- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- रोम्णां हर्षणम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
युद्धकाण्डम् — षोडशाधिकशततमः सर्गः
सीतायाः प्रत्युत्तरम् अग्निप्रवेशश्च
सीतायाः सोपालम्भं प्रत्युत्तरं, चारित्र्यशपथः, लक्ष्मणेन चितारचना, अग्निं प्रति प्रार्थना, सर्वेषां पुरतः अग्निप्रवेशः, सर्वलोकानां हाहाकारः
राघवेण सरोषम् उक्तं परुषं रोमहर्षणं वचनं श्रुत्वा सीता प्रव्यथिता, महति जने लज्जया अवनता, वाक्शरैः सशल्या इव भृशम् अश्रूणि अवर्तयत्। ततः बाष्पपरिक्लिन्नं स्वमाननं प्रमार्जन्ती शनैः गद्गदया वाचा भर्तारम् अब्रवीत् — ‘प्राकृतः प्राकृताम् इव किमर्थं माम् ईदृशं श्रोत्रदारुणं वाक्यं श्रावयसि? यथा माम् अवगच्छसि, तथा न अस्मि; स्वेन चारित्रेण एव शपे। पृथक्स्त्रीणां प्रचारेण सर्वां जातिं मा शङ्किष्ठाः। यत् अहं गात्रसंस्पर्शं गता, तत्र अहं विवशा — दैवम् एव अपराध्यति; यत् मदधीनं हृदयं तत् त्वयि एव। यदि हनुमतः प्रेषणकाले एव त्यक्ता अभविष्यम्, तदा एव जीवितं त्यक्तवती अभविष्यम्, तव च अयं श्रमः न अभविष्यत्। लघुः मनुष्यः इव त्वं स्त्रीत्वम् एव पुरस्कृतवान्; मम जन्म वसुधातलात्, मम वृत्तं, बाल्ये पाणिग्रहणं, भक्तिः, शीलं च सर्वं पृष्ठतः कृतम्।’ ततः सा लक्ष्मणम् आह — ‘चितां मे कुरु; मिथ्यापवादोपहता जीवितुं न उत्सहे।’ रामस्य आकारसूचितं मनश्छन्दं विज्ञाय लक्ष्मणः चितां चकार। अधोमुखं स्थितं रामं प्रदक्षिणीकृत्य, देवेभ्यः ब्राह्मणेभ्यः च प्रणम्य, बद्धाञ्जलिः सा अग्निम् उवाच — ‘यथा मे हृदयं नित्यं राघवात् न अपसर्पति, यथा अहं शुद्धचारित्रा, यथा कर्मणा मनसा वाचा राघवं न अतिचरामि, तथा लोकसाक्षी पावकः मां सर्वतः पातु।’ एवम् उक्त्वा सा निःशङ्केन अन्तरात्मना दीप्तं ज्वलनं विवेश। ऋषयः देवगन्धर्वाः त्रयः लोकाः च पूर्णाहुतिम् इव पतन्तीं तां ददृशुः; राक्षसवानराणां हाहाकारः अद्भुतः सम्बभूव।
१सीतायाः व्यथा
१एवमुक्ता तु वैदेही परुषं रोमहर्षणम्।
राघवेण सरोषेण श्रुत्वा प्रव्यथिताभवत्॥
२सा तदाश्रुतपूर्वं हि जने महति मैथिली।
श्रुत्वा भर्तुर्वचो घोरं लज्जयावनताभवत्॥
३प्रविशन्तीव गात्राणि स्वानि सा जनकात्मजा।
वाक्शरैस्तैः सशल्येव भृशमश्रूण्यवर्तयत्॥
४ततो बाष्पपरिक्लिन्नं प्रमार्जन्ती स्वमाननम्।
शनैर्गद्गदया वाचा भर्तारमिदमब्रवीत्॥
सरोषेण राघवेण उक्तं परुषं रोमहर्षणं वचनं श्रुत्वा वैदेही प्रव्यथिता अभवत्। महति जने पूर्वम् अश्रुतपूर्वं भर्तुः घोरं वचः श्रुत्वा सा मैथिली लज्जया अवनता अभवत्। सा जनकात्मजा स्वानि गात्राणि प्रविशन्ती इव, तैः वाक्शरैः सशल्या इव, भृशम् अश्रूणि अवर्तयत्। ततः बाष्पपरिक्लिन्नं स्वम् आननं प्रमार्जन्ती शनैः गद्गदया वाचा भर्तारम् इदम् अब्रवीत्। ‘महति जने’ इति — सर्वेषां वानराणां राक्षसानां च पुरतः एतत् अपमानकरं वचनं श्रुतं, अतः लज्जा द्विगुणा। ‘अश्रुतपूर्वम्’ — रामः पूर्वं कदापि तां प्रति एवं न अवदत्। ‘स्वानि गात्राणि प्रविशन्ती इव’ इति उत्प्रेक्षा — लज्जया सा स्वशरीरे एव निलीयते इव, पृथ्व्यां प्रवेष्टुम् इच्छति इव। ‘वाक्शरैः’ इति रूपकम् — रामस्य वचनानि बाणाः, ये रावणं हतवन्तः, ते एव अद्य सीतायाः हृदयं विध्यन्ति। तथापि सा धैर्यं धृत्वा अश्रूणि प्रमार्ज्य उत्तरं दातुं सज्जा भवति — एतत् तस्याः आत्मबलस्य लक्षणम्। समीक्षिते द्वितीयस्य श्लोकस्य उत्तरार्धे ‘लज्जया व्रीडिताभवत्’, मुद्रणे ‘लज्जयावनताभवत्’।
