युद्धकाण्डम् — सप्तदशाधिकशततमः सर्गः
चितां प्रविष्टायां सीतायां रामस्य चिन्ता, देवानाम् आगमनम्, तेषाम् उपालम्भः, रामस्य प्रश्नः, ब्रह्मणा रामस्य नारायणत्वप्रतिपादनं स्तवनं च
सीतायाम् अग्निं प्रविष्टायां वानरराक्षसानां हाहाकारं श्रुत्वा दुर्मनाः रामः बाष्पव्याकुललोचनः मुहूर्तं दध्यौ। तदा कुबेरः, पितृभिः सह यमः, इन्द्रः, वरुणः, त्र्यम्बकः महादेवः, सर्वलोककर्ता ब्रह्मा च सूर्यसंनिभैः विमानैः लङ्काम् आगत्य राघवं प्राप्नुवन्। ते भुजान् उद्यम्य प्राञ्जलिं रामम् ऊचुः — ‘त्वं सर्वलोकस्य कर्ता, ज्ञानिनां श्रेष्ठः, वसूनां प्रजापतिः ऋतधामा, रुद्राणाम् अष्टमः, साध्यानां पञ्चमः; कथं प्राकृतः मनुष्यः इव अग्नौ पतन्तीं सीताम् उपेक्षसे?’ रामः प्रत्युवाच — ‘अहं तु आत्मानं दशरथात्मजं मनुष्यं मन्ये; अहं कः, कुतः आगतः इति भगवान् एव ब्रवीतु।’ ततः ब्रह्मा सुदीर्घं स्तवं प्रावर्तयत् — त्वं नारायणः, चक्रायुधः, एकशृङ्गः वराहः, अक्षरं ब्रह्म, विष्वक्सेनः, शार्ङ्गधन्वा, हृषीकेशः, पुरुषोत्तमः, यज्ञः, ओंकारः; सीता लक्ष्मीः, त्वं विष्णुः; रावणवधार्थं मानुषीं तनुं प्रविष्टः; कार्यं कृतम्, अतः दिवम् आक्रम। तव दर्शनं स्तवः च अमोघः; ये त्वां भजन्ते ये च इमम् आर्षं स्तवं कीर्तयन्ति, तेषां पराभवः नास्ति।
१ततो हि दुर्मना रामः श्रुत्वैवं वदतां गिरः।
दध्यौ मुहूर्तं धर्मात्मा बाष्पव्याकुललोचनः॥
२ततो वैश्रवणो राजा यमश्च पितृभिः सह।
सहस्राक्षश्च देवेशो वरुणश्च जलेश्वरः॥
३षडर्धनयनः श्रीमान्महादेवो वृषध्वजः।
कर्ता सर्वस्य लोकस्य ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः॥
४एते सर्वे समागम्य विमानैः सूर्यसंनिभैः।
आगम्य नगरीं लङ्कामभिजग्मुश्च राघवम्॥
चितां प्रविष्टायां सीतायां वानराणां राक्षसानां च महान्तं हाहाकारं श्रुत्वा धर्मात्मा रामः दुर्मनाः अभवत्; बाष्पेण व्याकुले लोचने धारयन् सः मुहूर्तं ध्यानमग्नः इव स्थितः। ‘ततो हि दुर्मना रामः’ इति प्रथमः श्लोकः समीक्षितसंस्करणे नास्ति, वुल्गेटमात्रः। तस्मिन् एव क्षणे विश्रवसः पुत्रः यक्षराजः वैश्रवणः, पितृभिः सह यमः, सहस्राक्षः देवेशः इन्द्रः, जलेश्वरः वरुणः, षडर्धनयनः त्रिनेत्रः श्रीमान् वृषध्वजः महादेवः, सर्वलोकस्य कर्ता ब्रह्मविदां वरः ब्रह्मा च — एते सर्वे सूर्यसंनिभैः विमानैः समागम्य लङ्कां नगरीम् आगम्य राघवम् अभिजग्मुः। ‘षडर्धनयनः’ इति पदेन त्रीणि नयनानि सूच्यन्ते — षण्णाम् अर्धं त्रयम्। एवं दुःखस्य परमे क्षणे समग्रं देवमण्डलम् एकत्र उपस्थितम्। कविः प्रथमं रामस्य मानुषं दुःखं दर्शयति, ततः तस्य पुरतः सर्वान् लोकपालान् आनयति — येन अग्रे प्रकाशमानस्य तस्य दिव्यत्वस्य पृष्ठभूमिः सिद्धा भवति। लोकपालानां नामावलिः अपि क्रमेण दत्ता — धनपतिः, धर्मराजः, देवराजः, जलराजः, ततः शिवः, अन्ते च सृष्टिकर्ता ब्रह्मा। तेषु ब्रह्मा एव अनन्तरं वक्ता भविष्यति।
