- सन्धिः
- पितामह + समीरित — सन्धिकार्यं नास्ति; सम् + ईरित → समीरित
- समासः
- पितामहेन समीरितम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘वाक्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
युद्धकाण्डम् — अष्टादशाधिकशततमः सर्गः
अग्निना सीताप्रत्यर्पणम्
मूर्तिमतः अग्नेः सीतया सह चितायाः उत्थानम्, सीतायाः शुद्धेः साक्ष्यम्, रामेण परीक्षायाः कारणकथनम्, सीतायाः सहर्षं स्वीकारः
पितामहस्य वचनं श्रुत्वा विभावसुः वैदेहीम् अङ्केन आदाय चितां विधूय मूर्तिमान् उत्तस्थौ। तरुणादित्यसंकाशां, तप्तकाञ्चनभूषणां, रक्ताम्बरधरां, नीलकुञ्चितमूर्धजाम्, अक्लिष्टमाल्याभरणां तां सः रामाय ददौ। लोकसाक्षी पावकः अवदत् — ‘एषा ते वैदेही निष्पापा; वाचा, मनसा, बुद्ध्या, चक्षुषा वा न त्वाम् अत्यचरत्। रावणेन हृता, अन्तःपुरे रुद्धा, राक्षसीभिः तर्जिता अपि त्वद्गतेन अन्तरात्मना सा रक्षः न अचिन्तयत्; अतः ताम् प्रतिगृहाण।’ प्रीतमनाः रामः हर्षव्याकुललोचनः मुहूर्तं ध्यात्वा उवाच — ‘रावणान्तःपुरे दीर्घकालम् उषिता सीता लोकेषु शुद्धिम् अर्हति; अन्यथा लोकः मां कामात्मानं बालिशं वदेत्। अहम् अपि ताम् अनन्यहृदयां जानामि; स्वेन तेजसा रक्षितां तां रावणः वेलाम् इव महोदधिः न अतिवर्तेत। त्रयाणां लोकानां प्रत्ययार्थम् एव मया उपेक्षिता। सा भास्करस्य प्रभा इव मम अनन्या; कीर्तिः आत्मवता इव न त्याज्या।’ एवम् उक्त्वा विजयी रामः प्रियया समेत्य सुखम् अनुबभूव।
१सीतां गृहीत्वा मूर्तिमतः अग्नेः उत्थानम्
१एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं पितामहसमीरितम्।
अङ्केनादाय वैदेहीमुत्पपात विभावसुः॥
२विधूयाथ चितां तां तु वैदेहीं हव्यवाहनः।
उत्तस्थौ मूर्तिमानाशु गृहीत्वा जनकात्मजाम्॥
३तरुणादित्यसंकाशां तप्तकाञ्चनभूषणाम्।
रक्ताम्बरधरां बालां नीलकुञ्चितमूर्धजाम्॥
४अक्लिष्टमाल्याभरणां तथारूपामनिन्दिताम्।
ददौ रामाय वैदेहीमङ्के कृत्वा विभावसुः॥
पितामहेन ब्रह्मणा समीरितं तत् शुभं वाक्यं श्रुत्वा विभावसुः अग्निः वैदेहीम् अङ्केन आदाय उत्पपात। सः हव्यवाहनः तां चितां विधूय जनकात्मजां गृहीत्वा मूर्तिमान् सन् आशु उत्तस्थौ। द्वितीयः श्लोकः वुल्गेटमात्रः — अग्नेः मूर्तिमत्त्वं विशेषेण वर्णयति। सीता तदा तरुणादित्यसंकाशा, तप्तकाञ्चनभूषणा, रक्ताम्बरधरा, बाला, नीलकुञ्चितमूर्धजा आसीत्; तस्याः माल्यम् आभरणानि च अक्लिष्टानि, रूपं च यथापूर्वम् अनिन्दितम्। तादृशीं वैदेहीम् अङ्के कृत्वा विभावसुः रामाय ददौ। अग्नौ प्रविष्टा अपि सीता न दग्धा, न म्लाना — तस्याः पुष्पमाला अपि अक्लिष्टा — एषः एव तस्याः शुद्धेः प्रत्यक्षः साक्षी। कविः सीतायाः रूपस्य प्रत्येकम् अङ्गं वर्णयति — वर्णः, वस्त्रं, केशाः, माला — येन अग्नेः तस्याः किञ्चित् अपि न स्पृष्टम् इति स्पष्टं भवति। ‘तप्तकाञ्चनभूषणाम्’ इति पदे मुद्रणे प्त-युक्ताक्षरं ‘स’ इव दृश्यते। अग्नेः उत्थानस्य दृश्यम् अपि विलक्षणम् — यः अग्निः सर्वं दहति, सः एव सीतां मातृवत् अङ्के