धां प्रति याह्याशु स्वसैन्येनाभिसंवृतः।
स्वराज्ये वस लङ्कायां मया दत्ते विभीषण।
न त्वां धर्षयितुं शक्ताः सेन्द्रा अपि दिवौकसः॥
१७अयोध्यां प्रति यास्यामि राजधानीं पितुर्मम।
अभ्यनुज्ञातुमिच्छामि सर्वानामन्त्रयामि वः॥
रामेण एवम् उक्तः विभीषणः रत्नार्थसंविभागेन सर्वान् एव वानरान् अभ्यपूजयत्। ततः रत्नार्थैः पूजितान् हरियूथपान् दृष्ट्वा रामः लज्जमानां मनस्विनीं वैदेहीम् अङ्केन आदाय विक्रान्तेन धनुष्मता लक्ष्मणेन भ्रात्रा सह तत् अनुत्तमं विमानम् आरुरोह। विमानस्थः काकुत्स्थः सर्ववानरान् पूजयन् सुग्रीवं महावीर्यं विभीषणं च अब्रवीत् — ‘वानरर्षभाः, भवद्भिः इदं मित्रकार्यं कृतम्; मया अनुज्ञाताः सर्वे यथेष्टं प्रतिगच्छत। सुग्रीव, स्निग्धेन हितेन वयस्येन यत् कार्यं कर्तव्यं, तत् सर्वं त्वया धर्मभीरुणा कृतम्। स्वसैन्येन अभिसंवृतः किष्किन्धां प्रति आशु याहि। विभीषण, मया दत्ते लङ्काराज्ये वस; सेन्द्राः दिवौकसः अपि त्वां धर्षयितुं न शक्ताः। अहं पितुः राजधानीम् अयोध्यां प्रति यास्यामि; सर्वान् वः आमन्त्रये, अभ्यनुज्ञातुम् इच्छामि।’ षोडशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः। ‘लज्जमानां’ इति विशेषणं सीतायाः सलज्जत्वं सूचयति — सर्वेषां पुरतः पत्युः अङ्के आरोहणे सा लज्जते। रामः प्रत्येकं मित्रं पृथक् सम्बोधयति — वानराणां सामूहिकं धन्यवादः, सुग्रीवस्य मित्रधर्मस्य प्रशंसा, विभीषणस्य राज्यस्य स्थैर्याशीः। ‘अनुज्ञाता मया’ इति वचनं राज्ञः अनुमतिम् इव भवति, ‘अभ्यनुज्ञातुमिच्छामि’ इति तु मित्राणाम् अनुमतिम् अपि याचते — एवं रामः अधिकारेण विनयेन च उभयथा वदति। सुग्रीवाय उक्तं ‘धर्मभीरुणा’ इति विशेषणं तस्य पूर्वकालीनं प्रमादं विस्मृत्य केवलं तस्य सख्यनिष्ठां स्मरति। विभीषणाय उक्तं ‘सेन्द्रा अपि दिवौकसः न त्वां धर्षयितुं शक्ताः’ इति आशीर्वादः तस्य राज्यस्य स्थैर्यं निश्चिनोति — रामेण दत्तं राज्यं केनापि न हर्तव्यम्। रामः स्वयं विमाने आरूढः सन् एव सर्वान् विसर्जयति, यतः तस्य मनः अयोध्यां प्रति त्वरते। द्वादशे श्लोके लक्ष्मणः ‘विक्रान्तेन धनुष्मता’ इति वर्ण्यते — युद्धे तस्य पराक्रमः अधुना अपि स्मर्यते, सः च धनुर्धरः सन् रक्षकरूपेण रामस्य पार्श्वे तिष्ठति।
At Rāma's word Vibhīṣaṇa honoured every one of the monkeys, sharing out jewels and riches among them. When Rāma saw the monkey leaders honoured with jewels and wealth, he took Vaidehī in his lap, spirited yet shy, for she was shy of mounting her husband's lap before them all, and with his valiant brother Lakṣmaṇa, the bowman, he boarded that matchless aerial car. Lakṣmaṇa, still called valiant and bearing his bow, stands at Rāma's side as his guard. Standing in the car and honouring all the monkeys, Kākutstha spoke to mighty Sugrīva and to Vibhīṣaṇa: “Bulls among monkeys, you have done a friend's work. You have my leave; go now wherever you wish. Sugrīva, everything that a loving friend who wishes one well should do, you have done, for you fear to do wrong. Go quickly back to Kiṣkindhā with your army around you. Vibhīṣaṇa, rule in Laṅkā, in the kingdom I have given you; not even the gods with Indra can overpower you. I shall go to Ayodhyā, my father's capital. I bid you all farewell and ask your leave to go.” Rāma addresses each friend in turn: thanks to the monkeys as a body, praise for Sugrīva's loyalty as a friend, and a blessing on the firmness of Vibhīṣaṇa's reign. His “with my leave” speaks with a king's authority, but “I ask your leave” seeks his friends' consent as well, so that he speaks with both authority and humility. In calling Sugrīva one who fears to do wrong he forgets Sugrīva's past negligence and remembers only his loyalty; and his blessing on Vibhīṣaṇa makes his kingdom secure, for what Rāma has given no one can take away. He says farewell already standing in the car, for his heart was hurrying towards Ayodhyā.