When Sītā entered the pyre and Rāma heard the great wail that rose from the monkeys and rākṣasas, the righteous prince was sick at heart; his eyes brimming with tears, he stood for a moment as though lost in thought. At that very moment the gods arrived. Vaiśravaṇa, son of Viśravas and king of the yakṣas; Yama with the ancestors; the thousand-eyed Indra, lord of the gods; Varuṇa, lord of the waters; the glorious Mahādeva, three-eyed, whose banner bears the bull; and Brahmā, maker of the whole world and foremost of those who know the Veda — all of them came together in aerial cars bright as the sun, reached the city of Laṅkā and approached Rāghava. So at the moment of deepest grief the whole company of the gods stood gathered in one place. The poet first shows Rāma's human sorrow and then brings all the guardians of the worlds before him, laying the ground for the revelation of his divinity that is to come. Even the order of the names is careful: the lord of wealth, the king of dharma, the king of the gods, the king of the waters, then Śiva, and last of all Brahmā the creator, who is the one who will speak.
५ततः सहस्ताभरणान्प्रगृह्य विपुलान्भुजान्।
अब्रुवंस्त्रिदशश्रेष्ठा राघवं प्राञ्जलिं स्थितम्॥
६कर्ता सर्वस्य लोकस्य श्रेष्ठो ज्ञानविदां विभुः।
उपेक्षसे कथं सीतां पतन्तीं हव्यवाहने।
कथं देवगणश्रेष्ठमात्मानं नावबुद्ध्यसे॥
७ऋतधामा वसुः पूर्वं वसूनां च प्रजापतिः।
त्रयाणामपि लोकानामादिकर्ता स्वयंप्रभुः॥
८रुद्राणामष्टमो रुद्रः साध्यानामपि पञ्चमः।
अश्विनौ चापि कर्णौ ते सूर्याचन्द्रमसौ दृशौ॥
९अन्ते चादौ च मध्ये च दृश्यसे च परंतप।
उपेक्षसे च वैदेहीं मानुषः प्राकृतो यथा॥
१०इत्युक्तो लोकपालैस्तैः स्वामी लोकस्य राघवः।
अब्रवीत्त्रिदशश्रेष्ठान्रामो धर्मभृतां वरः॥
ततः आभरणभूषितान् विपुलान् भुजान् उद्यम्य त्रिदशश्रेष्ठाः प्राञ्जलिं स्थितं राघवम् अब्रुवन् — ‘त्वं सर्वस्य लोकस्य कर्ता, ज्ञानविदां श्रेष्ठः, विभुः च असि; तथापि हव्यवाहने पतन्तीं सीतां कथम् उपेक्षसे? त्वं देवगणानां श्रेष्ठः इति आत्मानं कथं न अवबुध्यसे?’ षष्ठः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः। ‘पूर्वकाले वसूनां प्रजापतिः ऋतधामा नाम वसुः त्वम् एव; त्रयाणाम् अपि लोकानाम् आदिकर्ता स्वयंप्रभुः च त्वम्। रुद्राणाम् अष्टमः रुद्रः, साध्यानां पञ्चमः साध्यः अपि त्वम्; अश्विनौ तव कर्णौ, सूर्याचन्द्रमसौ तव दृशौ। हे परंतप, सृष्टेः आदौ मध्ये अन्ते च त्वम् एव दृश्यसे; तथापि प्राकृतः मानुषः यथा, तथा वैदेहीम् उपेक्षसे।’ एवं लोकपालैः उक्तः लोकस्य स्वामी धर्मभृतां वरः रामः तान् त्रिदशश्रेष्ठान् अब्रवीत्। देवानां वचने उपालम्भः अपि अस्ति, स्मारणम् अपि — ते रामं तस्य विस्मृतं स्वरूपं स्मारयितुम् इच्छन्ति। ‘मानुषः प्राकृतो यथा’ इति उपमा एव तेषां वचनस्य सारः — प्राकृतः जनः एव पत्न्याः दुःखे उदासीनः तिष्ठेत्, न तु परमात्मा। देवाः रामस्य त्रीणि रूपाणि स्मारयन्ति — वसुरूपम्, रुद्ररूपम्, साध्यरूपम् — येन सः सर्वेषां देवगणानां मूलम् इति सूच्यते। अश्विनौ कर्णौ, सूर्याचन्द्रमसौ नेत्रे इति वचनेन तस्य विराट्शरीरस्य पूर्वसूचना दीयते, या ब्रह्मस्तुतौ विस्तरेण वर्णिता भविष्यति। दशमे श्लोके रामः ‘लोकस्य स्वामी’ ‘धर्मभृतां वरः’ इति द्वाभ्यां विशेषणाभ्यां स्तूयते — एकं दिव्यत्वस्य, अपरं मानुषधर्मस्य।