Hearing the harsh, hair-raising words Rāghava had spoken in his anger, Vaidehī was stricken to the heart. Her husband's words were dreadful, words such as she had never heard from him before, and she heard them in that great assembly, before all the monkeys and rākṣasas, so that her shame was doubled; Maithilī bowed her head. Janaka's daughter seemed to shrink into her own limbs, as though she would hide inside her own body or sink into the earth, and, as if pierced by those arrows of words, she wept and wept. The very arrows that had slain Rāvaṇa, it seemed, were now piercing Sītā's heart. Yet she gathered her courage, wiped her tear-soaked face, and slowly, in a voice thick with sobs, began to answer her husband, and this is the mark of her inner strength.
२सीतायाः सोपालम्भं प्रत्युत्तरम्
५किं मामसदृशं वाक्यमीदृशं श्रोत्रदारुणम्।
रूक्षं श्रावयसे वीर प्राकृतः प्राकृतामिव॥
६न तथास्मि महाबाहो यथा मामवगच्छसि।
प्रत्ययं गच्छ मे स्वेन चारित्रेणैव ते शपे॥
७पृथक्स्त्रीणां प्रचारेण जातिं त्वं परिशङ्कसे।
परित्यजैनां शङ्कां तु यदि तेऽहं परीक्षिता॥
८यदहं गात्रसंस्पर्शं गतास्मि विवशा प्रभो।
कामकारो न मे तत्र दैवं तत्रापराध्यति॥
९मदधीनं तु यत्तन्मे हृदयं त्वयि वर्तते।
पराधीनेषु गात्रेषु किं करिष्याम्यनीश्वरी॥
१०सह संवृद्धभावेन संसर्गेण च मानद।
यदि तेऽहं न विज्ञाता हता तेनास्मि शाश्वतम्॥
११प्रेषितस्ते महावीरो हनुमानवलोककः।
लङ्कास्थाहं त्वया राजन्किं तदा न विसर्जिता॥
१२प्रत्यक्षं वानरस्यास्य तद्वाक्यसमनन्तरम्।
त्वया संत्यक्तया वीर त्यक्तं स्याज्जीवितं मया॥
१३न वृथा ते श्रमोऽयं स्यात्संशये न्यस्य जीवितम्।
सुहृज्जनपरिक्लेशो न चायं विफलस्तव॥
१४त्वया तु नृपशार्दूल रोषमेवानुवर्तता।
लघुनेव मनुष्येण स्त्रीत्वमेव पुरस्कृतम्॥
१५अपदेशेन जनकान्नोत्पत्तिर्वसुधातलात्।
मम वृत्तं च वृत्तज्ञ बहु ते न पुरस्कृतम्॥
१६न प्रमाणीकृतः पाणिर्बाल्ये मम निपीडितः।
मम भक्तिश्च शीलं च सर्वं ते पृष्ठतः कृतम्॥
‘हे वीर, प्राकृतः प्राकृताम् इव ईदृशम् असदृशं श्रोत्रदारुणं रूक्षं वाक्यं किं मां श्रावयसे? हे महाबाहो, यथा माम् अवगच्छसि, तथा अहं न अस्मि; मे प्रत्ययं गच्छ; स्वेन चारित्रेण एव ते शपे। पृथक्स्त्रीणां प्रचारेण त्वं जातिं परिशङ्कसे; यदि अहं ते परीक्षिता, तर्हि एनां शङ्कां परित्यज। हे प्रभो, यत् अहं विवशा गात्रसंस्पर्शं गता अस्मि, तत्र मे कामकारः नास्ति; दैवं तत्र अपराध्यति। यत् मदधीनं, तत् मे हृदयं त्वयि वर्तते; पराधीनेषु गात्रेषु अनीश्वरी अहं किं करिष्यामि? हे मानद, सह संवृद्धभावेन संसर्गेण च यदि अहं ते न विज्ञाता, तर्हि तेन शाश्वतं