- सन्धिः
- प्रति + प्रयात — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — उपसर्गद्वयपूर्वकात् ‘या’ धातोः क्तः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् — सतिसप्तमी (‘प्रतिप्रयाते काकुत्स्थे’)
युद्धकाण्डम् — विंशत्यधिकशततमः सर्गः
इन्द्रवरेण वानरसञ्जीवनम्
इन्द्रस्य वरदानोद्यमः, रामस्य हतवानरसञ्जीवनप्रार्थना, इन्द्रेण वरदानम्, वानराणां सुप्तोत्थितवत् उत्थानम्, देवानां प्रस्थानं, सेनायाः रात्रिविश्रामः
दशरथे प्रतिप्रयाते पाकशासनः महेन्द्रः परमप्रीतः प्राञ्जलिं रामम् अब्रवीत् — ‘अस्माकं दर्शनम् अमोघम्; यत् मनसा ईप्सितं तत् ब्रूहि।’ सुप्रसन्नमनाः रामः प्रार्थयत् — ‘ये वानराः मम हेतोः पराक्रान्ताः यमसादनं गताः, पुत्रैः दारैः च वियुक्ताः, ते सर्वे जीवितं प्राप्य नीरुजाः निर्व्रणाः सम्पन्नबलपौरुषाः समुत्तिष्ठन्तु; गोलाङ्गूलान् ऋक्षान् च द्रष्टुम् इच्छामि; यत्र वानराः तिष्ठेयुः, तत्र अकाले अपि पुष्पाणि मूलानि फलानि विमलाः नद्यः च भवन्तु।’ महेन्द्रः प्रत्युवाच — ‘अयं वरः महान्, तथापि मया द्विः न उक्तपूर्वम्, अतः एतत् भविष्यति।’ ततः ये वानराः ऋक्षाः गोपुच्छाः च राक्षसैः हताः, ते सुप्ताः इव निद्राक्षये निर्व्रणैः गात्रैः समुत्थिताः ‘किम् एतत्’ इति विस्मिताः। देवाः परिपूर्णार्थं रामं स्तुत्वा ‘अयोध्यां गच्छ, मैथिलीं सान्त्वय, भरतं शत्रुघ्नं मातॄः च पश्य, आत्मानम् अभिषेचय’ इति उक्त्वा विमानैः ययुः। रामः लक्ष्मणेन सह सेनायाः वासम् आज्ञापयत्, सा च महाचमूः शीतरश्मिना निशा इव विरराज।
१इन्द्रस्य वरदानोद्यमः
१प्रतिप्रयाते काकुत्स्थे महेन्द्रः पाकशासनः।
अब्रवीत्परमप्रीतो राघवं प्राञ्जलिं स्थितम्॥
२अमोघं दर्शनं राम तवास्माकं नरर्षभ।
प्रीतियुक्ताः स्म तेन त्वं ब्रूहि यन्मनसेप्सितम्॥
३एवमुक्तो महेन्द्रेण प्रसन्नेन महात्मना।
सुप्रसन्नमना हृष्टो वचनं प्राह राघवः॥
४यदि प्रीतिः समुत्पन्ना मयि ते विबुधेश्वर।
वक्ष्यामि कुरु मे सत्यं वचनं वदतां वर॥
पितरि दशरथे इन्द्रलोकं प्रतिप्रयाते पाकशासनः महेन्द्रः परमप्रीतः सन् प्राञ्जलिं स्थितं राघवम् अब्रवीत् — ‘नरर्षभ राम, अस्माकं दर्शनम् अमोघम्, तस्मात् वयं तव प्रीतियुक्ताः स्मः; अतः यत् तव मनसा ईप्सितं, तत् ब्रूहि।’ प्रसन्नेन महात्मना महेन्द्रेण एवम् उक्तः राघवः सुप्रसन्नमनाः हृष्टः च सन् वचनम् आह — ‘विबुधेश्वर, यदि मयि तव प्रीतिः समुत्पन्ना, तर्हि वक्ष्यामि; वदतां वर, मम वचनं सत्यं कुरु।’ पूर्वसर्गे ब्रह्मणा ‘अमोघं दर्शनम्’ इति उक्तम्, अत्र इन्द्रः अपि तत् एव वचनं पुनः वदति — देवानां दर्शनं निष्फलं न भवेत्, अतः वरः अवश्यं देयः इति। तृतीयः श्लोकः वुल्गेटे ‘एवमुक्तो महेन्द्रेण प्रसन्नेन महात्मना’ इति; समीक्षिते तत्स्थाने ‘एवमुक्तस्तु काकुत्स्थः प्रत्युवाच कृताञ्जलिः, लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया चापि भार्यया’ इति भिन्नः श्लोकः। रामस्य विनयः अत्र अपि दृश्यते — सः वरं याचितुं पूर्वम् इन्द्रस्य प्रीतिं निश्चिनोति, ‘यदि प्रीतिः समुत्पन्ना’ इति। तस्य हृष्टत्वम् अपि सूचितम् — सः वरं स्वार्थाय न, अपितु अन्येषां कृते याचिष्यते, तत् एव तस्य हर्षस्य कारणम्।