The foremost of the gods raised their great arms, bright with bracelets, and spoke to Rāghava as he stood before them with joined palms. “You are the maker of the whole world,” they said, “the greatest of the wise, the lord who pervades all things. How can you stand by while Sītā falls into the fire? How can you not know yourself to be the first of all the hosts of gods? Of old you were Ṛtadhāman the Vasu, lord of creatures among the Vasus; you are the first maker of the three worlds, the lord who needs no other. You are the eighth of the Rudras and the fifth of the Sādhyas; the two Aśvins are your ears, the sun and the moon your eyes. At the beginning, in the middle and at the end you are seen, scorcher of your foes, and yet you disregard Vaidehī like an ordinary man.” Their words are both a reproach and a reminder: they want to recall Rāma to the nature he has forgotten. The heart of it lies in the phrase “like an ordinary man”: only an ordinary man could stand unmoved by his wife's suffering, not the Supreme Self. By naming him a Vasu, a Rudra and a Sādhya they show that he is the source of every class of gods, and in calling the Aśvins his ears and the sun and moon his eyes they give a first glimpse of his cosmic body, which Brahmā's hymn will describe at length. So addressed by the guardians of the worlds, Rāma, lord of the world and finest of those who uphold dharma — one title speaking of his divinity, the other of his human virtue — answered those greatest of the gods.
११आत्मानं मानुषं मन्ये रामं दशरथात्मजम्।
सोऽहं यश्च यतश्चाहं भगवांस्तद्ब्रवीतु मे॥
१२इति ब्रुवाणं काकुत्स्थं ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः।
अब्रवीच्छृणु मे वाक्यं सत्यं सत्यपराक्रम॥
रामः अवदत् — ‘अहं तु आत्मानं दशरथस्य आत्मजं रामं मानुषम् एव मन्ये। सः अहं यः अस्मि, यस्मात् च आगतः अस्मि, तत् सर्वं भगवान् एव मे ब्रवीतु।’ एवं ब्रुवाणं काकुत्स्थं ब्रह्मविदां वरः ब्रह्मा अब्रवीत् — ‘सत्यपराक्रम, मम सत्यं वाक्यं शृणु।’ अत्र रामस्य उत्तरं विनयस्य मर्यादायाः च आदर्शः — सः मनुष्यरूपेण अवतीर्णः मानुषधर्मम् एव अनुसरति, स्वयं स्वस्य दिव्यत्वं न उद्घोषयति, अपितु तत् प्रतिपादनं ब्रह्मणे एव समर्पयति। अतः अग्रिमः स्तवः रामस्य आत्मप्रशंसा न, अपितु सृष्टिकर्तुः साक्ष्यम्। समीक्षितसंस्करणे ‘यो ऽहं यस्य यतश् चाहं’ इति पाठः; मुद्रणे ‘सोऽहं यश्च यतश्चाहं’ इति। ‘सत्यं सत्यपराक्रम’ इति पदयोः यमकम् इव शब्दसाम्यम्।
“I think of myself as a man,” said Rāma, “Rāma, the son of Daśaratha. Who I am and where I have come from, let the Lord himself tell me.” Rāma's reply is a model of humility and restraint. Having come down in human form he follows a man's dharma; he does not proclaim his own divinity, but leaves it to Brahmā to declare it, so that the hymn that follows is not self-praise but the testimony of the creator himself. To Kākutstha, speaking thus, Brahmā, foremost of those who know the Veda, replied: “Hear the truth from me, you whose valour is true.”
