युद्धकाण्डम् — एकविंशत्यधिकशततमः सर्गः

पुष्पकविमानोपस्थापनम्

विभीषणस्य स्नानालंकारनिवेदनम्, भरतं विना रामस्य तत्प्रत्याख्यानम्, अयोध्यागमनत्वरा, विभीषणस्य आतिथ्ययाचना, रामस्य विनयपूर्वः निषेधः, पुष्पकस्य आह्वानं वर्णनं च

तां रात्रिम् उषित्वा सुखोदितं रामं विभीषणः प्राञ्जलिः जयं पृष्ट्वा अवदत् — ‘स्नानानि, अङ्गरागाः, वस्त्राणि, आभरणानि, चन्दनानि, दिव्यानि माल्यानि, अलंकारविदः पद्मनिभेक्षणाः नार्यः च उपस्थिताः; ताः त्वां विधिवत् स्नापयिष्यन्ति।’ रामः प्रत्युवाच — ‘सुग्रीवादीन् हरीन् स्नानेन उपनिमन्त्रय; मम हेतोः सुखोचितः धर्मात्मा सुकुमारः भरतः ताम्यति; तं विना मे स्नानं वस्त्राणि आभरणानि च न बहुमतानि। यथा क्षिप्रं तां पुरीं प्रतिगच्छाम, तत् पश्य; अयोध्यायाः पन्थाः परमदुर्गमः।’ विभीषणः अवदत् — ‘अह्ना त्वां तां पुरीं प्रापयिष्यामि; मम भ्रातुः कुबेरस्य पुष्पकं विमानं रावणेन निर्जित्य हृतं, त्वदर्थं पालितं तिष्ठति। किन्तु यदि मयि सौहृदम् अस्ति, सलक्ष्मणः सवैदेहीकः ससैन्यः अत्र किञ्चित् कालं वस, मम सत्क्रियां गृहाण।’ रामः अवदत् — ‘त्वया साचिव्येन सौहार्देन च पूजितः अस्मि; किन्तु चित्रकूटम् आगत्य शिरसा याचमानस्य भरतस्य वचनं मया न कृतम्; तं मातॄः गुहं पौरान् च द्रष्टुं मनः त्वरते। अनुजानीहि; विमानम् उपस्थापय।’ ततः विभीषणः काञ्चनचित्राङ्गं, वैदूर्यवेदिकं, कूटागारैः परिक्षिप्तं, पताकाध्वजैः शोभितं, किङ्किणीघण्टाजालैः मधुरस्वनं, मेरुशिखराकारं, विश्वकर्मणा निर्मितं पुष्पकं रामाय निवेदयत्; तत् दृष्ट्वा ससौमित्रिः रामः विस्मयम् आजगाम।

१विभीषणस्य स्नानालंकारनिवेदनं, रामस्य प्रत्याख्यानं च

१तां रात्रिमुषितं रामं सुखोदितमरिंदमम्।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं जयं पृष्ट्वा विभीषणः॥

२स्नानानि चाङ्गरागाणि वस्त्राण्याभरणानि च।
चन्दनानि च माल्यानि दिव्यानि विविधानि च॥

३अलंकारविदश्चैता नार्यः पद्मनिभेक्षणाः।
उपस्थितास्त्वां विधिवत्स्नापयिष्यन्ति राघव॥

४एवमुक्तस्तु काकुत्स्थः प्रत्युवाच विभीषणम्।
हरीन्सुग्रीवमुख्यांस्त्वं स्नानेनोपनिमन्त्रय॥