When Rāma's father Daśaratha had left for Indra's world, great Indra, the chastiser of Pāka, well pleased, spoke to Rāghava as he stood with joined palms: “Rāma, bull among men, the sight of us is never fruitless. We are pleased with you, so tell us what your heart desires.” Brahmā had said in the last sarga that the sight of the gods never fails, and here Indra says the same: a meeting with the gods cannot be without fruit, so a boon must be given. Hearing the gracious, great-souled Indra speak so, Rāghava, glad and delighted, answered: “Lord of the gods, if you are truly pleased with me, I will speak; best of speakers, make my words come true.” Rāma's humility shows even here, for before asking a boon he makes sure of Indra's goodwill. And his gladness has a reason: the boon he is about to ask is not for himself but for others.
२रामस्य प्रार्थना — हतानां वानराणां पुनर्जीवनम्
५मम हेतोः पराक्रान्ता ये गता यमसादनम्।
ते सर्वे जीवितं प्राप्य समुत्तिष्ठन्तु वानराः॥
६मत्कृते विप्रयुक्ता ये पुत्रैर्दारैश्च वानराः।
तान्प्रीतमनसः सर्वान्द्रष्टुमिच्छामि मानद॥
७विक्रान्ताश्चापि शूराश्च न मृत्युं गणयन्ति च।
कृतयत्ना विपन्नाश्च जीवयैतान्पुरंदर॥
८मत्प्रियेष्वभिरक्ताश्च न मृत्युं गणयन्ति ये।
त्वत्प्रसादात्समेयुस्ते वरमेतमहं वृणे॥
९नीरुजो निर्व्रणांश्चैव सम्पन्नबलपौरुषान्।
गोलाङ्गूलांस्तथर्क्षांश्च द्रष्टुमिच्छामि मानद॥
१०अकाले चापि पुष्पाणि मूलानि च फलानि च।
नद्यश्च विमलास्तत्र तिष्ठेयुर्यत्र वानराः॥
‘ये वानराः मम हेतोः पराक्रान्ताः यमसादनं गताः, ते सर्वे जीवितं प्राप्य समुत्तिष्ठन्तु। ये वानराः मत्कृते पुत्रैः दारैः च विप्रयुक्ताः, तान् सर्वान् प्रीतमनसः द्रष्टुम् इच्छामि, मानद। पुरंदर, ते विक्रान्ताः शूराः मृत्युं न गणयन्ति स्म; कृतयत्नाः विपन्नाः ते, एतान् जीवय। मत्प्रियेषु अभिरक्ताः ये मृत्युं न गणितवन्तः, ते तव प्रसादात् पुनः स्वजनैः समेयुः — एतं वरम् अहं वृणे। नीरुजान् निर्व्रणान् सम्पन्नबलपौरुषान् गोलाङ्गूलान् ऋक्षान् च द्रष्टुम् इच्छामि। यत्र वानराः तिष्ठेयुः, तत्र अकाले अपि पुष्पाणि मूलानि फलानि च, विमलाः नद्यः च भवन्तु।’ षष्ठः सप्तमः च श्लोकौ वुल्गेटमात्रौ — तौ वानराणां पुत्रदारवियोगं तेषां शौर्यं च विशेषेण वर्णयतः। रामस्य प्रथमः वरः स्वस्य राज्याय न, अपितु सहायानां जीवनाय — एषः एव तस्य कृतज्ञतायाः निदर्शनम्। सः न केवलं जीवनं याचते, अपितु आरोग्यं, बलं, पौरुषं, भोजनं, जलं च — सम्पूर्णं कल्याणम्; वानराणां वनचराणां कृते फलमूलानि जलं च एव मुख्यं सुखम् इति सः जानाति। ‘मत्कृते’, ‘मम हेतोः’, ‘मत्प्रियेषु’ इति पुनः पुनः उक्त्या रामः स्वस्य ऋणं स्वीकरोति। पुत्रदारवियुक्तानां वानराणां स्मरणं तस्य सहृदयतां दर्शयति — स्वयं सीतावियोगं ज्ञातवान् सः अन्येषां वियोगम् अपि अनुभवति। अष्टमे श्लोके ‘वरमेतमहं वृणे’ इति वाक्येन सः स्पष्टं वरं निर्दिशति, यथा धर्मशास्त्रे वरयाचनस्य विधिः।