१३भवान्नारायणो देवः श्रीमांश्चक्रायुधः प्रभुः।
एकशृङ्गो वराहस्त्वं भूतभव्यसपत्नजित्॥
१४अक्षरं ब्रह्म सत्यं च मध्ये चान्ते च राघव।
लोकानां त्वं परो धर्मो विष्वक्सेनश्चतुर्भुजः॥
१५शार्ङ्गधन्वा हृषीकेशः पुरुषः पुरुषोत्तमः।
अजितः खड्गधृग्विष्णुः कृष्णश्चैव बृहद्बलः॥
१६सेनानीर्ग्रामणीश्च त्वं बुद्धिः सत्त्वं क्षमा दमः।
प्रभवश्चाप्ययश्च त्वमुपेन्द्रो मधुसूदनः॥
१७इन्द्रकर्मा महेन्द्रस्त्वं पद्मनाभो रणान्तकृत्।
शरण्यं शरणं च त्वामाहुर्दिव्या महर्षयः॥
१८सहस्रशृङ्गो वेदात्मा शतशीर्षो महर्षभः।
त्वं त्रयाणां हि लोकानामादिकर्ता स्वयंप्रभुः॥
१९सिद्धानामपि साध्यानामाश्रयश्चासि पूर्वजः।
त्वं यज्ञस्त्वं वषट्कारस्त्वमोंकारः परात्परः॥
२०प्रभवं निधनं चापि नो विदुः को भवानिति।
दृश्यसे सर्वभूतेषु गोषु च ब्राह्मणेषु च॥
‘भवान् नारायणः देवः श्रीमान् चक्रायुधः प्रभुः। त्वम् एकशृङ्गः वराहः, भूतानां भव्यानां च सपत्नानां जेता। राघव, त्वम् अक्षरं ब्रह्म, सृष्टेः मध्ये अन्ते च सत्यम्; लोकानां परः धर्मः, चतुर्भुजः विष्वक्सेनः। त्वं शार्ङ्गधन्वा, हृषीकेशः, अन्तर्यामी पुरुषः, पुरुषोत्तमः, अजितः, खड्गधृक् विष्णुः, बृहद्बलः कृष्णः। त्वं सेनानीः, ग्रामणीः, बुद्धिः, सत्त्वं, क्षमा, दमः, प्रभवः अप्ययः च; उपेन्द्रः मधुसूदनः च त्वम्। इन्द्रस्य अपि कर्ता महेन्द्रः, पद्मनाभः, रणान्तकृत् च; दिव्याः महर्षयः त्वां शरण्यं शरणं च आहुः। त्वं सहस्रशृङ्गः वेदात्मा शतशीर्षः महर्षभः, त्रयाणां लोकानाम् आदिकर्ता स्वयंप्रभुः; सिद्धानां साध्यानां च आश्रयः पूर्वजः, यज्ञः, वषट्कारः, ओंकारः, परात्परः च। तव प्रभवं निधनं च न कोऽपि वेद, भवान् कः इति अपि न; त्वं सर्वभूतेषु, गोषु, ब्राह्मणेषु च दृश्यसे।’ अष्टादशस्य श्लोकस्य उत्तरार्धं सप्तमस्य उत्तरार्धेन सह प्रायः समानम् — वुल्गेटे स्तवे पुनरुक्तिः। नामावलिः सहस्रनामशैलीम् अनुसरति। एतेषु नामसु कानिचित् अवतारान् सूचयन्ति — वराहः, उपेन्द्रः वामनः, कृष्णः; कानिचित् आयुधानि — चक्रं, शार्ङ्गं, खड्गः; कानिचित् दार्शनिकं स्वरूपम् — अक्षरं ब्रह्म, सत्यम्, धर्मः, बुद्धिः, सत्त्वम्। ‘प्रभवश्चाप्ययश्च’ इति वचनेन सः एव सृष्टेः उत्पत्तिस्थानं लयस्थानं च इति उक्तम्। सहस्रशृङ्गः वेदात्मा इति रूपके वेदाः वृषभरूपेण कल्पिताः — तस्य शृङ्गाणि वेदशाखाः, शिरांसि विधिवाक्यानि इति हिन्दीभाष्यं व्याचष्टे। ‘गोषु च ब्राह्मणेषु च दृश्यसे’ इति वाक्येन सः सर्वत्र विद्यमानः अपि विशेषतः गोब्राह्मणेषु प्रकाशते इति सूच्यते। एवं ब्रह्मा रामस्य प्रश्नस्य ‘कः अहम्’ इत्यस्य उत्तरं नामभिः एव ददाति।