धारयन् प्रकटीभवति, चितां च धूलिम् इव विधूनोति। एतेन ब्रह्मणः स्तुतेः सद्यः फलम् अपि दृश्यते — ‘सीता लक्ष्मीः’ इति उक्तमात्रे एव अग्निः तां प्रत्यर्पयति। पूर्वसर्गे सीता हव्यवाहने पतन्ती वसुधारा इव वर्णिता आसीत्; अत्र सा तस्मात् एव अग्नेः उदयसूर्यः इव पुनः उदेति। चतुर्थः श्लोकः ‘ददौ रामाय वैदेहीम्’ इति क्रियया समाप्यते — अग्निः स्वयं कन्यादाता इव भवति, यथा विवाहे अग्निः साक्षी आसीत्।
When he heard the auspicious words spoken by the Grandsire, Vibhāvasu, the Fire, took Vaidehī in his lap and rose up. Shaking the pyre off him, the bearer of oblations stood up at once in bodily form, holding Janaka's daughter. She shone like the young morning sun, adorned with ornaments of refined gold, dressed in red, youthful, her dark hair curling; her garlands and ornaments were unfaded and her beauty was as flawless as before. Holding her so in his lap, the Fire gave Vaidehī to Rāma. She had entered the fire and yet was neither burnt nor withered — not even her garland of flowers was faded — and this was the plainest witness to her purity. The poet describes every part of her appearance, her colour, her dress, her hair, her garland, to make it clear that the fire had not touched her at all. The Fire's rising is itself a marvel: the Fire that burns all things appears holding Sītā in his lap like a mother and shakes off the pyre as if it were dust. And here Brahmā's hymn bears immediate fruit: no sooner has he said “Sītā is Lakṣmī” than the Fire gives her back. In the last sarga Sītā fell into the fire like the stream of ghee poured at a sacrifice; here she rises out of that same fire like the rising sun. The Fire himself gives her to Rāma as a father gives a bride, just as fire was the witness at their wedding.
२लोकसाक्षिणः पावकस्य साक्ष्यम्
५अब्रवीत्तु तदा रामं साक्षी लोकस्य पावकः।
एषा ते राम वैदेही पापमस्यां न विद्यते॥
६नैव वाचा न मनसा नैव बुद्ध्या न चक्षुषा।
सुवृत्ता वृत्तशौटीर्यं न त्वामत्यचरच्छुभा॥
७रावणेनापनीतैषा वीर्योत्सिक्तेन रक्षसा।
त्वया विरहिता दीना विवशा निर्जने सती॥
८रुद्धा चान्तःपुरे गुप्ता त्वच्चित्ता त्वत्परायणा।
रक्षिता राक्षसीभिश्च घोराभिर्घोरबुद्धिभिः॥
९प्रलोभ्यमाना विविधं तर्ज्यमाना च मैथिली।
नाचिन्तयत तद्रक्षस्त्वद्गतेनान्तरात्मना॥
१०विशुद्धभावां निष्पापां प्रतिगृह्णीष्व मैथिलीम्।
न किंचिदभिधातव्या अहमाज्ञापयामि ते॥