हता अस्मि। हे राजन्, यदा महावीरः हनुमान् अवलोककः त्वया प्रेषितः, तदा लङ्कास्था अहं किं न विसर्जिता? हे वीर, वानरस्य अस्य प्रत्यक्षं तद्वाक्यसमनन्तरं त्वया संत्यक्तया मया जीवितं त्यक्तं स्यात्। तदा ते अयं श्रमः वृथा न स्यात्, जीवितं संशये न्यस्य; अयं सुहृज्जनपरिक्लेशः अपि विफलः न स्यात्। हे नृपशार्दूल, त्वया तु लघुना मनुष्येण इव रोषम् एव अनुवर्तता स्त्रीत्वम् एव पुरस्कृतम्। हे वृत्तज्ञ, जनकात् अपदेशेन (नाममात्रेण), वसुधातलात् मम उत्पत्तिः; मम वृत्तं च बहु ते न पुरस्कृतम्। बाल्ये मम निपीडितः पाणिः प्रमाणीकृतः न; मम भक्तिः शीलं च सर्वं ते पृष्ठतः कृतम्।’ अत्र सीता न केवलं रोदिति, अपि तु तर्केण रामस्य प्रत्येकं आक्षेपं प्रत्याख्याति। प्रथमं — ‘प्राकृतः प्राकृताम् इव’ — रामस्य भाषा तस्य योग्या न। द्वितीयं — सर्वाः स्त्रियः समानाः न; केषाञ्चित् दुराचारेण सर्वां जातिं न शङ्केत। तृतीयं — शरीरस्पर्शः विवशतया, हृदयं तु सदा रामे। चतुर्थं — यदि त्यक्तुम् इच्छसि, तर्हि पूर्वम् एव हनुमता सन्देशं किं न प्रेषितवान्? तदा युद्धस्य आवश्यकता एव न अभविष्यत्। पञ्चमं — मम जन्म दिव्यं, पृथ्व्याः; मम वृत्तं, भक्तिः, शीलं च त्वया विस्मृतानि। ‘अपदेशेन जनकात्’ इति — जनकः केवलं नाम्ना पिता, वस्तुतः सा यज्ञभूमेः उत्पन्ना (हिन्दीभाष्यम् अपि एवं व्याख्याति)। ‘न प्रमाणीकृतः पाणिः’ — विवाहे अग्निसाक्षिकं पाणिग्रहणं, तस्य प्रामाण्यम् अपि त्वया न मतम्। सीतायाः वाणी मर्यादिता किन्तु तीक्ष्णा — ‘मानद’, ‘वृत्तज्ञ’, ‘नृपशार्दूल’ इति सम्मानवाचकैः सम्बोधनैः सह कठोरः उपालम्भः। एतत् प्रत्युत्तरं रामायणे स्त्रियाः आत्मगौरवस्य श्रेष्ठम् उदाहरणम्। सीता भर्तुः पूजां न त्यजति, किन्तु अन्यायं मौनेन अपि न सहते। तस्याः वचनेषु त्रयः भावाः — दुःखं, आत्मसम्मानः, पत्युः प्रति अविचलः प्रेम च।
“Why, hero,” she said, “do you make me listen to such unworthy words, so harsh and so cruel to the ear, like a common man speaking to a common woman? I am not what you take me for, mighty-armed one. Believe me; I swear it by my own conduct. You suspect all women because of the behaviour of low women; if you have really known me, put this suspicion away. If I came into contact with another's body, my lord, I was helpless; it was not my choice, and fate is to blame. What was in my power, my heart, has always been yours; what could I do, powerless, about limbs that were in another's power? If, after all our love that grew up together and all our years side by side, you still do not know me, you who give honour to others, then I am lost for ever. When you sent the great hero Hanumān to find me, why did you not cast me off then, while I was still in Laṅkā, my king? The moment I heard such words from you in the monkey's presence, I would have given up my life, and then you would not have toiled in vain, risking your own