युद्धकाण्डम् — एकोनविंशत्यधिकशततमः सर्गः

दशरथदर्शनम्

महेश्वरस्य वचनम्, विमानस्थस्य दशरथस्य दर्शनं प्रणामश्च, दशरथस्य रामं प्रति प्रीतिवचनम्, कैकेय्याः शापमोचनम्, लक्ष्मणसीतयोः उपदेशः, इन्द्रलोकगमनम्

रामेण उक्तं शुभं वाक्यं श्रुत्वा महेश्वरः ततः शुभतरं वाक्यम् अवदत् — ‘दिष्ट्या त्वया रावणजं दारुणं तमः अपवृत्तम्; भरतं कौसल्यां कैकेयीं सुमित्रां च आश्वास्य, अयोध्यायां राज्यं प्राप्य, इक्ष्वाकुवंशं स्थापयित्वा, अश्वमेधेन इष्ट्वा त्रिदिवं गन्तुम् अर्हसि। एषः ते पिता दशरथः विमानस्थः; सलक्ष्मणः एनम् अभिवादय।’ ततः रामः लक्ष्मणश्च विमानशिखरस्थं विरजोऽम्बरधारिणं पितरं प्रणेमतुः। हर्षाविष्टः दशरथः रामम् अङ्के आरोप्य परिष्वज्य अवदत् — ‘त्वया विना स्वर्गः अपि मम न बहुमतः; कैकेय्याः वचनानि अद्यापि मम हृदये स्थितानि; अद्य त्वां कुशलिनं दृष्ट्वा नीहारात् भास्करः इव मुक्तः अस्मि; अष्टावक्रेण कहोलः इव त्वया सुपुत्रेण तारितः अस्मि।’ रामः प्रार्थयत् — ‘कैकेयीं भरतं च प्रति प्रसादं कुरु; सपुत्रां त्वां त्यजामि इति शापः ताम् न स्पृशेत्।’ ‘तथा’ इति उक्त्वा दशरथः लक्ष्मणं परिष्वज्य ‘रामं शुश्रूष, रामः हि देवानां गुह्यं हृदयम्’ इति उपदिदेश; स्नुषां सीतां च ‘रामेण त्वद्विशुद्ध्यर्थम् इदं कृतम्, मन्युः न कर्तव्यः; एषः ते परं दैवतम्’ इति सान्त्वयित्वा विमानेन इन्द्रलोकं ययौ।

१महेश्वरस्य शुभतरं वचनम्

१एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं राघवेणानुभाषितम्।
ततः शुभतरं वाक्यं व्याजहार महेश्वरः॥

२पुष्कराक्ष महाबाहो महावक्षः परंतप।
दिष्ट्या कृतमिदं कर्म त्वया धर्मभृतां वर॥

३दिष्ट्या सर्वस्य लोकस्य प्रवृद्धं दारुणं तमः।
अपवृत्तं त्वया संख्ये राम रावणजं भयम्॥

४आश्वास्य भरतं दीनं कौसल्यां च यशस्विनीम्।
कैकेयीं च सुमित्रां च दृष्ट्वा लक्ष्मणमातरम्॥

५प्राप्य राज्यमयोध्यायां नन्दयित्वा सुहृज्जनम्।
इक्ष्वाकूणां कुले वंशं स्थापयित्वा महाबल॥

६इष्ट्वा तुरगमेधेन प्राप्य चानुत्तमं यशः।
ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्त्वा त्रिदिवं गन्तुमर्हसि॥

राघवेण अनुभाषितं तत् शुभं वाक्यं श्रुत्वा महेश्वरः शिवः ततः अपि शुभतरं वाक्यं व्याजहार — ‘पुष्कराक्ष, महाबाहो, महावक्षः, परंतप, धर्मभृतां वर, दिष्ट्या त्वया इदं कर्म कृतम्। सर्वस्य लोकस्य प्रवृद्धं दारुणं तमः, रावणजं भयं, दिष्ट्या त्वया संख्ये अपवृत्तम्। इदानीं दीनं भरतं, यशस्विनीं कौसल्यां, कैकेयीं, लक्ष्मणमातरं सुमित्रां च आश्वास्य दृष्ट्वा च, अयोध्यायां राज्यं प्राप्य, सुहृज्जनं नन्दयित्वा, इक्ष्वाकूणां कुले वंशं स्थापयित्वा, तुरगमेधेन अश्वमेधेन इष्ट्वा, अनुत्तमं यशः प्राप्य, ब्राह्मणेभ्यः धनं दत्त्वा च, महाबल, त्वं त्रिदिवं गन्तुम् अर्हसि।’ पूर्वसर्गयोः ब्रह्मा अग्निः च उक्तवन्तौ; अत्र त्रिमूर्तिषु तृतीयः शिवः वदति। तस्य वचनं रामस्य अवतारकार्यस्य शेषं भागं निर्दिशति — रावणवधः सिद्धः, किन्तु राजधर्मः, वंशस्थापनम्, यज्ञः, दानं च अवशिष्टानि। ‘दिष्ट्या’ इति शब्दस्य द्विरावृत्तिः हर्षस्य अभिव्यक्तिः। ब्रह्मा ‘दिवमाक्रम’ इति सद्यः गमनम् अवदत्; शिवः तु तत् संशोधयति — पृथिव्यां कर्तव्यं समाप्य एव गमनम् उचितम्। एतेन अग्रिमस्य रामराज्यस्य सूचना अपि दीयते। मातॄणां नामानि पृथक् पृथक् उक्तानि — कौसल्या, कैकेयी, सुमित्रा — येन कैकेयी अपि आश्वासनीया इति ध्वन्यते; एषः एव भावः अग्रे रामस्य वरयाचने प्रकटः भविष्यति। ‘भरतं दीनम्’ इति विशेषणं भरतस्य नन्दिग्रामे तपस्विवृत्तिं स्मारयति — सः अपि रामवत् चतुर्दशवर्षाणि दुःखम् अनुभूतवान्। अतः शिवस्य उपदेशे प्रथमं कर्तव्यम् एव भरतस्य आश्वासनम्। इक्ष्वाकुवंशस्य स्थापनम् इति वचनेन कुशलवयोः जन्म अपि दूरतः सूचितम्। यज्ञः, दानं, यशः — एते राज्ञः त्रयः धर्माः इति शिवः स्मारयति।