“You are the god Nārāyaṇa himself, the glorious lord who bears the discus. You are the Boar with a single tusk, conqueror of enemies past and to come. You are the imperishable Brahman, Rāghava, the truth in the middle of creation and at its end; you are the highest dharma of the worlds, Viṣvaksena of the four arms. You bear the bow Śārṅga; you are Hṛṣīkeśa, the indwelling Person, the Supreme Person, the unconquered; you are Viṣṇu who wields the sword, and Kṛṣṇa of mighty strength. You are the leader of armies and the head of the village; you are intelligence, goodness, patience and self-control; you are the source from which all arises and into which all dissolves; you are Upendra and Madhusūdana. You are the great Indra who made Indra himself, you are Padmanābha, the one who ends all battles, and the divine great seers call you the refuge, the protector of all who seek shelter. You are the great Bull who is the Veda, with a thousand horns and a hundred heads; you are the first maker of the three worlds, the lord who needs no other. You are the support and the eldest of the Siddhas and the Sādhyas; you are the sacrifice, the cry of vaṣaṭ and the syllable Om, higher than the highest. No one knows your beginning or your end, or even who you are; you are seen in all beings, in cows and in brāhmaṇas.” The list of names follows the style of a hymn of a thousand names. Some recall his descents into the world — the Boar, Upendra who became the Dwarf, Kṛṣṇa; some his weapons — discus, the bow Śārṅga, the sword; some his philosophical nature — the imperishable Brahman, truth, dharma, intelligence, goodness. To call him the origin and the dissolution is to say he is where creation begins and where it ends. In the image of the Veda as a bull, the Veda's many branches are its thousand horns and its commandments its hundred heads. And though he is present everywhere, he is said to shine forth especially in cows and brāhmaṇas. So Brahmā answers Rāma's question, “Who am I?”, with names.