तदा लोकस्य साक्षी पावकः रामम् अब्रवीत् — ‘राम, एषा ते वैदेही; अस्यां पापं न विद्यते। सुवृत्ता एषा शुभा वाचा, मनसा, बुद्ध्या, चक्षुषा वा त्वां न अत्यचरत्। वीर्योत्सिक्तेन राक्षसेन रावणेन त्वया विरहिता दीना विवशा सती एषा निर्जनात् अपनीता। अन्तःपुरे रुद्धा, गुप्ता, त्वच्चित्ता, त्वत्परायणा च आसीत्; घोराभिः घोरबुद्धिभिः राक्षसीभिः रक्षिता। विविधं प्रलोभ्यमाना तर्ज्यमाना च अपि मैथिली त्वद्गतेन अन्तरात्मना तत् रक्षः न अचिन्तयत्। अतः विशुद्धभावां निष्पापां मैथिलीं प्रतिगृहाण; किञ्चित् अपि परुषं न अभिधातव्या; अहम् आज्ञापयामि ते।’ अग्निः साक्षी इति वैदिकी परम्परा — सः सर्वभूतानाम् अन्तः चरति, अतः तस्य वचनं परं प्रमाणम्। ‘वृत्तशौटीर्यम्’ इति मुद्रणस्य पाठः — सदाचारे दृढता, समीक्षिते ‘वृत्तशौण्डीरा’। अन्तिमं वाक्यम् ‘अहमाज्ञापयामि ते’ इति देवस्य अधिकारं सूचयति — अत्र अग्निः याचकः न, आज्ञापकः। अग्नेः वचने सीतायाः शुद्धिः त्रिविधेन प्रमाणेन स्थापिता — करणत्रयेण (वाचा, मनसा, बुद्ध्या, चक्षुषा), परिस्थित्या (सा बलात् हृता, निर्जने विवशा), आचरणेन (प्रलोभने तर्जने च अपि रावणं न अचिन्तयत्)। ‘त्वच्चित्ता त्वत्परायणा’ इति पदद्वयं तस्याः अनन्यभक्तिं सूचयति। सुन्दरकाण्डे हनूमता दृष्टं सीतायाः अशोकवनिकायां दुःखं अत्र अग्नेः मुखेन पुनः स्मारितम्, येन रामस्य पुरतः तस्याः तपः साक्षात् प्रकाशते।
Then Pāvaka, the Purifier, witness of the world, said to Rāma: “Here is your Vaidehī, Rāma. There is no sin in her. Neither in word nor in mind nor in thought, nor even by a glance, has this good woman, steadfast in her conduct, been untrue to you. When she was parted from you, helpless and wretched, a faithful wife alone in a lonely place, Rāvaṇa, that rākṣasa swollen with pride in his strength, carried her off. Shut up and guarded in the inner apartments, her mind was always on you and she lived only for you, though fearsome rākṣasīs with cruel minds watched over her. Tempted in many ways and threatened, Maithilī never gave that rākṣasa a thought, for her inmost self was wholly yours. So take back Maithilī, pure in heart and without sin. Not one harsh word is to be spoken to her. I command you.” That the Fire is the witness is an old Vedic belief: he moves within all beings, and so his word is the final proof. His last words, “I command you,” show a god's authority; here the Fire does not plead, he commands. In his speech Sītā's purity is established three ways: by the faculties — word, mind, thought and sight; by her circumstances — carried off by force, helpless in a lonely place; and by her conduct — tempted and threatened, she never thought of Rāvaṇa. The paired words “her mind always on you, living only for you” show her undivided devotion. The suffering in the Aśoka grove that Hanumān had witnessed in the Sundara Kāṇḍa is recalled here from the Fire's own mouth, so that her long endurance is set plainly before Rāma.