५स तु ताम्यति धर्मात्मा मम हेतोः सुखोचितः।
सुकुमारो महाबाहुर्भरतः सत्यसंश्रयः॥

६तं विना कैकयीपुत्रं भरतं धर्मचारिणम्।
न मे स्नानं बहु मतं वस्त्राण्याभरणानि च॥

तां रात्रिम् उषितं सुखेन उदितम् अरिंदमं रामं विभीषणः प्राञ्जलिः सन् ‘जयतु भवान्’ इति जयं पृष्ट्वा वाक्यम् अब्रवीत् — ‘राघव, स्नानानि, अङ्गरागाः, वस्त्राणि, आभरणानि, चन्दनानि, विविधानि दिव्यानि माल्यानि च सिद्धानि। अलंकारविदः पद्मनिभेक्षणाः एताः नार्यः उपस्थिताः, ताः त्वां विधिवत् स्नापयिष्यन्ति।’ एवम् उक्तः काकुत्स्थः विभीषणं प्रत्युवाच — ‘सुग्रीवमुख्यान् हरीन् त्वं स्नानेन उपनिमन्त्रय। मम तु स्नानं न रोचते। सुखोचितः सुकुमारः महाबाहुः धर्मात्मा सत्यसंश्रयः भरतः मम हेतोः ताम्यति। तं कैकेयीपुत्रं धर्मचारिणं भरतं विना मे स्नानं, वस्त्राणि, आभरणानि च न बहुमतानि।’ अत्र रामस्य भ्रातृप्रेम परमम् — चतुर्दशवर्षाणि वने जटाचीरधारी सः, भरतः अपि नन्दिग्रामे तादृशं व्रतं धारयति इति जानन् स्वयं राजभोगं न स्वीकरोति। विभीषणस्य आतिथ्यम् अपि विशिष्टम् — सः राज्यलाभानन्तरं प्रथमं स्वस्य उपकर्तारं सत्कर्तुम् इच्छति। रामः तु तम् आतिथ्यं वानरेभ्यः परिवर्तयति — ‘हरीन् स्नानेन उपनिमन्त्रय’ इति; तस्य सहायाः प्रथमं सुखं लभन्ताम्। ‘ताम्यति’ इति क्रियया भरतस्य मनःक्लेशः सूच्यते — सः शरीरेण न, मनसा एव क्लिश्यति। ‘सुखोचितः सुकुमारः’ इति विशेषणाभ्यां रामः भरतस्य राजकुमारत्वं स्मरति, यस्य कृते तपस्विवृत्तिः कठिना। लङ्कायाः ऐश्वर्यम् उपस्थितम्, तथापि रामः तस्मिन् न लुभ्यति — एषः तस्य वैराग्यस्य भ्रातृनिष्ठायाः च सङ्गमः। तेन सूचितं यत् राज्यसुखम् अपि भरतेन सह एव भोक्तव्यम्।

Rāma, subduer of his foes, spent that night in comfort, and when he woke refreshed, Vibhīṣaṇa came to him with joined palms, wished him victory, and said: “Everything is ready, Rāghava: baths and unguents, clothes and ornaments, sandal paste and divine garlands of every kind. And here are women skilled in adornment, with eyes like lotuses, who will bathe you in the proper way.” Vibhīṣaṇa's hospitality is notable: having gained his kingdom, his first wish was to honour the one who had helped him. But Kākutstha answered: “Invite the monkeys led by Sugrīva to bathe. I have no wish to bathe. Righteous Bharata is pining on my account, tender and mighty-armed though he is, used to comfort and devoted to truth. Without Bharata, Kaikeyī's righteous son, baths, fine clothes and ornaments mean nothing to me.” Rāma's love for his brother is supreme here: for fourteen years he had worn matted hair and bark in the forest, and knowing that Bharata was keeping the same vow at Nandigrāma, he would not accept royal luxury for himself. He turns Vibhīṣaṇa's hospitality towards the monkeys, so that his helpers should enjoy comfort first. Bharata's suffering, he says, is a torment of the mind rather than the body, and in calling him tender and used to comfort Rāma remembers that Bharata was a prince, for whom an ascetic's life was hard. The splendour of Laṅkā was laid before him, yet Rāma was not tempted by it; in him detachment and loyalty to his brother meet, and he shows that even the joys of kingship are to be shared with Bharata.