२१दिक्षु सर्वासु गगने पर्वतेषु नदीषु च।
सहस्रचरणः श्रीमाञ्शतशीर्षः सहस्रदृक्॥
२२त्वं धारयसि भूतानि पृथिवीं सर्वपर्वतान्।
अन्ते पृथिव्याः सलिले दृश्यसे त्वं महोरगः॥
२३त्रीँल्लोकान्धारयन्राम देवगन्धर्वदानवान्।
अहं ते हृदयं राम जिह्वा देवी सरस्वती॥
२४देवा रोमाणि गात्रेषु ब्रह्मणा निर्मिताः प्रभो।
निमेषस्ते स्मृता रात्रिरुन्मेषो दिवसस्तथा॥
२५संस्कारास्त्वभवन्वेदा नैतदस्ति त्वया विना।
जगत्सर्वं शरीरं ते स्थैर्यं ते वसुधातलम्॥
२६अग्निः कोपः प्रसादस्ते सोमः श्रीवत्सलक्षणः।
त्वया लोकास्त्रयः क्रान्ताः पुरा स्वैर्विक्रमैस्त्रिभिः॥
२७महेन्द्रश्च कृतो राजा बलिं बद्ध्वा सुदारुणम्।
सीता लक्ष्मीर्भवान्विष्णुर्देवः कृष्णः प्रजापतिः॥
‘सर्वासु दिक्षु, गगने, पर्वतेषु, नदीषु च त्वम् एव सहस्रचरणः श्रीमान् शतशीर्षः सहस्रदृक् दृश्यसे। त्वं भूतानि, पृथिवीं, सर्वान् पर्वतान् च धारयसि; पृथिव्याः अन्ते सलिले महोरगः शेषः इव दृश्यसे। हे राम, त्वं देवगन्धर्वदानवान् त्रीन् लोकान् धारयसि। अहं ब्रह्मा तव हृदयम्, देवी सरस्वती तव जिह्वा। ब्रह्मणा निर्मिताः देवाः तव गात्रेषु रोमाणि; तव निमेषः रात्रिः, उन्मेषः दिवसः। वेदाः तव संस्काराः; त्वया विना इदं किमपि नास्ति। सर्वं जगत् तव शरीरम्, वसुधातलं तव स्थैर्यम्। अग्निः तव कोपः, सोमः तव प्रसादः; त्वं श्रीवत्सलक्षणः। पुरा त्वया स्वैः त्रिभिः विक्रमैः त्रयः लोकाः क्रान्ताः; सुदारुणं बलिं बद्ध्वा महेन्द्रः राजा कृतः। सीता लक्ष्मीः, भवान् विष्णुः, देवः कृष्णः प्रजापतिः च।’ अत्र विराड्रूपस्य वर्णनं पुरुषसूक्तं स्मारयति — सहस्रचरणः, शतशीर्षः, सहस्रदृक् इति। ‘सीता लक्ष्मीर्भवान्विष्णुः’ इति वाक्यम् एव सर्गस्य केन्द्रम् — अग्नौ पतन्ती सीता साक्षात् लक्ष्मीः इति ब्रह्मा उद्घोषयति। ‘त्रीँल्लोकान्’ इति पदे मुद्रणं चन्द्रबिन्दुं दर्शयति। ब्रह्मा स्वयं ‘अहं ते हृदयम्’ इति वदन् आत्मानम् अपि रामस्य अङ्गम् एव मन्यते — एतेन स्तोतुः स्तुत्यस्य च अभेदः सूच्यते। निमेषोन्मेषयोः रात्रिदिवसत्वेन कालः अपि तस्य शरीरे अन्तर्भूतः। बलिबन्धनस्य स्मरणं विशेषतः उचितम् — तत्र अपि विष्णुः वामनरूपेण मनुष्यसदृशं लघुरूपं धृत्वा देवानां कार्यं साधितवान्, यथा इदानीं रामरूपेण।
“In every quarter, in the sky, in the mountains and the rivers, you are seen, glorious one, with a thousand feet, a hundred heads and a thousand eyes. You uphold all beings, the earth and all its mountains; at the edge of the earth, in the waters, you appear as the great serpent Śeṣa, holding up the three worlds, Rāma, with their gods, gandharvas and dānavas. I, Brahmā, am your heart, Rāma, and the goddess Sarasvatī is your tongue. The gods whom Brahmā made are the hairs on your body, lord; when you close your eyes it is night, and when you open them it is day. The Vedas are your refinements; nothing here exists without you. The whole universe is your body and the earth your steadfastness. Fire is your anger and the moon your grace; you bear the mark of Śrīvatsa on your breast. Long ago you crossed the three worlds in three strides, bound the fearsome Bali and made Indra king. Sītā is Lakṣmī, and you are Viṣṇu, the god Kṛṣṇa, the Lord of creatures.” This picture of the cosmic form recalls the Hymn of the Person in the Veda, with its thousand feet, hundred heads and thousand eyes. In calling himself Rāma's heart, Brahmā counts even himself a part of Rāma's body, so that the one who praises and the one praised are shown to be one; and in the blink of his eyes making night and day, time itself is held within his body. The reminder of Bali's binding is especially apt, for there too Viṣṇu took a small, man-like form as the Dwarf to accomplish the gods' purpose, just as he now has in the form of Rāma. And the words “Sītā is Lakṣmī, and you are Viṣṇu” are the heart of the sarga: Brahmā proclaims that the woman now falling into the fire is Lakṣmī herself.