३रामेण परीक्षायाः कारणकथनम्
११ततः प्रीतमना रामः श्रुत्वैवं वदतां वरः।
दध्यौ मुहूर्तं धर्मात्मा हर्षव्याकुललोचनः॥
१२एवमुक्तो महातेजा धृतिमानुरुविक्रमः।
उवाच त्रिदशश्रेष्ठं रामो धर्मभृतां वरः॥
१३अवश्यं चापि लोकेषु सीता पावनमर्हति।
दीर्घकालोषिता हीयं रावणान्तःपुरे शुभा॥
१४बालिशो बत कामात्मा रामो दशरथात्मजः।
इति वक्ष्यति मां लोको जानकीमविशोध्य हि॥
१५अनन्यहृदयां सीतां मच्चित्तपरिरक्षिणीम्।
अहमप्यवगच्छामि मैथिलीं जनकात्मजाम्॥
१६इमामपि विशालाक्षीं रक्षितां स्वेन तेजसा।
रावणो नातिवर्तेत वेलामिव महोदधिः॥
१७प्रत्ययार्थं तु लोकानां त्रयाणां सत्यसंश्रयः।
उपेक्षे चापि वैदेहीं प्रविशन्तीं हुताशनम्॥
तत् श्रुत्वा प्रीतमनाः वदतां वरः धर्मात्मा रामः हर्षेण व्याकुललोचनः मुहूर्तं दध्यौ — एकादशः श्लोकः वुल्गेटमात्रः। ततः महातेजाः धृतिमान् उरुविक्रमः रामः त्रिदशश्रेष्ठम् अग्निम् उवाच — ‘रावणान्तःपुरे दीर्घकालम् उषिता इयं शुभा सीता लोकेषु अवश्यं पावनम् अर्हति। जानकीम् अविशोध्य यदि गृह्णीयाम्, तर्हि लोकः वक्ष्यति — दशरथात्मजः रामः बत बालिशः कामात्मा च इति। अहम् अपि मैथिलीं जनकात्मजाम् अनन्यहृदयां मच्चित्तपरिरक्षिणीं जानामि। स्वेन तेजसा रक्षिताम् इमां विशालाक्षीं रावणः न अतिवर्तेत, यथा महोदधिः वेलां न अतिक्रामति। त्रयाणां लोकानां प्रत्ययार्थम् एव सत्यसंश्रयः अहं हुताशनं प्रविशन्तीं वैदेहीम् उपेक्षे।’ मुद्रणे षोडशः (‘इमामपि विशालाक्षीम्’) सप्तदशात् (‘प्रत्ययार्थं तु लोकानाम्’) पूर्वं स्थितः; समीक्षिते क्रमः विपरीतः। रामस्य कठोरता संशयात् न, अपितु लोकप्रत्ययार्थम्। पूर्वं रामेण सीतायै उक्तानि परुषाणि वचनानि अत्र स्वयम् एव व्याख्यातानि — सः न अविश्वासात् तथा अवदत्, अपितु लोकापवादस्य निवारणाय। ‘बालिशो बत कामात्मा’ इति लोकस्य सम्भाव्यम् आक्षेपं सः स्वयम् उद्धरति। राजा प्रजानां प्रत्ययम् एव मूलं मन्यते — एषः एव रामराज्यस्य आदर्शः, यः उत्तरकाण्डे अपि पुनः परीक्ष्यते। महोदधेः वेलायाः उपमया सीतायाः तेजः एव तस्याः रक्षकं कवचम् इति दर्शितम्। एकादशः श्लोकः पूर्वसर्गस्य प्रथमं श्लोकं प्रतिध्वनयति — तत्र दुःखेन, अत्र हर्षेण रामस्य नेत्रे व्याकुले।
Hearing this, Rāma, finest of speakers and righteous at heart, was glad, and for a moment he stood lost in thought, his eyes clouded now with joy. At the start of the last sarga his eyes had been clouded with grief; now they were clouded with happiness. Then the mighty and resolute Rāma, great in valour, spoke to that foremost of the gods: “Sītā truly had to be shown pure before the worlds, for this good lady had lived a long time in Rāvaṇa's inner apartments. Had I taken Janaka's daughter back without her being proved pure, people would have said, ‘Rāma, Daśaratha's son, is a fool, a slave to desire.’ I too know that Maithilī, Janaka's daughter, has no heart for anyone but me and has kept her mind faithful to me. Rāvaṇa could no more overstep this large-eyed lady, guarded by her own radiance, than the great ocean can overstep its shore. It was only to convince the three worlds that I, who stand by the truth, looked on while Vaidehī entered the fire.” Rāma's harshness, then, came not from doubt but from the need to win the world's trust. Here he himself explains the hard words he had spoken to Sītā: he did not say them out of distrust but to silence the world's reproach, and he even quotes the charge people would have made, that he was a fool ruled by desire. A king holds his people's trust to be the root of everything; this is the ideal of Rāma's reign, and it will be tested again in the Uttara Kāṇḍa. The image of the ocean and its shore shows that Sītā's own radiance was the armour that guarded her.