२अयोध्यागमनत्वरा, पुष्पकस्य निवेदनं च

७एतत्पश्य यथा क्षिप्रं प्रतिगच्छाम तां पुरीम्।
अयोध्यां गच्छतो ह्येष पन्थाः परमदुर्गमः॥

८एवमुक्तस्तु काकुत्स्थं प्रत्युवाच विभीषणः।
अह्ना त्वां प्रापयिष्यामि तां पुरीं पार्थिवात्मज॥

९पुष्पकं नाम भद्रं ते विमानं सूर्यसंनिभम्।
मम भ्रातुः कुबेरस्य रावणेन बलीयसा॥

१०हृतं निर्जित्य संग्रामे कामगं दिव्यमुत्तमम्।
त्वदर्थं पालितं चेदं तिष्ठत्यतुलविक्रम॥

११तदिदं मेघसंकाशं विमानमिह तिष्ठति।
येन यास्यसि यानेन त्वमयोध्यां गतज्वरः॥

‘यथा वयं क्षिप्रं तां पुरीं प्रतिगच्छाम, तत् एतत् पश्य; अयोध्यां गच्छतः एषः पन्थाः परमदुर्गमः।’ एवम् उक्तः विभीषणः काकुत्स्थं प्रत्युवाच — ‘पार्थिवात्मज, अह्ना एकेन दिनेन अहं त्वां तां पुरीं प्रापयिष्यामि। भद्रं ते, मम भ्रातुः कुबेरस्य पुष्पकं नाम सूर्यसंनिभं विमानम् अस्ति, यत् बलीयसा रावणेन संग्रामे निर्जित्य हृतम्। कामगं दिव्यम् उत्तमं तत् अतुलविक्रम, त्वदर्थं पालितं तिष्ठति। तत् इदं मेघसंकाशं विमानम् इह तिष्ठति; येन यानेन त्वं गतज्वरः अयोध्यां यास्यसि।’ पुष्पकस्य इतिहासः अत्र संक्षेपेण उक्तः — प्रथमं कुबेरस्य, ततः रावणेन बलात् हृतम्, इदानीं रामस्य सेवायाम्। दशमः श्लोकः ‘हृतं निर्जित्य संग्रामे…’ इति वुल्गेटमात्रः। विभीषणः ‘त्वदर्थं पालितम्’ इति वदन् सूचयति यत् रावणस्य समग्रं वैभवम् अधुना रामस्य एव। स्थलमार्गेण अयोध्या बहुभिः दिनैः प्राप्या, विमानेन तु एकेन दिनेन — एषा एव समस्यायाः समाधानम्। ‘अह्ना’ इति पदं मुद्रणे स्पष्टम् (एकेन दिनेन)। रामस्य ‘गतज्वरः’ इति विशेषणं विभीषणस्य आशां दर्शयति — भरतचिन्तारूपः ज्वरः विमानेन शीघ्रगमने शमिष्यति। विभीषणः रामस्य चिन्तां सद्यः अवगच्छति, तस्याः उपायं च तत्क्षणम् एव निवेदयति — एषः सुहृदः लक्षणम्। कामगं विमानं यत्र इच्छा तत्र गच्छति — अतः दुर्गमः पन्थाः अपि सुगमः भविष्यति।

“Think instead how we may get back to that city quickly,” Rāma went on, “for the road to Ayodhyā is very hard to travel.” Vibhīṣaṇa answered Kākutstha at once: “Prince, I will bring you to that city in a single day. There is an aerial car, bright as the sun, called Puṣpaka — good fortune be yours — which belonged to my brother Kubera. Mighty Rāvaṇa beat him in battle and took it. It is divine and excellent and goes wherever one wishes, and it has been kept ready for your sake, hero of matchless valour. Here it stands, like a cloud, and in it you will go to Ayodhyā free of all care.” The history of Puṣpaka is told here in brief: first it was Kubera's, then Rāvaṇa took it by force, and now it is at Rāma's service. By saying it had been kept for Rāma's sake, Vibhīṣaṇa hints that all Rāvaṇa's wealth now belongs to Rāma. By land Ayodhyā lay many days away, but by the aerial car it was a single day's journey, and that answered the difficulty. The words “free of all care” show Vibhīṣaṇa's hope that the fever of Rāma's anxiety for Bharata would be eased by a swift journey. He grasps his friend's worry at once and offers a remedy on the spot, which is the mark of a true friend; and since the car goes wherever its rider wishes, even the hardest road becomes easy.