Hearing the auspicious words Rāghava had spoken, Maheśvara then spoke words more auspicious still. “Lotus-eyed, mighty-armed, broad-chested scorcher of your foes, finest of those who uphold dharma,” he said, “what good fortune that you have accomplished this deed! What good fortune, Rāma, that you have driven away in battle the dreadful darkness that had spread over the whole world, the terror born of Rāvaṇa! Now go and comfort the grieving Bharata and the illustrious Kausalyā; see Kaikeyī, and Sumitrā, Lakṣmaṇa's mother; take up the kingdom in Ayodhyā and gladden your friends; establish your line in the house of the Ikṣvākus; perform the horse sacrifice, win unsurpassed fame and give wealth to the brāhmaṇas; and then, mighty one, you should go to heaven.” In the two sargas before, Brahmā and the Fire had spoken; now Śiva, the third of the great gods, speaks, and his words point to what remains of Rāma's mission on earth. Rāvaṇa is dead, but the duties of a king remain: to establish his line, to sacrifice and to give. The twice-repeated “what good fortune” expresses his delight. Brahmā had asked Rāma to rise to heaven at once; Śiva corrects this, saying that he should go only when his work on earth is done, and so gives a first hint of the reign to come. The mothers are named one by one, Kausalyā, Kaikeyī and Sumitrā, suggesting that Kaikeyī too is to be comforted, a thought that will soon appear in the boon Rāma asks. Bharata is called grieving, recalling his ascetic life at Nandigrāma, where he too had suffered for fourteen years as Rāma had; that is why comforting him comes first among Śiva's instructions. The founding of the Ikṣvāku line points from afar to the birth of Kuśa and Lava, and sacrifice, gifts and fame are named as a king's three duties.

२विमानस्थस्य दशरथस्य दर्शनं प्रणामश्च

७एष राजा दशरथो विमानस्थः पिता तव।
काकुत्स्थ मानुषे लोके गुरुस्तव महायशाः॥

८इन्द्रलोकं गतः श्रीमांस्त्वया पुत्रेण तारितः।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा त्वमेनमभिवादय॥

९महादेववचः श्रुत्वा राघवः सहलक्ष्मणः।
विमानशिखरस्थस्य प्रणाममकरोत्पितुः॥

१०दीप्यमानं स्वया लक्ष्म्या विरजोऽम्बरधारिणम्।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा ददर्श पितरं प्रभुः॥

‘काकुत्स्थ, एषः विमानस्थः राजा दशरथः तव पिता, मानुषे लोके तव महायशाः गुरुः। त्वया सुपुत्रेण तारितः सः श्रीमान् इन्द्रलोकं गतः। लक्ष्मणेन भ्रात्रा सह त्वम् एनम् अभिवादय।’ महादेवस्य वचः श्रुत्वा सहलक्ष्मणः राघवः विमानशिखरे स्थितस्य पितुः प्रणामम् अकरोत्। प्रभुः रामः भ्रात्रा लक्ष्मणेन सह स्वया लक्ष्म्या दीप्यमानं विरजोऽम्बरधारिणं पितरं ददर्श। दशरथः वनगमनात् अनन्तरं पुत्रशोकेन मृतः आसीत्; अतः एषः पितापुत्रयोः पुनर्मिलनस्य क्षणः सर्गस्य हृदयम्। ‘विरजोऽम्बरधारिणम्’ इति पदेन तस्य दिव्यं निर्मलं रूपं सूच्यते — मर्त्यलोकस्य रजः तस्मिन् नास्ति। ‘त्वया पुत्रेण तारितः’ इति वचनं पुत्रशब्दस्य व्युत्पत्तिं स्मारयति — पुन्नाम्नः नरकात् त्रायते इति पुत्रः। दशमः श्लोकः ‘दीप्यमानं स्वया लक्ष्म्या’ इति आरभ्यते; पट्टिकायाः शिरसि प्रथमाक्षराणि कर्तितानि आसन्, ६०० डी.पी.आई. मात्रया पूर्णपङ्क्तिं दृष्ट्वा ‘दीप्यमानं’ निश्चितम्। रामलक्ष्मणौ सह प्रणमतः — वनवासे यथा सहचरौ, तथा इह अपि। शिवः एव पितापुत्रयोः मिलनस्य निमित्तं भवति — देवाः रामस्य कार्ये तुष्टाः तस्मै पितुः दर्शनम् उपहाररूपेण ददति। पिता पुत्रं ‘गुरुः’ इति शब्देन निर्दिश्यते — मानुषे लोके दशरथः रामस्य गुरुः, इदानीं तु रामः एव पितुः तारकः।