“Let all the monkeys who fought so bravely for my sake and went to the abode of Yama receive their lives again and rise up. The monkeys who for my sake were parted from their sons and wives — I want to see them all happy again, giver of honour. They were heroes and warriors who counted death as nothing; they strove and they fell. Bring them back to life, Purandara. They were devoted to my cause and cared nothing for death; by your grace let them be reunited with their own. That is the boon I choose. I want to see the langurs and the bears whole again, free of sickness and wounds, full of strength and courage. And wherever the monkeys may live, let there be flowers, roots and fruit even out of season, and rivers of clear water.” Rāma's first boon is not for his own kingdom but for the lives of those who helped him, and this is the proof of his gratitude. He asks not only for life but for health, strength, courage, food and water, their whole well-being; he knows that for monkeys who live in the forest, fruit, roots and water are the chief joys. By saying again and again “for my sake” and “my cause,” he acknowledges his debt. His thought for the monkeys parted from their sons and wives shows his fellow-feeling: he had known separation from Sītā himself, and he felt the separation of others. And in saying “that is the boon I choose” he names his boon plainly, as the proper form of asking requires.
३इन्द्रेण वरदानं, वानराणाम् उत्थानं च
११श्रुत्वा तु वचनं तस्य राघवस्य महात्मनः।
महेन्द्रः प्रत्युवाचेदं वचनं प्रीतिसंयुतम्॥
१२महानयं वरस्तात यस्त्वयोक्तो रघूत्तम।
द्विर्मया नोक्तपूर्वं च तस्मादेतद्भविष्यति॥
१३समुत्तिष्ठन्तु ते सर्वे हता ये युधि राक्षसैः।
ऋक्षाश्च सह गोपुच्छैर्निकृत्ताननबाहवः॥
१४नीरुजो निर्व्रणाश्चैव सम्पन्नबलपौरुषाः।
समुत्थास्यन्ति हरयः सुप्ता निद्राक्षये यथा॥
१५सुहृद्भिर्बान्धवैश्चैव ज्ञातिभिः स्वजनेन च।
सर्व एव समेष्यन्ति संयुक्ताः परया मुदा॥
१६अकाले पुष्पशबलाः फलवन्तश्च पादपाः।
भविष्यन्ति महेष्वास नद्यश्च सलिलायुताः॥
१७सव्रणैः प्रथमं गात्रैरिदानीं निर्व्रणैः समैः।
ततः समुत्थिताः सर्वे सुप्त्वेव हरिसत्तमाः॥