३विभीषणस्य आतिथ्ययाचना, रामस्य विनयपूर्वः निषेधः

१२अहं ते यद्यनुग्राह्यो यदि स्मरसि मे गुणान्।
वस तावदिह प्राज्ञ यद्यस्ति मयि सौहृदम्॥

१३लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वैदेह्या भार्यया सह।
अर्चितः सर्वकामैस्त्वं ततो राम गमिष्यसि॥

१४प्रीतियुक्तस्य विहितां ससैन्यः ससुहृद्गणः।
सत्क्रियां राम मे तावद्गृहाण त्वं मयोद्यताम्॥

१५प्रणयाद्बहुमानाच्च सौहार्देन च राघव।
प्रसादयामि प्रेष्योऽहं न खल्वाज्ञापयामि ते॥

१६एवमुक्तस्ततो रामः प्रत्युवाच विभीषणम्।
रक्षसां वानराणां च सर्वेषामेव शृण्वताम्॥

१७पूजितोऽस्मि त्वया वीर साचिव्येन परेण च।
सर्वात्मना च चेष्टाभिः सौहार्देन परेण च॥

१८न खल्वेतन्न कुर्यां ते वचनं राक्षसेश्वर।
तं तु मे भ्रातरं द्रष्टुं भरतं त्वरते मनः॥

१९मां निवर्तयितुं योऽसौ चित्रकूटमुपागतः।
शिरसा याचतो यस्य वचनं न कृतं मया॥

२०कौसल्यां च सुमित्रां च कैकेयीं च यशस्विनीम्।
गुहं च सुहृदं चैव पौराञ्जानपदैः सह॥

२१अनुजानीहि मां सौम्य पूजितोऽस्मि विभीषण।
मन्युर्न खलु कर्तव्यः सखे त्वां चानुमानये॥

२२उपस्थापय मे शीघ्रं विमानं राक्षसेश्वर।
कृतकार्यस्य मे वासः कथं स्यादिह सम्मतः॥

‘यदि अहं ते अनुग्राह्यः, यदि मे गुणान् स्मरसि, यदि च मयि सौहृदम् अस्ति, तर्हि प्राज्ञ, तावत् इह वस। लक्ष्मणेन भ्रात्रा वैदेह्या भार्यया च सह सर्वकामैः अर्चितः ततः गमिष्यसि। राम, ससैन्यः ससुहृद्गणः त्वं प्रीतियुक्तस्य मम विहितां सत्क्रियां तावत् गृहाण। राघव, प्रणयात् बहुमानात् सौहार्देन च प्रेष्यः अहं त्वां प्रसादयामि, न तु आज्ञापयामि।’ एवम् उक्तः रामः सर्वेषां रक्षसां वानराणां च शृण्वतां विभीषणं प्रत्युवाच — ‘वीर, त्वया साचिव्येन परेण, सर्वात्मना चेष्टाभिः, परेण सौहार्देन च अहं पूजितः अस्मि। राक्षसेश्वर, तव वचनं न कुर्याम् इति न; किन्तु मे मनः भ्रातरं भरतं द्रष्टुं त्वरते। यः मां निवर्तयितुं चित्रकूटम् उपागतः, शिरसा याचतः यस्य वचनं मया न कृतम्, कौसल्यां सुमित्रां यशस्विनीं कैकेयीं च, गुहं सुहृदं पौरजानपदान् च द्रष्टुम् इच्छामि। सौम्य विभीषण, अनुजानीहि मां, पूजितः अस्मि; सखे, मन्युः न कर्तव्यः, त्वां अनुमानये। राक्षसेश्वर, शीघ्रं मे विमानम् उपस्थापय; कृतकार्यस्य मे इह वासः कथं सम्मतः स्यात्?’ विभीषणस्य याचना ‘प्रेष्योऽहम्’ इति विनयेन पूर्णा — राजा अपि सः रामस्य सेवकः एव। रामस्य उत्तरम् अपि तथैव मधुरम् — सः निषेधं करोति, किन्तु प्रथमं विभीषणस्य उपकारं स्वीकरोति, ततः कारणं वदति, अन्ते ‘मन्युर्न कर्तव्यः’ इति सान्त्वयति। मुद्रणे एकविंशः (‘अनुजानीहि मां सौम्य…’) द्वाविंशात् (‘उपस्थापय मे शीघ्रं…’) पूर्वं; समीक्षिते क्रमः विपरीतः। चित्रकूटस्य स्मरणं रामस्य हृदये भरतस्य याचनायाः अपूर्णतां दर्शयति — तदा पितृवचनरक्षणाय सः भरतं निराकृतवान्, इदानीं तस्य ऋणं शोधयितुम् इच्छति। ‘गुहं च सुहृदं’ इति गुहस्य स्मरणम् अपि तस्य सख्यनिष्ठां सूचयति। रामस्य उत्तरे त्रयः हेतवः — भरतस्य दर्शनं, मातॄणां दर्शनं, पौराणां दर्शनं च; सर्वे अपि प्रेमजन्याः, न राज्यलोभजन्याः। ‘कृतकार्यस्य मे वासः कथं स्यादिह सम्मतः’ इति अन्तिमः प्रश्नः तस्य निश्चयं दृढयति — कार्यं समाप्तम्, अतः अत्र स्थातुं कारणं नास्ति। विभीषणस्य चतुर्थः हेतुः — ‘यदि स्मरसि मे गुणान्’ — तस्य हृदयस्य कोमलतां दर्शयति; सः रामस्य कृते स्वस्य भ्रातरम् अपि त्यक्तवान्। रामः सर्वेषां रक्षसां वानराणां च शृण्वतां वदति — येन विभीषणस्य सम्मानः सार्वजनिकः भवति। एवं निषेधः अपि सम्मानरूपः अभवत्। विभीषणस्य आग्रहः रामस्य च त्वरा — उभयम् अपि प्रेमजन्यम्, अतः विरोधः अपि मधुरः।