“Here is King Daśaratha, your father, standing in his aerial car, Kākutstha, your illustrious elder in the world of men. Delivered by you, his good son, the glorious king has gone to the world of Indra. Salute him, you and your brother Lakṣmaṇa.” Hearing Mahādeva's words, Rāghava and Lakṣmaṇa bowed to their father, who stood high on the aerial car. The lord Rāma, with his brother Lakṣmaṇa, saw his father shining with his own splendour and dressed in spotless garments. Daśaratha had died of grief for his son after Rāma went to the forest, so this reunion of father and son is the heart of the sarga. His spotless garments show his pure, heavenly form, untouched by the dust of the mortal world. The words “delivered by his son” recall the old explanation of the word for son, putra: the one who delivers his father from the hell called put. Rāma and Lakṣmaṇa bow together, companions here as they were in the forest. It is Śiva who brings father and son together; the gods, pleased with Rāma's work, give him the sight of his father as a gift. Daśaratha is called Rāma's elder in the world of men, yet now it is the son who has delivered the father.

३दशरथस्य प्रीतिः, कैकेयीवचनस्मरणं, मुक्तिः च

११हर्षेण महताऽऽविष्टो विमानस्थो महीपतिः।
प्राणैः प्रियतरं दृष्ट्वा पुत्रं दशरथस्तदा॥

१२आरोप्याङ्के महाबाहुर्वरासनगतः प्रभुः।
बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य ततो वाक्यं समाददे॥

१३न मे स्वर्गो बहु मतः सम्मानश्च सुरर्षभैः।
त्वया राम विहीनस्य सत्यं प्रतिशृणोमि ते॥

१४अद्य त्वां निहतामित्रं दृष्ट्वा सम्पूर्णमानसम्।
निस्तीर्णवनवासं च प्रीतिरासीत्परा मम॥

१५कैकेय्या यानि चोक्तानि वाक्यानि वदतां वर।
तव प्रव्राजनार्थानि स्थितानि हृदये मम॥

१६त्वां तु दृष्ट्वा कुशलिनं परिष्वज्य सलक्ष्मणम्।
अद्य दुःखाद्विमुक्तोऽस्मि नीहारादिव भास्करः॥

१७तारितोऽहं त्वया पुत्र सुपुत्रेण महात्मना।
अष्टावक्रेण धर्मात्मा कहोलो ब्राह्मणो यथा॥

१८इदानीं च विजानामि यथा सौम्य सुरेश्वरैः।
वधार्थं रावणस्येह विहितं पुरुषोत्तमम्॥

विमानस्थः महीपतिः दशरथः प्राणैः अपि प्रियतरं पुत्रं दृष्ट्वा महता हर्षेण आविष्टः अभवत्। वरासनगतः सः महाबाहुः रामम् अङ्के आरोप्य बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य ततः वाक्यम् आरभत — ‘राम, सत्यं प्रतिशृणोमि, त्वया विहीनस्य मम स्वर्गः सुरर्षभैः कृतः सम्मानः च न बहुमतः। अद्य त्वां निहतामित्रं सम्पूर्णमानसं निस्तीर्णवनवासं च दृष्ट्वा मम परा प्रीतिः आसीत्। वदतां वर, तव प्रव्राजनार्थानि यानि वाक्यानि कैकेय्या उक्तानि, तानि अद्यापि मम हृदये स्थितानि। अद्य त्वां सलक्ष्मणं कुशलिनं दृष्ट्वा परिष्वज्य च नीहारात् भास्करः इव दुःखात् विमुक्तः अस्मि। यथा धर्मात्मा कहोलः ब्राह्मणः अष्टावक्रेण पुत्रेण तारितः, तथा अहं त्वया सुपुत्रेण महात्मना तारितः। सौम्य, इदानीं जानामि यत् सुरेश्वरैः रावणस्य वधार्थम् इह पुरुषोत्तमः त्वं विहितः।’ चतुर्दशः श्लोकः वुल्गेटमात्रः। अष्टावक्रकथा — पिता कहोलः शास्त्रार्थे पराजितः जले निमज्जितः, पुत्रः अष्टावक्रः बन्दिनं जित्वा तं मोचितवान् इति महाभारते प्रसिद्धा। दशरथस्य हृदये कैकेय्याः वचनानि कण्टकवत् स्थितानि — स्वर्गे अपि तस्य शोकः न शान्तः आसीत्, यावत् पुत्रं कुशलिनं न अपश्यत्। ‘नीहारात् भास्करः इव’ इति उपमया तस्य मनसः प्रकाशः सूच्यते। सः स्वयं स्वीकरोति यत् इन्द्रलोकस्य भोगाः अपि पुत्रवियोगस्य दुःखं न अपनयन्ति — एतेन पितृस्नेहस्य गभीरता दर्श्यते। अन्ते दशरथः अपि रामस्य दिव्यत्वं जानाति — ‘सुरेश्वरैः विहितं पुरुषोत्तमम्’ इति; एवं पितुः दृष्टौ पुत्रः ईश्वरः अपि भवति, पुत्रः च एव तिष्ठति। सः रामम् अङ्के आरोपयति — यथा बाल्ये, तथा इदानीम् अपि। द्वादशत्रयोदशश्लोकयोः ‘सत्यं प्रतिशृणोमि’ इति शपथवचनं तस्य भावस्य दृढतां सूचयति।