महात्मनः राघवस्य तत् वचनं श्रुत्वा महेन्द्रः प्रीतिसंयुतं वचनं प्रत्युवाच — ‘तात रघूत्तम, त्वया उक्तः अयं वरः महान्; तथापि मया द्विः न उक्तपूर्वम्, तस्मात् एतत् भविष्यति। ये युधि राक्षसैः हताः, निकृत्ताननबाहवः ऋक्षाः गोपुच्छाः च, ते सर्वे समुत्तिष्ठन्तु। नीरुजाः निर्व्रणाः सम्पन्नबलपौरुषाः हरयः निद्राक्षये सुप्ताः इव समुत्थास्यन्ति। सुहृद्भिः बान्धवैः ज्ञातिभिः स्वजनेन च सर्वे एव परया मुदा संयुक्ताः समेष्यन्ति। महेष्वास, अकाले अपि पादपाः पुष्पशबलाः फलवन्तः च, नद्यः सलिलायुताः च भविष्यन्ति।’ ततः प्रथमं सव्रणैः गात्रैः युक्ताः ते हरिसत्तमाः इदानीं निर्व्रणैः समैः गात्रैः सुप्त्वा इव समुत्थिताः। ‘किं तु एतत्’ इति सर्वे वानराः विस्मिताः बभूवुः। ‘द्विर्मया नोक्तपूर्वम्’ इति वचनेन इन्द्रस्य सत्यवाक्त्वं सूच्यते — सः एकवारम् उक्तं न निवर्तयति। द्वादशः त्रयोदशः च श्लोकौ सप्तदशस्य उत्तरार्धं च वुल्गेटमात्राणि। ‘सुप्ता निद्राक्षये यथा’ इति उपमा मृत्युं निद्रया तुलयति — वानराणां कृते मृत्युः दीर्घनिद्रा एव अभवत्। तेषां विस्मयः स्वाभाविकः — ते स्वयं न जानन्ति यत् ते मृताः आसन्। ‘सुप्ता’ इति चतुर्दशे श्लोके मुद्रणे ‘सुसा’ इव दृश्यते। इन्द्रः रामस्य प्रार्थनायाः प्रत्येकम् अंशं क्रमेण स्वीकरोति — जीवनम्, आरोग्यं, स्वजनसमागमः, अकालफलपुष्पाणि, नदीजलं च — येन वरस्य पूर्णता दर्शिता। ऋक्षाः गोलाङ्गूलाः च पृथक् उक्ताः, येन सर्वाः वानरजातयः अन्तर्भूताः। राक्षसैः निकृत्ताः मुखबाहवः अपि पुनः संयुक्ताः — एतत् वरस्य अद्भुतत्वं सूचयति।
Hearing the great-souled Rāghava's words, Indra answered warmly: “Dear Rāma, best of the Raghus, the boon you ask is a great one, but I have never had to say a thing twice, so it shall be. Let all who were killed by the rākṣasas in battle rise up, the bears and the langurs too, whose faces and arms were hacked off. Free of sickness and wounds, full of strength and courage, the monkeys will rise like sleepers when their sleep is over. They will all be reunited, in the greatest joy, with their friends, kinsmen, relations and families. And out of season, great archer, the trees will be bright with flowers and heavy with fruit, and the rivers full of water.” That he never has to say a thing twice shows that Indra's word is true: what he has once said he does not take back. He grants every part of Rāma's request in turn — life, health, reunion with their families, flowers and fruit out of season, and water in the rivers — to show that the boon is complete. The bears and the langurs are named separately so that every kind of monkey is included, and even faces and arms cut off by the rākṣasas are made whole again, which shows how wondrous the boon was. At once all those fine monkeys, whose bodies had been covered with wounds, rose up with their limbs whole and unhurt, as if they had simply been asleep, and all of them asked one another in astonishment, “What is this?” The image of sleep likens death to slumber: for the monkeys death had been only a long sleep, and their astonishment is natural, since they themselves did not know that they had died.