३वानराणां विभीषणस्य च अनुगमनप्रार्थना, रामस्य स्वीकारः
१८एवमुक्तास्तु रामेण हरीन्द्रा हरयस्तथा।
ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे राक्षसश्च विभीषणः॥
१९अयोध्यां गन्तुमिच्छामः सर्वान्नयतु नो भवान्।
मुद्युक्ता विचरिष्यामो वनान्युपवनानि च॥
२०दृष्ट्वा त्वामभिषेकार्द्रं कौसल्यामभिवाद्य च।
अचिरादागमिष्यामः स्वगृहान्नृपसत्तम॥
२१एवमुक्तस्तु धर्मात्मा वानरैः सविभीषणैः।
अब्रवीद्वानरान्रामः ससुग्रीवविभीषणान्॥
२२प्रियात्प्रियतरं लब्धं यदहं ससुहृज्जनः।
सर्वैर्भवद्भिः सहितः प्रीतिं लप्स्ये पुरीं गतः॥
२३क्षिप्रमारोह सुग्रीव विमानं सह वानरैः।
त्वमप्यारोह सामात्यो राक्षसेन्द्र विभीषण॥
रामेण एवम् उक्ताः हरीन्द्राः हरयः च राक्षसः विभीषणः च सर्वे प्राञ्जलयः ऊचुः — ‘वयम् अपि अयोध्यां गन्तुम् इच्छामः; भवान् नः सर्वान् नयतु। मुदा युक्ताः वयं तत्र वनानि उपवनानि च विचरिष्यामः। नृपसत्तम, अभिषेकार्द्रं त्वां दृष्ट्वा कौसल्याम् अभिवाद्य च अचिरात् स्वगृहान् आगमिष्यामः।’ वानरैः सविभीषणैः एवम् उक्तः धर्मात्मा रामः ससुग्रीवविभीषणान् वानरान् अब्रवीत् — ‘यत् अहं ससुहृज्जनः भवद्भिः सर्वैः सहितः पुरीं गतः प्रीतिं लप्स्ये, तत् प्रियात् अपि प्रियतरं लब्धम्। सुग्रीव, वानरैः सह क्षिप्रं विमानम् आरोह; राक्षसेन्द्र विभीषण, त्वम् अपि सामात्यः आरोह।’ एकोनविंशस्य उत्तरार्धं ‘मुद्युक्ता विचरिष्यामो वनान्युपवनानि च’ इति वुल्गेटमात्रम्। वानराणां प्रार्थना सरला मधुरा च — ते रामस्य अभिषेकं द्रष्टुं, तस्य मातरं वन्दितुं च इच्छन्ति। ‘अभिषेकार्द्रम्’ इति पदं रम्यम् — अभिषेकजलेन आर्द्रं रामं द्रष्टुं ते उत्सुकाः। रामस्य उत्तरं तस्य हर्षं स्पष्टं करोति — सः स्वयम् अपि मित्रैः सह गन्तुम् इच्छति स्म, किन्तु तेषां गृहगमनेच्छां न रोद्धुं ‘प्रतिगच्छत’ इति अवदत्। इदानीं तेषां स्वेच्छया अनुगमनं ‘प्रियात्प्रियतरम्’ इति सः मन्यते। पूर्वं रामः एकाकी पित्रा निष्कासितः वनं गतः; इदानीं सहस्रैः सुहृद्भिः सह प्रत्यागच्छति। विभीषणः अपि लङ्काराज्यं क्षणं त्यक्त्वा रामेण सह गच्छति — तस्य सख्यं राज्यात् अपि गुरुतरम्।
At these words the monkey chiefs and the monkeys, and the rākṣasa Vibhīṣaṇa, all said with joined palms: “We want to go to Ayodhyā too; take us all with you. We will roam its woods and gardens happily, and once we have seen you still wet from your consecration and have paid our respects to Kausalyā, we will soon go back to our own homes, best of kings.” Their request is simple and sweet: they want to see Rāma consecrated and to bow to his mother, and the picture of him still wet with the waters of consecration is a lovely one. To the monkeys, Sugrīva and Vibhīṣaṇa, the righteous Rāma replied: “Nothing could be dearer to me than this, that I should reach the city with my friends, with all of you, and share my joy with you. Sugrīva, board the aerial car quickly with the monkeys; and you too, Vibhīṣaṇa, lord of the rākṣasas, come aboard with your ministers.” His reply shows his delight. He had wanted to take his friends with him all along, but had told them to go home so as not to hold them back from their families; now that they chose to follow him of their own will, he counted it dearer than anything dear. Once Rāma had gone into the forest alone, banished by his father; now he returns with thousands of friends. And Vibhīṣaṇa leaves his new kingdom of Laṅkā for a while to go with Rāma, for his friendship weighed more with him than his kingdom.
४सर्वेषां विमानारोहणं, पुष्पकस्य उत्पतनं च
२४ततः स पुष्पकं दिव्यं सुग्रीवः सह वानरैः।