Seeing from his aerial car the son dearer to him than life, King Daśaratha was overcome with joy. Seated on his splendid seat, the mighty-armed king took Rāma on his lap, just as when he was a child, embraced him with both arms and began to speak: “Heaven means little to me without you, Rāma, nor the honour the greatest gods have shown me; I swear this to you truly. Today, seeing you with your enemies slain, your heart's desire achieved and your exile in the forest completed, I feel the greatest joy. The words Kaikeyī spoke to have you banished, best of speakers, are still lodged in my heart. But now that I have seen you safe and embraced you, with Lakṣmaṇa, I am freed from my sorrow as the sun is freed from mist. I have been delivered by you, a good son and a great soul, as the righteous brāhmaṇa Kahola was delivered by his son Aṣṭāvakra. And now, gentle son, I understand that you are the Supreme Person, placed here by the lords of the gods for the slaying of Rāvaṇa.” The story of Aṣṭāvakra is well known from the Mahābhārata: his father Kahola was defeated in debate and drowned in the water, and the son freed him by defeating the court sage Bandin. Kaikeyī's words had stayed in Daśaratha's heart like a thorn; even in heaven his grief found no rest until he saw his son safe. The image of the sun coming out of the mist shows how his mind grew bright again. He admits that even the pleasures of Indra's world could not take away the sorrow of parting from his son, and this shows the depth of a father's love. His solemn oath, “I swear this to you truly,” marks how strongly he felt. At the end Daśaratha too recognises Rāma's divinity; in his father's eyes the son becomes God, and yet he remains a son.

४कौसल्यायाः सिद्धार्थता, आशीर्वादः, कैकेय्याः शापमोचनम्

१९सिद्धार्था खलु कौसल्या या त्वां राम गृहं गतम्।
वनान्निवृत्तं संहृष्टा द्रक्ष्यते शत्रुसूदनम्॥

२०सिद्धार्थाः खलु ते राम नरा ये त्वां पुरीं गतम्।
राज्ये चैवाभिषिक्तं च द्रक्ष्यन्ते वसुधाधिपम्॥

२१अनुरक्तेन बलिना शुचिना धर्मचारिणा।
इच्छेयं त्वामहं द्रष्टुं भरतेन समागतम्॥

२२चतुर्दश समाः सौम्य वने निर्यातितास्त्वया।
वसता सीतया सार्धं मत्प्रीत्या लक्ष्मणेन च॥

२३निवृत्तवनवासोऽसि प्रतिज्ञा पूरिता त्वया।
रावणं च रणे हत्वा देवताः परितोषिताः॥

२४कृतं कर्म यशः श्लाघ्यं प्राप्तं ते शत्रुसूदन।
भ्रातृभिः सह राज्यस्थो दीर्घमायुरवाप्नुहि॥

२५इति ब्रुवाणं राजानं रामः प्राञ्जलिरब्रवीत्।
कुरु प्रसादं धर्मज्ञ कैकय्या भरतस्य च॥

२६सपुत्रां त्वां त्यजामीति यदुक्ता कैकयी त्वया।
स शापः कैकयीं घोरः सपुत्रां न स्पृशेत्प्रभो॥