४सीतायाः अनन्यत्वं, स्वीकारः, मिलनसुखं च
१८न हि शक्तः सुदुष्टात्मा मनसापि हि मैथिलीम्।
प्रधर्षयितुमप्राप्यां दीप्तामग्निशिखामिव॥
१९नेयमर्हति वैक्लव्यं रावणान्तःपुरे सती।
अनन्या हि मया सीता भास्करस्य प्रभा यथा॥
२०विशुद्धा त्रिषु लोकेषु मैथिली जनकात्मजा।
न विहातुं मया शक्या कीर्तिरात्मवता यथा॥
२१अवश्यं च मया कार्यं सर्वेषां वो वचो हितम्।
स्निग्धानां लोकनाथानामेवं च वदतां हितम्॥
२२इत्येवमुक्त्वा विजयी महाबलः प्रशस्यमानः स्वकृतेन कर्मणा।
समेत्य रामः प्रियया महायशाः सुखं सुखार्होऽनुबभूव राघवः॥
‘स दुष्टात्मा रावणः मनसा अपि दीप्ताम् अग्निशिखाम् इव अप्राप्यां मैथिलीं प्रधर्षयितुं न शक्तः आसीत्। रावणान्तःपुरे स्थिता अपि सती इयं वैक्लव्यं न अर्हति; यथा भास्करस्य प्रभा भास्करात् अनन्या, तथा इयं मया अनन्या। मैथिली जनकात्मजा त्रिषु लोकेषु विशुद्धा; यथा आत्मवान् पुरुषः कीर्तिं न जहाति, तथा अहम् इमां त्यक्तुं न शक्नोमि। स्निग्धानां लोकनाथानां वः सर्वेषां हितं वचः मया अवश्यं कार्यम्।’ इति उक्त्वा विजयी महाबलः महायशाः सुखार्हः राघवः स्वकृतेन कर्मणा प्रशस्यमानः प्रियया सीतया समेत्य सुखम् अनुबभूव। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्ते निबद्धः। प्रभा-भास्कर-उपमया रामसीतयोः अभेदः सूचितः, यः पूर्वसर्गस्य ‘सीता लक्ष्मीर्भवान्विष्णुः’ इति वचनेन सह सङ्गच्छते। एवं परीक्षायाः कठोरता मिलनस्य आनन्दे परिणता। ‘अग्निशिखाम् इव’ इति उपमा सुन्दरकाण्डे सीतायाः वचनम् अपि स्मारयति, यत्र सा रावणं स्वतेजसा भस्म कर्तुं शक्ता इति उक्तम्। रामः देवानां वचनं ‘स्निग्धानां लोकनाथानाम्’ इति सम्मानयति, न तु आत्मनः निर्णयं केवलं स्वेच्छया करोति। अन्ते ‘सुखार्हः’ इति पदेन कविः सूचयति यत् चतुर्दशवर्षाणां दुःखस्य अनन्तरं इदानीं रामः यथार्थं सुखस्य अधिकारी।
“That wicked Rāvaṇa could not have violated Maithilī even in his thoughts; she was beyond his reach, like a blazing tongue of flame. This faithful lady could never be brought low, even living in Rāvaṇa's inner apartments, for she is no more separate from me than sunlight is from the sun. Maithilī, Janaka's daughter, is pure in the eyes of the three worlds, and I can no more abandon her than a man of self-respect can abandon his good name. And I must surely follow the kind counsel of all of you, guardians of the worlds, who speak to me out of affection.” The image of the flame recalls Sītā's own words in the Sundara Kāṇḍa, that she could have burnt Rāvaṇa to ashes with her own radiance. The image of the sun and its light shows that Rāma and Sītā are not two, which agrees with Brahmā's words in the last sarga, “Sītā is Lakṣmī, and you are Viṣṇu.” Rāma honours the gods' words as the counsel of loving guardians of the worlds; he does not make his decision on his own will alone. Having spoken, the victorious Rāghava, mighty and famous, praised for what he had done, was reunited with his beloved Sītā and knew happiness, he who so deserved it. So the harshness of the ordeal turned into the joy of reunion, and in calling him one who deserved happiness the poet hints that after fourteen years of sorrow Rāma had truly earned it.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽष्टादशाधिकशततमः सर्गः॥ ११८॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- विभा + वसु — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- विभा एव वसु यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; ‘मूर्तिमानाशु’ इति पदान्तनकारः स्वरे परे अविकृतः
- समासः
- समासः नास्ति — मतुप्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘मूर्तिमत्’ प्रातिपदिकम्)
- सन्धिः
- तरुण + आदित्य → तरुणादित्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- तरुणादित्येन संकाशा — तृतीयातत्पुरुषः (पूर्वपदं कर्मधारयः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- नीलाः कुञ्चिताः मूर्धजाः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘नीलकुञ्चितमूर्धजाम्’)