४देवानां स्तुतिः प्रस्थानं च, सेनायाः विश्रामः
१८बभूवुर्वानराः सर्वे किं त्वेतदिति विस्मिताः।
काकुत्स्थं परिपूर्णार्थं दृष्ट्वा सर्वे सुरोत्तमाः॥
१९अब्रुवन्परमप्रीताः स्तुत्वा रामं सलक्ष्मणम्।
गच्छायोध्यामितो राजन्विसर्जय च वानरान्॥
२०मैथिलीं सान्त्वयस्वैनामनुरक्तां यशस्विनीम्।
भ्रातरं भरतं पश्य त्वच्छोकाद्व्रतचारिणम्॥
२१शत्रुघ्नं च महात्मानं मातॄः सर्वाः परंतप।
अभिषेचय चात्मानं पौरान्गत्वा प्रहर्षय॥
२२एवमुक्त्वा सहस्राक्षो रामं सौमित्रिणा सह।
विमानैः सूर्यसंकाशैर्ययौ हृष्टः सुरैः सह॥
२३अभिवाद्य च काकुत्स्थः सर्वांस्तांस्त्रिदशोत्तमान्।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वासमाज्ञापयत्तदा॥
२४ततस्तु सा लक्ष्मणरामपालिता महाचमूर्हृष्टजना यशस्विनी।
श्रिया ज्वलन्ती विरराज सर्वतो निशा प्रणीतेव हि शीतरश्मिना॥
परिपूर्णार्थं काकुत्स्थं दृष्ट्वा सर्वे सुरोत्तमाः परमप्रीताः सलक्ष्मणं रामं स्तुत्वा अब्रुवन् — ‘राजन्, इतः अयोध्यां गच्छ, वानरान् च विसर्जय। अनुरक्तां यशस्विनीम् एनां मैथिलीं सान्त्वयस्व। त्वच्छोकात् व्रतचारिणं भ्रातरं भरतं, महात्मानं शत्रुघ्नं, सर्वाः मातॄः च पश्य, परंतप; आत्मानं च अभिषेचय, पौरान् गत्वा प्रहर्षय।’ एवम् उक्त्वा सहस्राक्षः इन्द्रः सुरैः सह सूर्यसंकाशैः विमानैः हृष्टः सन् ययौ। काकुत्स्थः अपि सर्वान् तान् त्रिदशोत्तमान् अभिवाद्य लक्ष्मणेन भ्रात्रा सह सेनायाः वासम् आज्ञापयत्। ततः लक्ष्मणरामपालिता हृष्टजना यशस्विनी सा महाचमूः श्रिया ज्वलन्ती सर्वतः विरराज, शीतरश्मिना चन्द्रेण प्रणीता निशा इव। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्ते निबद्धः। देवानाम् उपदेशे रामस्य अग्रिमं कर्तव्यं स्पष्टम् — सीतायाः सान्त्वनं, भ्रातॄणां मातॄणां च दर्शनं, अभिषेकः, पौराणां हर्षः। एकविंशः श्लोकः ‘शत्रुघ्नं च महात्मानं मातॄः सर्वाः परंतप’ इति वुल्गेटमात्रः। अन्तिमा उपमा रम्या — पुनर्जीविता सेना चन्द्रिकया प्रकाशिता रात्रिः इव शोभते; युद्धस्य अन्धकारः गतः, शान्तिः आगता। सर्गः युद्धस्य दुःखात् पुनर्मिलनस्य आनन्दं प्रति संक्रमणं दर्शयति। देवाः रामं ‘राजन्’ इति सम्बोधयन्ति — अभिषेकात् पूर्वम् एव ते तं राजानं मन्यन्ते। भरतस्य विशेषणं ‘त्वच्छोकाद्व्रतचारिणम्’ इति तस्य नन्दिग्रामे जटाचीरधारणं स्मारयति। इन्द्रस्य प्रस्थानानन्तरं रामः अपि देवान् अभिवाद्य एव सेनायाः व्यवस्थां करोति — तस्य शिष्टाचारः सर्वत्र अविच्छिन्नः। रात्रौ सेना विश्राम्यति, प्रातः च विभीषणस्य आतिथ्यं पुष्पकविमानं च अग्रिमे सर्गे आगमिष्यतः।
Seeing Kākutstha's purpose fully achieved, all the greatest of the gods, delighted, praised Rāma and Lakṣmaṇa and said: “King, go from here to Ayodhyā and send the monkeys home. Comfort Maithilī, so devoted to you and so renowned. Go and see your brother Bharata, who has been keeping vows in his grief for you, and great-souled Śatrughna and all your mothers, scorcher of foes; have yourself consecrated, and go and bring joy to the citizens.” Their counsel makes Rāma's next duties plain: to comfort Sītā, to see his brothers and mothers, to be consecrated, and to gladden his people. They call him “king” even before his consecration, for they already count him one, and the words about Bharata keeping vows in his grief recall the matted hair and bark garments he wore at Nandigrāma. Having said this, the thousand-eyed Indra took leave of Rāma and Lakṣmaṇa and went away happily with the gods in aerial cars as bright as the sun. Kākutstha saluted all those great gods and only then, with his brother Lakṣmaṇa, gave orders for the army to make camp; his courtesy never lapses. Then that great and glorious host, guarded by Lakṣmaṇa and Rāma, its soldiers all rejoicing, shone with splendour on every side like the night when the cool-rayed moon leads it. The image is lovely: the army brought back to life shines like a moonlit night; the darkness of the war has gone and peace has come. The sarga marks the turn from the sorrow of war to the joy of reunion. The army rests through the night, and in the morning, in the next sarga, come Vibhīṣaṇa's hospitality and the aerial car Puṣpaka.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे विंशत्यधिकशततमः सर्गः॥ १२०॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पाकं नाम असुरं शास्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- मनसा + ईप्सित → मनसेप्सित — गुणसन्धिः (आ + ई = ए)