२८वधार्थं रावणस्येह प्रविष्टो मानुषीं तनुम्।
तदिदं नस्त्वया कार्यं कृतं धर्मभृतां वर॥
२९निहतो रावणो राम प्रहृष्टो दिवमाक्रम।
अमोघं देव वीर्यं ते न ते मोघाः पराक्रमाः॥
३०अमोघं दर्शनं राम अमोघस्तव संस्तवः।
अमोघास्ते भविष्यन्ति भक्तिमन्तो नरा भुवि॥
३१ये त्वां देवं ध्रुवं भक्ताः पुराणं पुरुषोत्तमम्।
प्राप्नुवन्ति तथा कामानिह लोके परत्र च॥
३२इममार्षं स्तवं दिव्यमितिहासं पुरातनम्।
ये नराः कीर्तयिष्यन्ति नास्ति तेषां पराभवः॥
‘रावणस्य वधार्थम् इह त्वं मानुषीं तनुं प्रविष्टः; धर्मभृतां वर, तत् इदम् अस्माकं कार्यं त्वया कृतम्। राम, रावणः निहतः; अतः प्रहृष्टः सन् दिवम् आक्रम। देव, तव वीर्यम् अमोघम्, तव पराक्रमाः अपि न मोघाः। तव दर्शनम् अमोघम्, तव संस्तवः अपि अमोघः; भुवि ये नराः त्वयि भक्तिमन्तः, ते अपि अमोघाः भविष्यन्ति। ये त्वां पुराणं पुरुषोत्तमं ध्रुवं देवं भजन्ते, ते इह लोके परत्र च कामान् प्राप्नुवन्ति। इमम् आर्षं दिव्यं पुरातनम् इतिहासरूपं स्तवं ये नराः कीर्तयिष्यन्ति, तेषां पराभवः नास्ति।’ अन्तिमेषु श्लोकेषु ‘अमोघ’ शब्दस्य आवृत्तिः स्तवस्य निश्चयं दृढयति। त्रिंशत्तमः श्लोकः ‘अमोघं दर्शनं राम अमोघस्तव संस्तवः’ इत्यादिः, एकत्रिंशः द्वात्रिंशः च सम्पूर्णतया वुल्गेटमात्राः; समीक्षितसंस्करणे फलश्रुतिः संक्षिप्ता। एवं ब्रह्मस्तुतिः सीतायाः अग्निपरीक्षायाः मध्ये एव प्रवर्तते, अग्रिमे सर्गे च अग्निः स्वयं सीतां रामाय प्रत्यर्पयिष्यति। फलश्रुतौ द्विविधं फलम् उक्तम् — भक्तानाम् ऐहिकं पारलौकिकं च कामप्राप्तिः, स्तवस्य कीर्तकानाम् अपराभवः च। ‘दिवमाक्रम’ इति वचनेन देवाः रामस्य स्वधामगमनं प्रार्थयन्ते, किन्तु रामः अग्रे राज्यम् अपि करिष्यति इति कथा दर्शयिष्यति।
“To slay Rāvaṇa you entered a human body here, and you have done this task for us, best of those who uphold dharma. Rāvaṇa is dead, Rāma; now rejoice and return to heaven. Your might never fails, O god, and your great deeds are never in vain. The sight of you never fails, Rāma, and praise of you never fails, and those on earth who are devoted to you will never fail. Those who worship you, the ancient Supreme Person, the eternal god, gain their desires in this world and the next. And those who recite this divine hymn of the seer, this ancient history, will never meet defeat.” The repeated “never fails” drives home the certainty of the hymn. Its closing promise names two rewards: those devoted to him gain their wishes in this world and the next, and those who recite the hymn are never overcome. When the gods ask him to return to heaven they are praying for him to go back to his own abode, but the story will show that Rāma has yet to reign as king. So Brahmā's hymn is spoken in the very midst of Sītā's ordeal by fire, and in the next sarga the Fire-god himself will give Sītā back to Rāma.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तदशाधिकशततमः सर्गः॥ ११७॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।