- सन्धिः
- माल्य + आभरण → माल्याभरण — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- अक्लिष्टानि माल्याभरणानि यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वृत्ते शौटीर्यम् — सप्तमीतत्पुरुषः; मुद्रणस्य पाठः, समीक्षिते ‘वृत्तशौण्डीरा’
- विभक्तिः
- प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् — ‘सुवृत्ता’ इत्यनेन सह अन्वयः संदिग्धः
- सन्धिः
- सु + वृत्ता — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शोभनं वृत्तं यस्याः सा — बहुव्रीहिः (प्रादिबहुव्रीहिः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- वीर्य + उत्सिक्त → वीर्योत्सिक्त — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- वीर्येण उत्सिक्तः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘रक्षसा’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- त्वत् + चित्ता → त्वच्चित्ता — श्चुत्वसन्धिः (त् → च्)
- समासः
- त्वयि चित्तं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- घोरा बुद्धिः यासां ताः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘घोरबुद्धिभिः’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘तर्ज्’ धातोः कर्मणि शानच्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- त्वत् + गतेन → त्वद्गतेन — जश्त्वम्; गतेन + अन्तरात्मना → गतेनान्तरात्मना — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- त्वां गतः त्वद्गतः — द्वितीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- निस् + पाप → निष्पाप — षत्वसन्धिः
- समासः
- निर्गतं पापं यस्याः सा — बहुव्रीहिः (प्रादिबहुव्रीहिः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘निष्पापाम्’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्रति’ उपसर्गपूर्वकः ‘ग्रह्’ धातुः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- हर्षेण व्याकुले लोचने यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- उरुः विक्रमः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- दीर्घकाल + उषिता → दीर्घकालोषिता — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- दीर्घकालम् उषिता — द्वितीयातत्पुरुषः (अत्यन्तसंयोगे)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; ‘बालिशो बत’ इति विसर्गस्य उकारे ओकारः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- न विशोध्य — नञ्तत्पुरुषः (ल्यबन्तम्)
- विभक्तिः
- अव्ययम् — ल्यबन्तम्
- सन्धिः
- मत् + चित्त → मच्चित्त — श्चुत्वसन्धिः
- समासः
- मम चित्तं परिरक्षति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘मच्चित्तपरिरक्षिणीम्’)
- सन्धिः
- न + अतिवर्तेत → नातिवर्तेत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अति’ उपसर्गपूर्वकः ‘वृत्’ धातुः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — विधिलिङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्रत्यय + अर्थ → प्रत्ययार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- प्रत्ययाय इदम् — चतुर्थीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- क्रियाविशेषणम् (‘प्रत्ययार्थम्’)
- सन्धिः
- हुत + अशन → हुताशन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- हुतम् अश्नाति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्र’ पूर्वकात् णिजन्तात् ‘धृष्’ धातोः तुमुन्
- विभक्तिः
- अव्ययम् — तुमुन्नन्तम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘विक्लव’ शब्दात् ष्यञ्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — मतुप्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘आत्मवता’)
- सन्धिः
- सुख + अर्ह → सुखार्ह — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); ‘सुखार्होऽनुबभूव’ इति पूर्वरूपम्
- समासः
- सुखम् अर्हति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्