‘राम, कौसल्या खलु सिद्धार्था, या वनात् निवृत्तं गृहं गतं शत्रुसूदनं त्वां संहृष्टा द्रक्ष्यति। ते नराः अपि सिद्धार्थाः, ये पुरीं गतं राज्ये अभिषिक्तं वसुधाधिपं त्वां द्रक्ष्यन्ति। अनुरक्तेन बलिना शुचिना धर्मचारिणा भरतेन समागतं त्वाम् अहं द्रष्टुम् इच्छेयम्। सौम्य, सीतया लक्ष्मणेन च सह वने वसता त्वया मत्प्रीत्या चतुर्दश समाः निर्यातिताः। निवृत्तवनवासः असि, प्रतिज्ञा पूरिता; रणे रावणं हत्वा देवताः परितोषिताः। शत्रुसूदन, श्लाघ्यं कर्म कृतं, यशः प्राप्तम्; भ्रातृभिः सह राज्यस्थः दीर्घम् आयुः अवाप्नुहि।’ एवं ब्रुवाणं राजानं रामः प्राञ्जलिः अब्रवीत् — ‘धर्मज्ञ, कैकेय्याः भरतस्य च विषये प्रसादं कुरु। सपुत्रां त्वां त्यजामि इति यत् त्वया कैकेयी उक्ता, सः घोरः शापः सपुत्रां कैकेयीं न स्पृशेत्, प्रभो।’ अत्र रामस्य औदार्यं परमम् — यया वनं प्रेषितः, तस्याः एव कल्याणं सः प्रथमं याचते। पितुः आशीर्वादस्य उत्तरे सः स्वार्थं किमपि न याचते, केवलं विमातुः भ्रातुः च शापमोचनम्। अयोध्याकाण्डे दशरथेन कैकेयी सपुत्रा परित्यक्ता आसीत्; सः शापः भरतम् अपि दहेत् इति रामस्य चिन्ता। एतेन भरतस्य राज्यत्यागस्य रामस्य च क्षमायाः परस्परप्रतिध्वनिः श्रूयते। ‘प्रासं’ इति मुद्रणे दृश्यमानं २४.१ इत्यस्य पदं ‘प्राप्तं’ इति साक्षिभिः निर्णीतम्। दशरथस्य आशीर्वादे त्रयः अंशाः — कौसल्यायाः पौराणां च सिद्धार्थता, भरतेन सह समागमः, भ्रातृभिः सह दीर्घायुः राज्यं च। ‘मत्प्रीत्या’ इति पदेन सः स्वीकरोति यत् रामस्य वनवासः केवलं पितुः वचनस्य रक्षणार्थम् आसीत्। सपुत्रां कैकेयीं प्रति शापः दशरथेन अयोध्याकाण्डे क्रोधेन उक्तः; रामः तं शापं निवर्तयितुं पितरं प्रार्थयते।

“Kausalyā has surely gained her heart's desire, Rāma, for she will see you, destroyer of your foes, come home from the forest, and she will rejoice. Those people too have gained their desire who will see you come to the city and be consecrated king, lord of the earth. I long to see you united with Bharata, so devoted, strong, pure and righteous. Gentle son, for my sake you have spent fourteen years living in the forest with Sītā and Lakṣmaṇa. Your exile is over, your promise kept, and by slaying Rāvaṇa in battle you have satisfied the gods. You have done a glorious deed and won fame, destroyer of foes; now rule the kingdom with your brothers and live long.” His blessing has three parts: the joy of Kausalyā and the citizens, the meeting with Bharata, and a long reign with his brothers. In the words “for my sake” he admits that Rāma's exile was undertaken only to keep his father's word true. To the king, as he spoke, Rāma replied with joined palms: “You who know dharma, show your favour to Kaikeyī and to Bharata. You once said to Kaikeyī, ‘I renounce you, and your son with you’; let that dreadful curse not touch Kaikeyī and her son, my lord.” Rāma's generosity here is supreme: the first thing he asks is the welfare of the very woman who sent him into the forest. In answer to his father's blessing he asks nothing for himself, only that his stepmother and his brother be freed from the curse. In the Ayodhyā Kāṇḍa Daśaratha, in his anger, had renounced Kaikeyī together with her son, and Rāma feared the curse would scorch Bharata too. Bharata's renunciation of the kingdom and Rāma's forgiveness answer each other like echoes.

५लक्ष्मणं प्रति दशरथस्य उपदेशः

२७तथेति स महाराजो राममुक्त्वा कृताञ्जलिम्।
लक्ष्मणं च परिष्वज्य पुनर्वाक्यमुवाच ह॥

२८रामं शुश्रूषता भक्त्या वैदेह्या सह सीतया।
कृता मम महाप्रीतिः प्राप्तं धर्मफलं च ते॥

२९धर्मं प्राप्स्यसि धर्मज्ञ यशश्च विपुलं भुवि।
रामे प्रसन्ने स्वर्गं च महिमानं तथोत्तमम्॥

३०रामं शुश्रूष भद्रं ते सुमित्रानन्दवर्धन।
रामः सर्वस्य लोकस्य हितेष्वभिरतः सदा॥

३१एते सेन्द्रास्त्रयो लोकाः सिद्धाश्च परमर्षयः।
अभिवाद्य महात्मानमर्चन्ति पुरुषोत्तमम्॥

३२एतत्तदुक्तमव्यक्तमक्षरं ब्रह्मसम्मितम्।
देवानां हृदयं सौम्य गुह्यं रामः परंतपः॥