- समासः
- मनसा ईप्सितम् — तृतीयातत्पुरुषः (अलुक्)
- विभक्तिः
- प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम् (‘यन्मनसेप्सितम्’)
- सन्धिः
- सु + प्रसन्न — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘सुप्रसन्नमनाः + हृष्टः’ इति विसर्गलोपः
- समासः
- सुप्रसन्नं मनः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘सुप्रसन्नमनस्’ प्रातिपदिकम्)
- सन्धिः
- विबुध + ईश्वर → विबुधेश्वर — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
- समासः
- विबुधानाम् ईश्वरः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- यमस्य सादनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- वि + प्रयुक्त — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘विप्रयुक्ताः’; मुद्रणे ‘विप्रयुक्ता ये’ विसर्गलोपः)
- सन्धिः
- पुरम् + दर → पुरंदर — मकारस्य अनुस्वारः (खच्प्रत्यये मुम्)
- समासः
- पुराणि दारयति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
- सन्धिः
- जीवय + एतान् → जीवयैतान् — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — णिजन्तस्य लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम् + द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- प्रियेषु + अभिरक्त → प्रियेष्वभिरक्त — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ)
- समासः
- मम प्रियाणि — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘मत्प्रियेष्वभिरक्ताः’)
- सन्धिः
- त्वत् + प्रसादात् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- तव प्रसादः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- निस् + व्रण → निर्व्रण — विसर्गस्य रुत्वम्
- समासः
- निर्गताः व्रणाः येभ्यः ते — बहुव्रीहिः (प्रादिबहुव्रीहिः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘निर्व्रणांश्चैव’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- गोः इव लाङ्गूलं येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘गोलाङ्गूलांस्तथर्क्षांश्च’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- प्रीत्या संयुतम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- रघु + उत्तम → रघूत्तम — सवर्णदीर्घसन्धिः (उ + उ = ऊ)
- समासः
- रघूणाम् उत्तमः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + उक्त → नोक्त — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- पूर्वम् उक्तम् उक्तपूर्वम् — सुप्सुपासमासः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- निकृत्त + आनन → निकृत्तानन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- निकृत्ताः आननानि बाहवः च येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘निकृत्ताननबाहवः’)
- सन्धिः
- निद्रा + क्षय — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- निद्रायाः क्षयः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पुष्पैः शबलाः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सलिल + आयुत → सलिलायुत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- सलिलेन आयुताः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- स + व्रण — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- व्रणैः सह वर्तमानाः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘सव्रणैः’)
- सन्धिः
- सुप्त्वा + इव → सुप्त्वेव — गुणसन्धिः (आ + इ = ए)
- समासः
- समासः नास्ति — क्त्वान्तम्
- विभक्तिः
- अव्ययम्
- सन्धिः
- परिपूर्ण + अर्थ → परिपूर्णार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- परिपूर्णः अर्थः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- त्वत् + शोकात् → त्वच्छोकात् — श्चुत्वं छत्वं च; ‘शोकात् + व्रत’ जश्त्वम्
- समासः
- तव शोकः — षष्ठीतत्पुरुषः; व्रतं चरति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- पञ्चमी + द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सहस्र + अक्ष → सहस्राक्ष — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- सहस्रम् अक्षीणि यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- त्रिदश + उत्तम → त्रिदशोत्तम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- त्रिदशेषु उत्तमाः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘त्रिदशोत्तमान्’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- लक्ष्मणेन रामेण च पालिता — तृतीयातत्पुरुषः (पूर्वपदं द्वन्द्वः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शीताः रश्मयः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘शीतरश्मिना’)