“But if I deserve your favour,” Vibhīṣaṇa went on, “if you remember any good in me, if you feel any friendship for me, then stay here a little while, wise one. With your brother Lakṣmaṇa and your wife Vaidehī, honoured with everything you could wish for, you may go afterwards. With your army and your friends, Rāma, accept for a while the hospitality I have prepared for you with love. Out of love, respect and friendship I entreat you, Rāghava, as your servant; I do not command you.” His plea is full of humility: though a king, he calls himself Rāma's servant. The tenderness of his heart shows in “if you remember any good in me,” for he had given up even his brother for Rāma's sake. With all the rākṣasas and monkeys listening, Rāma replied: “You have honoured me, hero, with your excellent counsel, with all your heart and all your efforts, and with your great friendship. It is not that I would refuse you, lord of the rākṣasas, but my heart is racing to see my brother Bharata, who came to Citrakūṭa to bring me back and begged me with bowed head, and I did not grant his plea. I long to see Kausalyā, Sumitrā and illustrious Kaikeyī, my friend Guha, and the people of the city and the countryside. Give me leave, gentle Vibhīṣaṇa; I have been honoured enough. Do not be offended, my friend; I ask it of you with respect. Bring me the aerial car quickly, lord of the rākṣasas. Now that my task is done, how could it be right for me to stay here?” Rāma's reply is as gentle as the request: he refuses, but first he acknowledges Vibhīṣaṇa's help, then gives his reason, and at the end soothes him. The memory of Citrakūṭa shows that Bharata's plea had remained unanswered in Rāma's heart; then he had turned his brother away to keep his father's word, and now he wished to repay that debt. His mention of Guha shows his loyalty to friends. His reasons are three, to see Bharata, his mothers and his people, and all spring from love, not from any hunger for the throne; and his closing question makes his resolve firm, for the work is done and there is no reason to stay. He speaks in the hearing of all the rākṣasas and monkeys, so that the honour he pays Vibhīṣaṇa is public, and even his refusal becomes a mark of respect. Vibhīṣaṇa's pressing and Rāma's haste both come from love, and so even their disagreement is sweet.