३३अवाप्तधर्माचरणं यशश्च विपुलं त्वया।
एवं शुश्रूषताव्यग्रं वैदेह्या सह सीतया॥

‘तथा’ इति कृताञ्जलिं रामम् उक्त्वा सः महाराजः लक्ष्मणं परिष्वज्य पुनः वाक्यम् उवाच — ‘वैदेह्या सीतया सह भक्त्या रामं शुश्रूषता त्वया मम महती प्रीतिः कृता, धर्मफलं च प्राप्तम्। धर्मज्ञ, धर्मं प्राप्स्यसि, भुवि विपुलं यशः, रामे प्रसन्ने स्वर्गम् उत्तमं महिमानं च। सुमित्रानन्दवर्धन, भद्रं ते, रामं शुश्रूष; रामः सर्वस्य लोकस्य हितेषु सदा अभिरतः। सेन्द्राः त्रयः लोकाः, सिद्धाः परमर्षयः च एतं महात्मानं पुरुषोत्तमम् अभिवाद्य अर्चन्ति। सौम्य, यत् अव्यक्तम् अक्षरं ब्रह्मसम्मितं देवानां हृदयं गुह्यं च उक्तम्, तत् एषः परंतपः रामः एव। वैदेह्या सीतया सह एवम् अव्यग्रं शुश्रूषता त्वया धर्माचरणं विपुलं यशः च अवाप्तम्।’ दशरथः अपि अधुना ब्रह्मणः स्तुतिं समर्थयति — रामः परं ब्रह्म इति सः स्वर्गात् आगत्य जानाति। लक्ष्मणस्य सेवा तस्य धर्मः इति पुनः पुनः उक्तम्; तत्फलं च त्रिविधम् — धर्मः, यशः, स्वर्गः। ‘सुमित्रानन्दवर्धन’ इति सम्बोधनेन सुमित्रायाः वनगमनकाले उक्तम् ‘रामं दशरथं विद्धि’ इति वचनम् अपि स्मर्यते। त्रयस्त्रिंशः श्लोकः वुल्गेटे ‘एवं शुश्रूषताव्यग्रम्’ इति पाठेन सप्तविंशतिं प्रतिध्वनयति। लक्ष्मणस्य सेवा न केवलं भ्रातृभक्तिः, अपितु ईश्वरसेवा इति दशरथः अत्र स्पष्टयति — ‘देवानां हृदयं गुह्यं रामः’ इति। अतः लक्ष्मणस्य त्यागः अपि सफलः। सीतायाः अपि उल्लेखः अस्मिन् उपदेशे द्विवारं कृतः — ‘वैदेह्या सह सीतया’ — यतः तया अपि लक्ष्मणवत् वने रामः सेवितः।

The great king said “So be it” to Rāma as he stood with joined palms, then embraced Lakṣmaṇa and spoke again: “By serving Rāma devotedly, together with Sītā, Videha's daughter, you have given me great joy, and the fruit of dharma is yours. You will win dharma, you who know dharma, and great fame on earth, and when Rāma is pleased with you, heaven and the highest glory. Serve Rāma, and may all be well with you, you who add to Sumitrā's joy. Rāma is always devoted to the good of the whole world. The three worlds with Indra, the Siddhas and the great seers all bow before this great soul, the Supreme Person, and worship him. He is what is called the unmanifest, the imperishable, one with Brahman, the heart of the gods and their secret — he, Rāma, scorcher of foes. By serving him so steadfastly, together with Sītā, you have lived out dharma and won great fame.” Now Daśaratha too confirms Brahmā's hymn; coming from heaven, he knows that Rāma is the supreme Brahman. Again and again he says that serving Rāma is Lakṣmaṇa's dharma, and its fruit is threefold: dharma, fame and heaven. Calling him the one who adds to Sumitrā's joy recalls her words to Lakṣmaṇa when he left for the forest, “Think of Rāma as Daśaratha.” Daśaratha makes plain that Lakṣmaṇa's service is not only a brother's devotion but the service of God, for Rāma is the secret heart of the gods, and so Lakṣmaṇa's sacrifice too has borne fruit. Sītā is named twice in his words, for she too, like Lakṣmaṇa, had served Rāma in the forest.

६सीतां प्रति उपदेशः, दशरथस्य इन्द्रलोकगमनम्

३४इत्युक्त्वा लक्ष्मणं राजा स्नुषां बद्धाञ्जलिं स्थिताम्।
पुत्रीत्याभाष्य मधुरं शनैरेनामुवाच ह॥

३५कर्तव्यो न तु वैदेहि मन्युस्त्यागमिमं प्रति।
रामेणेदं विशुद्ध्यर्थं कृतं वै त्वद्धितैषिणा॥

३६सुदुष्करमिदं पुत्रि तव चारित्रलक्षणम्।
कृतं यत्तेऽन्यनारीणां यशो ह्यभिभविष्यति॥

३७न त्वं कामं समाधेया भर्तृशुश्रूषणं प्रति।
अवश्यं तु मया वाच्यमेष ते दैवतं परम्॥

३८इति प्रतिसमादिश्य पुत्रौ सीतां च राघवः।
इन्द्रलोकं विमानेन ययौ दशरथो नृपः॥

३९विमानमास्थाय महानुभावः श्रिया च संहृष्टतनुर्नृपोत्तमः।
आमन्त्र्य पुत्रौ सह सीतया च जगाम देवप्रवरस्य लोकम्॥