आरुरोह मुदा युक्तः सामात्यश्च विभीषणः॥
२५तेष्वारूढेषु सर्वेषु कौबेरं परमासनम्।
राघवेणाभ्यनुज्ञातमुत्पपात विहायसम्॥
२६खगतेन विमानेन हंसयुक्तेन भास्वता।
प्रहृष्टश्च प्रतीतश्च बभौ रामः कुबेरवत्॥
२७ते सर्वे वानरर्क्षाश्च राक्षसाश्च महाबलाः।
यथासुखमसम्बाधं दिव्ये तस्मिन्नुपाविशन्॥
ततः सुग्रीवः वानरैः सह तत् दिव्यं पुष्पकं मुदा युक्तः आरुरोह; सामात्यः विभीषणः अपि आरुरोह। तेषु सर्वेषु आरूढेषु कौबेरं तत् परमासनं विमानं राघवेण अभ्यनुज्ञातं विहायसम् उत्पपात। हंसयुक्तेन भास्वता खगतेन तेन विमानेन प्रहृष्टः प्रतीतः च रामः कुबेरः इव बभौ। ते सर्वे वानराः ऋक्षाः महाबलाः राक्षसाः च दिव्ये तस्मिन् विमाने यथासुखम् असम्बाधं उपाविशन्। सप्तविंशः श्लोकः वुल्गेटमात्रः। ‘असम्बाधम्’ इति पदेन विमानस्य अद्भुतं विस्तारं सूच्यते — सहस्रशः वानराः राक्षसाः च तत्र परस्परं न संघट्टन्ते; हिन्दीभाष्यम् अपि ‘किसीको किसीसे धक्का नहीं खाना पड़ता था’ इति वदति। ‘कुबेरवत्’ इति उपमा उचिता — पुष्पकं कुबेरस्य विमानम्, अधुना रामः तस्मिन् तस्य स्वामी इव शोभते। ‘हंसयुक्तेन’ इति विशेषणं विमानस्य हंसाकृतिं हंसवाहनत्वं वा सूचयति। रामस्य आज्ञया एव विमानम् उत्पतति — तस्य कामगत्वं रामस्य इच्छाम् अनुसरति। ‘प्रहृष्टः प्रतीतश्च’ इति पदद्वयं रामस्य मनसः शान्तिं सूचयति — युद्धं समाप्तं, सीता लब्धा, मित्राणि सन्तुष्टानि, इदानीं केवलं गृहगमनम् अवशिष्टम्। अग्रिमे सर्गे आकाशात् सीतायै मार्गस्य स्थानानि दर्शयिष्यति।
Then Sugrīva joyfully boarded the divine Puṣpaka with the monkeys, and Vibhīṣaṇa with his ministers. When all were aboard, Kubera's splendid car, at Rāghava's command, rose up into the sky; the car that goes where its rider wishes follows Rāma's will. Travelling through the sky in that bright car drawn by swans, Rāma, delighted and at ease, shone like Kubera himself. The comparison is fitting, for Puṣpaka was Kubera's car, and Rāma now sat in it like its master. His delight and ease show a mind at peace: the war was over, Sītā was his again, his friends were content, and only the journey home remained. All the monkeys and bears and the mighty rākṣasas sat down at their ease in that divine car without any crowding; thousands of monkeys and rākṣasas were aboard, and yet no one jostled anyone, so vast was the car. In the next sarga Rāma will show Sītā, from the sky, the places along their way.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्वाविंशत्यधिकशततमः सर्गः॥ १२२॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- न विदूरम् — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- बद्ध + अञ्जलि → बद्धाञ्जलि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- बद्धः अञ्जलिपुटः येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- त्वरया + उपेत → त्वरयोपेत — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
- समासः
- त्वरया उपेतः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- लक्ष्मणस्य + उपशृण्वतः → लक्ष्मणस्योपशृण्वतः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् — अनादरे षष्ठी (शृण्वति सति)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- स्नेहेन पुरस्कृतम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कृतं प्रयत्नपूर्वं कर्म यैः ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘कृतप्रयत्नकर्माणः’)
- सन्धिः
- वन + ओकस् → वनौकस् — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
- समासः
- वनम् ओकः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘वनौकसः’)
- सन्धिः
- संग्रामेषु + अनिवर्तिभिः → संग्रामेष्वनिवर्तिभिः — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ)
- समासः
- न निवर्तिनः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, बहुवचनम् + तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — णिजन्तात् ‘नन्द्’ धातोः कर्मणि शानच्
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- निस् + वृत → निर्वृत — विसर्गस्य रुत्वम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘निर्वृताः’)
- सन्धिः
- सम् + ग्रहीतृ — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- समासः नास्ति — तृजन्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘संग्रहीतारम्’)
- सन्धिः
- स + अनुक्रोश → सानुक्रोश — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- अनुक्रोशेन सह वर्तमानः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; ‘सर्वैः + अभिहन्तारम् → सर्वैरभिहन्तारम्’
- समासः
- समासः नास्ति — तृजन्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- रत्न + अर्थ → रत्नार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- रत्नानाम् अर्थानां च संविभागः — षष्ठीतत्पुरुषः (पूर्वपदं द्वन्द्वः)
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘लज्ज्’ धातोः शानच्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘लज्जमानाम्’)
- सन्धिः
- धनुस् + मत् → धनुष्मत् — षत्वम्
- समासः
- समासः नास्ति — मतुप्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘धनुष्मता’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- विमाने तिष्ठति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- वानर + ऋषभ → वानरर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्); ‘भवद्भिः + वानर’ विसर्गस्य रेफः
- समासः
- वानरेषु ऋषभाः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया + सम्बोधनम्, बहुवचनम्
- सन्धिः
- भवता + अधर्म → भवताधर्म — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
- समासः
- अधर्मात् भीरुः — पञ्चमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- स्वसैन्येन + अभिसंवृतः → स्वसैन्येनाभिसंवृतः — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- स्वस्य सैन्यम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् + प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- दिव + ओकस् → दिवौकस् — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
- समासः
- दिवम् ओकः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘दिवौकसः’)
- सन्धिः
- मुद् + युक्ता — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मुदा युक्ताः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- अभिषेक + आर्द्र → अभिषेकार्द्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- अभिषेकेण आर्द्रः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘अभिषेकार्द्रम्’)
- सन्धिः
- सुहृद् + जन → सुहृज्जन — श्चुत्वसन्धिः
- समासः
- सुहृज्जनेन सह — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘ससुहृज्जनः’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘कुबेर’ शब्दात् अण् (तस्य इदम्)
- विभक्तिः
- प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम् (‘कौबेरम्’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘विहायसम्’ इति अकारान्तवत्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — वतिप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- अव्ययम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; ‘यथासुखम् + असम्बाधम्’
- समासः
- न सम्बाधः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- क्रियाविशेषणम् (‘असम्बाधम्’)