४पुष्पकस्य आह्वानं वर्णनं च

२३एवमुक्तस्तु रामेण राक्षसेन्द्रो विभीषणः।
विमानं सूर्यसंकाशमाजुहाव त्वरान्वितः॥

२४ततः काञ्चनचित्राङ्गं वैदूर्यमणिवेदिकम्।
कूटागारैः परिक्षिप्तं सर्वतो रजतप्रभम्॥

२५पाण्डुराभिः पताकाभिर्ध्वजैश्च समलंकृतम्।
शोभितं काञ्चनैर्हर्म्यैर्हेमपद्मविभूषितैः॥

२६प्रकीर्णं किङ्किणीजालैर्मुक्तामणिगवाक्षकम्।
घण्टाजालैः परिक्षिप्तं सर्वतो मधुरस्वनम्॥

२७तं मेरुशिखराकारं निर्मितं विश्वकर्मणा।
बृहद्भिर्भूषितं हर्म्यैर्मुक्तारजतशोभितैः॥

२८तलैः स्फटिकचित्राङ्गैर्वैदूर्यैश्च वरासनैः।
महार्हास्तरणोपेतैरुपपन्नं महाधनैः॥

२९उपस्थितमनाधृष्यं तद्विमानं मनोजवम्।
निवेदयित्वा रामाय तस्थौ तत्र विभीषणः॥

३०तत्पुष्पकं कामगमं विमानमुपस्थितं भूधरसंनिकाशम्।
दृष्ट्वा तदा विस्मयमाजगाम रामः ससौमित्रिरुदारसत्त्वः॥

रामेण एवम् उक्तः राक्षसेन्द्रः विभीषणः त्वरान्वितः सूर्यसंकाशं विमानम् आजुहाव। तत् विमानं काञ्चनचित्राङ्गं, वैदूर्यमणिवेदिकं, कूटागारैः सर्वतः परिक्षिप्तं, रजतप्रभम् आसीत्। पाण्डुराभिः पताकाभिः ध्वजैः च समलंकृतं, काञ्चनैः हर्म्यैः हेमपद्मविभूषितैः शोभितम्। किङ्किणीजालैः प्रकीर्णं, मुक्तामणिगवाक्षकं, घण्टाजालैः परिक्षिप्तं सर्वतः मधुरस्वनम्। विश्वकर्मणा निर्मितं तत् मेरुशिखराकारं, मुक्तारजतशोभितैः बृहद्भिः हर्म्यैः भूषितम्। तस्य तलाः स्फटिकचित्राङ्गाः, वरासनानि वैदूर्यमयानि, महाधनैः महार्हास्तरणैः उपपन्नम्। तत् अनाधृष्यं मनोजवं विमानम् उपस्थितं रामाय निवेदयित्वा विभीषणः तत्र तस्थौ। उपस्थितं भूधरसंनिकाशं कामगमं तत् पुष्पकं विमानं दृष्ट्वा उदारसत्त्वः ससौमित्रिः रामः तदा विस्मयम् आजगाम। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्ते निबद्धः। विमानस्य वर्णनं स्थापत्यस्य चित्रम् इव — वेदिकाः, कूटागाराः, गवाक्षाः, हर्म्याणि, तलाः, आसनानि — सर्वं रत्नमयम्। सुन्दरकाण्डे हनूमता दृष्टं पुष्पकम् अत्र रामस्य सेवायाम् आगतम्। ‘मनोजवम्’ इति पदं तस्य वेगं सूचयति — मनसः वेगेन गच्छति। किङ्किणीनां घण्टानां च मधुरः स्वनः तस्य गतेः शोभां वर्धयति। रामस्य विस्मयः अपि स्वाभाविकः — वनवासी सः इदानीं दिव्ययानम् आरोक्ष्यति। विश्वकर्मणः निर्मितिः इति पदेन तस्य दिव्यत्वं प्रमाणितम्। अष्टाविंशे श्लोके ‘तलैः स्फटिकचित्राङ्गैः’ इति भूमेः वर्णनं, ‘वरासनैः’ इति आसनानाम्, ‘महार्हास्तरणोपेतैः’ इति शयनानाम् — एवं विमानं चलत् प्रासादः इव। पताकानां पाण्डुरत्वं शान्तेः विजयस्य च चिह्नम्। विभीषणः विमानं निवेद्य तत्र एव तिष्ठति — सेवकवत् आज्ञां प्रतीक्षमाणः। अग्रिमे सर्गे वानराणां सत्कारः विमानारोहणं च वर्ण्येते। पुष्पकं युद्धकाण्डे पूर्वम् अपि दृष्टम् — तेन एव सीता रणभूमिं दर्शिता आसीत् — इदानीं तत् एव तस्याः गृहगमनस्य यानं भविष्यति। रावणस्य दर्पस्य चिह्नं यत् आसीत्, तत् एव धर्मस्य विजयस्य वाहनम् अभवत्।