लक्ष्मणम् एवम् उक्त्वा राजा बद्धाञ्जलिं स्थितां स्नुषां सीतां ‘पुत्रि’ इति आभाष्य मधुरं शनैः एनाम् उवाच — ‘वैदेहि, इमं त्यागं प्रति मन्युः न कर्तव्यः; त्वद्धितैषिणा रामेण इदं तव विशुद्ध्यर्थं कृतम्। पुत्रि, तव इदं चारित्रलक्षणं सुदुष्करम्; यत् त्वया कृतं, तत् अन्यनारीणां यशः अभिभविष्यति। भर्तृशुश्रूषणं प्रति त्वं कामं न समाधेया — तत् त्वं स्वयम् एव जानासि; तथापि मया अवश्यं वाच्यम् — एषः ते परमं दैवतम्।’ इति पुत्रौ सीतां च प्रतिसमादिश्य दशरथः नृपः विमानेन इन्द्रलोकं ययौ। महानुभावः नृपोत्तमः श्रिया संहृष्टतनुः विमानम् आस्थाय पुत्रौ सीतया सह आमन्त्र्य देवप्रवरस्य इन्द्रस्य लोकं जगाम। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्ते निबद्धः। श्वशुरस्य वचने सीतायाः सम्मानं रामस्य कर्मणः समर्थनं च उभयम् अपि अस्ति — पिता पुत्रस्य कठोरतां व्याख्याति, स्नुषायाः चारित्र्यं च सर्वनारीणाम् आदर्शं करोति। ‘पुत्रि’ इति सम्बोधनं सीतायै पितृवात्सल्यं दर्शयति, यत् अग्निपरीक्षायाः वेदनां शमयति। षट्त्रिंशः सप्तत्रिंशः च श्लोकौ सम्पूर्णतया वुल्गेटमात्रौ। ‘अन्यनारीणां यशो ह्यभिभविष्यति’ इति वचनं सीतायाः अग्निप्रवेशं पतिव्रतानां परमम् उदाहरणं करोति। दशरथस्य प्रस्थानम् अपि सुखान्तम् — सः संहृष्टतनुः सन् गच्छति, न तु पूर्ववत् शोकमग्नः। एवं अयोध्याकाण्डे आरब्धः पितृशोकः अत्र शान्तिं प्राप्नोति। ‘एष ते दैवतं परम्’ इति अन्तिमः उपदेशः भारतीयपरम्परायां पतिव्रताधर्मस्य सारः इति मन्यते।

Having spoken to Lakṣmaṇa, the king turned to his daughter-in-law Sītā, who stood with joined palms, called her “daughter”, and spoke to her softly and sweetly: “Vaidehī, do not be angry at being rejected. Rāma, who wishes you well, did it to show that you are pure. This proof of your character, my daughter, was very hard to give; what you have done will outshine the fame of all other women. You need no one to teach you how to serve your husband, but still I must say it: he is your highest god.” The father-in-law's words both honour Sītā and support what Rāma did: the father explains his son's harshness and makes his daughter-in-law's character an example to all women. The word “daughter” shows her a father's tenderness and soothes the pain of her ordeal by fire, and the promise that her deed will outshine all other women's fame makes her entering the fire the supreme example of wifely faithfulness. His last counsel, that her husband is her highest god, is held in Indian tradition to be the essence of a faithful wife's dharma. Having given his counsel to his two sons and to Sītā, King Daśaratha left for the world of Indra in his aerial car. Mounting it, that great-souled best of kings, radiant and thrilling with joy, took leave of his sons and Sītā and went to the world of the chief of the gods. Even his leaving is a happy one: he goes glowing with joy, not sunk in grief as before. So the grief of a father that began in the Ayodhyā Kāṇḍa here finds its peace.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोनविंशत्यधिकशततमः सर्गः॥ ११९॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि

राघवेणानुभाषित ११९.१ रामेण उक्तम्

सन्धिः: राघवेण + अनुभाषित → राघवेणानुभाषित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: राघवेण अनुभाषितम् — तृतीयातत्पुरुषः (अत्र पृथक्पदद्वयम्)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘वाक्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

पुष्कराक्ष ११९.२ कमलनयन

सन्धिः: पुष्कर + अक्ष → पुष्कराक्ष — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: पुष्करे इव अक्षिणी यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: सम्बोधनम्, एकवचनम्

अपवृत्त ११९.३ निवर्तितम्, दूरीकृतम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘अप’ उपसर्गपूर्वकात् ‘वृत्’ धातोः क्तः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

रावणज ११९.३ रावणात् उत्पन्नम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: रावणात् जातम् — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

सुहृज्जन ११९.५ मित्रवर्गम्

सन्धिः: सुहृद् + जन → सुहृज्जन — श्चुत्वसन्धिः (द् → ज्)
समासः: सुहृदः एव जनः — कर्मधारयः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

तुरगमेध ११९.६ अश्वमेधयज्ञेन

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: तुरगस्य मेधः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम् (‘तुरगमेधेन’)

विमानशिखरस्थ ११९.९ विमानस्य उपरिभागे स्थितस्य

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: विमानस्य शिखरे तिष्ठति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम् (‘विमानशिखरस्थस्य’)

विरजोऽम्बरधारिण ११९.१० निर्मलवस्त्रधारिणम्

सन्धिः: विरजस् + अम्बर → विरजोऽम्बर — विसर्गस्य उत्वे गुणे पूर्वरूपम् (अवग्रहः)
समासः: विरजः अम्बरं धारयति इति — उपपदतत्पुरुषः (पूर्वपदं कर्मधारयः)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘विरजोऽम्बरधारिणम्’)

आविष्ट ११९.११ व्याप्तः, अभिभूतः

सन्धिः: आ + विष्ट — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘महताऽऽविष्टः’ इति सवर्णदीर्घे अवग्रहद्वयं मुद्रणे
समासः: समासः नास्ति — ‘आ’ पूर्वकात् ‘विश्’ धातोः क्तः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

वरासनगत ११९.१२ श्रेष्ठासने उपविष्टः

सन्धिः: वर + आसन → वरासन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: वरासनं गतः — द्वितीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

प्रतिशृणोमि ११९.१३ प्रतिजाने

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘प्रति’ उपसर्गपूर्वकः ‘श्रु’ धातुः
विभक्तिः: क्रियापदम् — लट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्

निस्तीर्णवनवास ११९.१४ यः वनवासं समापितवान्

सन्धिः: निस् + तीर्ण → निस्तीर्ण — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: निस्तीर्णः वनवासः येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘निस्तीर्णवनवासम्’)

प्रव्राजनार्थ ११९.१५ वनप्रेषणार्थानि

सन्धिः: प्रव्राजन + अर्थ → प्रव्राजनार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: प्रव्राजनाय इमानि — चतुर्थीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘प्रव्राजनार्थानि’)

नीहार ११९.१६ कुहेलिकायाः, हिमात्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; ‘नीहारादिव’ इति पञ्चम्याः दकारः स्वरे परे
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: पञ्चमी, एकवचनम्

अष्टावक्र ११९.१७ कहोलस्य पुत्रः, यः पितरं जलात् मोचितवान्

सन्धिः: अष्ट + अवक्र → सन्धिः न; ‘अष्टा’ इति दीर्घः संज्ञायाम् (अष्टन् + वक्र)
समासः: अष्टसु अङ्गेषु वक्रः — बहुव्रीहिः (संज्ञा)
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम् (‘अष्टावक्रेण’)

वनान्निवृत्त ११९.१९ वनात् प्रत्यागतम्

सन्धिः: वनात् + निवृत्तम् → वनान्निवृत्तम् — अनुनासिकसन्धिः (त् → न्)
समासः: पृथक्पदद्वयम् — पञ्चमीविभक्त्या अन्वयः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

निर्यातित ११९.२२ यापिताः, अतिवाहिताः

सन्धिः: निस् + यातित → निर्यातित — विसर्गस्य रुत्वम्
समासः: समासः नास्ति — णिजन्तात् क्तः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘निर्यातिताः’)

मत्प्रीत्या ११९.२२ मम प्रियार्थम्

सन्धिः: मत् + प्रीत्या — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: मम प्रीतिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्

श्लाघ्य ११९.२४ प्रशंसनीयम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘श्लाघ्’ धातोः ण्यत्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

प्राञ्जलिरब्रवीत् ११९.२५ बद्धाञ्जलिः सन् अवदत्

सन्धिः: प्राञ्जलिः + अब्रवीत् → प्राञ्जलिरब्रवीत् — विसर्गस्य रेफः
समासः: प्राञ्जलिः — बहुव्रीहिः (प्रबद्धः अञ्जलिः येन)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् + क्रियापदम् (लङ्)

कृताञ्जलि ११९.२७ बद्धहस्तम्

सन्धिः: कृत + अञ्जलि → कृताञ्जलि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: कृतः अञ्जलिः येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘कृताञ्जलिम्’)

शुश्रूषता ११९.२८ सेवमानेन

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — सन्नन्तात् ‘श्रु’ धातोः शतृ
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्

सुमित्रानन्दवर्धन ११९.३० सुमित्रायाः हर्षवर्धक

सन्धिः: सुमित्रा + आनन्द → सुमित्रानन्द — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + आ = आ)
समासः: सुमित्रायाः आनन्दं वर्धयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: सम्बोधनम्, एकवचनम्

सेन्द्रास्त्रयो ११९.३१ इन्द्रसहिताः त्रयः

सन्धिः: स + इन्द्र → सेन्द्र — गुणसन्धिः (अ + इ = ए); ‘सेन्द्राः + त्रयः’ इति विसर्गस्य सकारः
समासः: इन्द्रेण सह वर्तमानाः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

ब्रह्मसम्मित ११९.३२ वेदेन प्रमितम्, ब्रह्मतुल्यम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: ब्रह्मणा सम्मितम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

बद्धाञ्जलि ११९.३४ कृताञ्जलिम्

सन्धिः: बद्ध + अञ्जलि → बद्धाञ्जलि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: बद्धः अञ्जलिः यया सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘बद्धाञ्जलिम्’)

त्वद्धितैषिणा ११९.३५ तव कल्याणकामेन

सन्धिः: त्वत् + हित → त्वद्धित — जश्त्वे पूर्वसवर्णः (त् + ह → द्ध); हित + एषिन् → हितैषिन् — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ)
समासः: तव हितम् इच्छति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्

संहृष्टतनुर्नृपोत्तमः ११९.३९ पुलकितशरीरः राजश्रेष्ठः

सन्धिः: नृप + उत्तम → नृपोत्तम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ); ‘तनुः + नृप’ विसर्गस्य रेफः
समासः: संहृष्टा तनुः यस्य सः — बहुव्रीहिः; नृपेषु उत्तमः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्