At Rāma's words Vibhīṣaṇa, lord of the rākṣasas, hastily summoned the aerial car, bright as the sun. Its body was patterned with gold and its platforms were set with beryl; turrets surrounded it on every side, and it shone like silver. White pennants and banners adorned it, and golden mansions decorated with golden lotuses. It was hung with networks of little bells and set with windows of pearls and gems, and ringed with strings of bells that chimed sweetly on every side. Built by Viśvakarman, the architect of the gods, it was shaped like a peak of Mount Meru and graced with great mansions bright with pearls and silver, with floors inlaid with crystal, fine seats of beryl, and costly, precious coverings. Having presented to Rāma that unassailable car, swift as thought, now standing ready, Vibhīṣaṇa waited beside it like a servant awaiting orders. And when Rāma, noble of spirit, and Lakṣmaṇa saw the Puṣpaka standing there like a mountain, the car that goes wherever one wishes, they were filled with wonder. The description is like a picture of architecture — platforms, turrets, windows, mansions, floors, seats, all made of gems — so that the car is like a moving palace; that it was Viśvakarman's work proves it divine, and “swift as thought” tells its speed. The sweet chiming of its bells adds grace to its flight, and its white pennants are signs of peace and victory. Rāma's wonder is natural: a forest-dweller is about to ride in a divine chariot. This is the Puṣpaka Hanumān had seen in the Sundara Kāṇḍa, and the same car in which, earlier in this kāṇḍa, Sītā had been shown the battlefield; now it will carry her home. What had been the emblem of Rāvaṇa's pride has become the vehicle of dharma's triumph. In the next sarga the monkeys are honoured and all mount the car.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकविंशत्यधिकशततमः सर्गः॥ १२१॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२९ पदानि

सुखोदित १२१.१ सुखेन प्रबुद्धम्

सन्धिः: सुख + उदित → सुखोदित — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: सुखेन उदितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘सुखोदितम्’)

अरिंदम १२१.१ शत्रुदमनम्

सन्धिः: अरिम् + दम → अरिंदम — मकारस्य अनुस्वारः (खच्प्रत्यये मुम्)
समासः: अरीन् दमयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

अङ्गराग १२१.२ शरीरलेपनानि

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; ‘च + अङ्गराग → चाङ्गराग’ सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: अङ्गस्य रागः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘चाङ्गरागाणि’)

पद्मनिभेक्षण १२१.३ कमलनयनाः

सन्धिः: पद्मनिभ + ईक्षण → पद्मनिभेक्षण — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः: पद्मनिभे ईक्षणे यासां ताः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘पद्मनिभेक्षणाः’)

स्नानेनोपनिमन्त्रय १२१.४ स्नानाय आमन्त्रय

सन्धिः: स्नानेन + उपनिमन्त्रय → स्नानेनोपनिमन्त्रय — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम् + क्रियापदम् (लोट्, मध्यमपुरुषः)

ताम्यति १२१.५ क्लिश्यति, ग्लायति

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘तम्’ धातुः (दिवादिः)
विभक्तिः: क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

सुखोचित १२१.५ सुखाभ्यस्तः

सन्धिः: सुख + उचित → सुखोचित — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: सुखे उचितः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

सत्यसंश्रय १२१.५ सत्यनिष्ठः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: सत्यं संश्रयः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

परमदुर्गम १२१.७ अतिकठिनः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: परमं दुर्गमः — कर्मधारयः (सुप्सुपा)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

अह्ना १२१.८ एकेन दिनेन

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘अहन्’ शब्दः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्

पार्थिवात्मज १२१.८ राजपुत्र

सन्धिः: पार्थिव + आत्मज → पार्थिवात्मज — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: पार्थिवस्य आत्मजः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सम्बोधनम्, एकवचनम्

बलीयसा १२१.९ बलवत्तरेण

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘बलिन्’ शब्दात् ईयसुन्
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्

कामग १२१.१० इच्छानुसारं गामि

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: कामं गच्छति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया/प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

गतज्वर १२१.११ निश्चिन्तः, सन्तापरहितः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: गतः ज्वरः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

अनुग्राह्य १२१.१२ अनुग्रहस्य पात्रम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; ‘यदि + अनुग्राह्यः → यद्यनुग्राह्यः’ यण्सन्धिः
समासः: समासः नास्ति — ‘अनु’ पूर्वकात् ‘ग्रह्’ धातोः ण्यत्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

ससुहृद्गण १२१.१४ मित्रवर्गसहितः

सन्धिः: सुहृद् + गण — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: सुहृद्गणेन सह वर्तमानः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

मयोद्यता १२१.१४ मया सज्जीकृताम्

सन्धिः: मया + उद्यता → मयोद्यता — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
समासः: पृथक्पदद्वयम्
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘मयोद्यताम्’)

प्रेष्योऽहं १२१.१५ सेवकः अहम्

सन्धिः: प्रेष्यः + अहम् → प्रेष्योऽहम् — विसर्गस्य उत्वे गुणे पूर्वरूपम्
समासः: समासः नास्ति — ‘प्र + इष्’ धातोः ण्यत्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

साचिव्य १२१.१७ मन्त्रिकर्मणा, साहाय्येन

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘सचिव’ शब्दात् ष्यञ्
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम् (‘साचिव्येन’)

सौहार्द १२१.१७ मैत्र्या

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘सुहृद्’ शब्दात् अण् (उभयपदवृद्धिः)
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्

चित्रकूटमुपागत १२१.१९ चित्रकूटपर्वतम् आगतः

सन्धिः: चित्रकूटम् + उपागतः — मकारस्य स्वरे परे अविकृतिः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

पौराञ्जानपदैः १२१.२० नगरवासिनः देशवासिभिः सह

सन्धिः: पौरान् + जानपदैः → पौराञ्जानपदैः — श्चुत्वसन्धिः (न् → ञ्)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम् + तृतीया, बहुवचनम्

अनुमानये १२१.२१ सम्मानपूर्वकं प्रार्थये

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; ‘च + अनुमानये → चानुमानये’
समासः: समासः नास्ति — ‘अनु’ पूर्वकात् णिजन्तात् ‘मन्’ धातोः
विभक्तिः: क्रियापदम् — लट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्

आजुहाव १२१.२३ आहूतवान्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘आ’ पूर्वकः ‘ह्वे’ धातुः
विभक्तिः: क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

कूटागार १२१.२४ शिखरगृहैः

सन्धिः: कूट + आगार → कूटागार — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: कूटेषु आगाराणि — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम्

मुक्तामणिगवाक्षक १२१.२६ मुक्तारत्नजटितवातायनम्

सन्धिः: मणि + गवाक्ष — सन्धिकार्यं नास्ति; गो + अक्ष → गवाक्ष — अवादेशः
समासः: मुक्तामणिमयाः गवाक्षाः यस्मिन् तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

मेरुशिखराकार १२१.२७ सुमेरुशृङ्गसदृशम्

सन्धिः: शिखर + आकार → शिखराकार — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: मेरुशिखरस्य इव आकारः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

अनाधृष्य १२१.२९ अपराजेयम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; ‘उपस्थितम् + अनाधृष्यम्’
समासः: न आधृष्यम् — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

भूधरसंनिकाश १२१.३० पर्वतसदृशम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: भूधरेण संनिकाशम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्