life, and your friends' hardships would not have been for nothing. But you, tiger among kings, have given way to anger like a petty man and seen in me nothing but a woman. I am called Janaka's daughter only in name; I was born from the earth itself. You who know what good conduct is have made little of mine. You did not honour the hand you took in marriage when I was a girl; my devotion and my character, you have put them all behind you.” Sītā does not merely weep; she answers each of Rāma's charges with reason. First, his words are unworthy of him, the speech of a common man. Second, not all women are alike, and the misconduct of some is no ground for suspecting all. Third, her body was touched against her will, but her heart was always his. Fourth, if he meant to abandon her, why did he not send word through Hanumān long before, when there would have been no need for war at all? Fifth, her birth was divine, from the earth, for Janaka was her father only in name, since she rose from the sacrificial ground; and her conduct, her devotion and her character he has forgotten. The hand he took in marriage, with fire as witness, he has not even counted as proof. Her speech keeps its bounds but is sharp: she addresses him with respectful titles — giver of honour, knower of good conduct, tiger among kings — and alongside them delivers a stern reproach. Her answer is the finest example in the Rāmāyaṇa of a woman's self-respect. She does not stop honouring her husband, yet she will not bear injustice in silence, and three feelings run through her words: grief, dignity and unwavering love for him.
३चितारचना, लक्ष्मणस्य अमर्षः
१७इति ब्रुवन्ती रुदती बाष्पगद्गदभाषिणी।
उवाच लक्ष्मणं सीता दीनं ध्यानपरायणम्॥
१८चितां मे कुरु सौमित्रे व्यसनस्यास्य भेषजम्।
मिथ्यापवादोपहता नाहं जीवितुमुत्सहे॥
१९अप्रीतेन गुणैर्भर्त्रा त्यक्ताया जनसंसदि।
या क्षमा मे गतिर्गन्तुं प्रवेक्ष्ये हव्यवाहनम्॥
२०एवमुक्तस्तु वैदेह्या लक्ष्मणः परवीरहा।
अमर्षवशमापन्नो राघवं समुदैक्षत॥
२१स विज्ञाय मनश्छन्दं रामस्याकारसूचितम्।
चितां चकार सौमित्रिर्मते रामस्य वीर्यवान्॥
२२नहि रामं तदा कश्चित्कालान्तकयमोपमम्।
अनुनेतुमथो वक्तुं द्रष्टुं वाप्यशकत्सुहृत्॥
इति ब्रुवन्ती रुदती बाष्पगद्गदभाषिणी सीता ध्यानपरायणं दीनं लक्ष्मणम् उवाच — ‘हे सौमित्रे, मे चितां कुरु; अस्य व्यसनस्य एतत् एव भेषजम्। मिथ्यापवादोपहता अहं जीवितुं न उत्सहे। गुणैः अप्रीतेन भर्त्रा जनसंसदि त्यक्तायाः मे या गतिः क्षमा, तां गन्तुं हव्यवाहनं प्रवेक्ष्ये।’ एवं वैदेह्या उक्तः परवीरहा लक्ष्मणः अमर्षवशम् आपन्नः राघवं समुदैक्षत। सः रामस्य आकारसूचितं मनश्छन्दं विज्ञाय, रामस्य मते, वीर्यवान् सौमित्रिः चितां चकार। तदा कालान्तकयमोपमं रामं कश्चित् सुहृत् अनुनेतुं, वक्तुं, द्रष्टुं वा अपि न अशकत्। अत्र लक्ष्मणस्य स्थितिः करुणा — सः सीतां मातृवत् पूजयति, रामस्य च अनन्यभक्तः। सीतायाः आज्ञा श्रुत्वा सः अमर्षेण रामं पश्यति — किम् एतत् उचितम्? किन्तु रामस्य आकारेण (मुखभावेन) तस्य अनुमतिं ज्ञात्वा सः चितां रचयति। ‘आकारसूचितम्’ इति — रामः वाचा न अवदत्, केवलं मुखभावेन अनुमतिं दत्तवान्। ‘कालान्तकयमोपमम्’ — तदा रामस्य रूपं प्रलयकालीनस्य यमस्य इव भयङ्करम्; अतः कोऽपि सुहृत् तं प्रार्थयितुं न साहसम् अकरोत्। द्वाविंशः श्लोकः वुल्गेटमात्रः। ‘मिथ्यापवादोपहता’ इति — सीता स्वनिर्दोषतां जानाति; तस्याः अग्निप्रवेशः न आत्मघातः, अपि तु सत्यस्य प्रमाणम्। सीता रामं प्रति न, अपि तु लक्ष्मणं प्रति चितां याचते — यतः रामः तां त्यक्तवान्; लक्ष्मणः तु तस्याः सेवकः इव सर्वदा आसीत्। तस्य कृते एषा आज्ञा अतीव दुःसहा।
Still speaking, weeping, her voice choked with tears, Sītā turned to Lakṣmaṇa, who stood downcast and lost in thought. “Son of Sumitrā,” she said, “build me a pyre; it is the only cure for this calamity. Struck down by a false charge, I cannot bear to live. My husband is not pleased with my virtues and has cast me off before everyone; I will enter the fire, the only path fit for me.” She asked Lakṣmaṇa, not Rāma, for Rāma had rejected her, while Lakṣmaṇa had always attended her like a servant, and for him the command was all but unbearable. Knowing she was innocent, she called the charge false; her entering the fire was not a taking of her own life but a proof of the truth. Lakṣmaṇa, slayer of enemy heroes, revered Sītā like a mother and was wholly devoted to Rāma. Hearing her, he was seized with indignation and looked at Rāghava, as if to ask whether this could be right. But he read Rāma's wish in his face — Rāma said nothing, but gave his consent by his expression — and so, with Rāma's approval, the valiant Lakṣmaṇa built the pyre. At that moment Rāma looked like Yama, the Destroyer at the end of time, and none of his friends dared to plead with him, or speak to him, or even look at him.
४अग्निं प्रति सीतायाः प्रार्थना
२३अधोमुखं स्थितं रामं ततः कृत्वा प्रदक्षिणम्।
उपावर्तत वैदेही दीप्यमानं हुताशनम्॥
२४प्रणम्य दैवतेभ्यश्च ब्राह्मणेभ्यश्च मैथिली।
बद्धाञ्जलिपुटा चेदमुवाचाग्निसमीपतः॥
२५यथा मे हृदयं नित्यं नापसर्पति राघवात्।
तथा लोकस्य साक्षी मां सर्वतः पातु पावकः॥
२६यथा मां शुद्धचारित्रां दुष्टां जानाति राघवः।
तथा लोकस्य साक्षी मां सर्वतः पातु पावकः॥
२७कर्मणा मनसा वाचा यथा नातिचराम्यहम्।
राघवं सर्वधर्मज्ञं तथा मां पातु पावकः॥
२८आदित्यो भगवान्वायुर्दिशश्चन्द्रस्तथैव च।
अहश्चापि तथा संध्ये रात्रिश्च पृथिवी तथा।
यथान्येऽपि विजानन्ति तथा चारित्रसंयुताम्॥
ततः अधोमुखं स्थितं रामं प्रदक्षिणं कृत्वा वैदेही दीप्यमानं हुताशनम् उपावर्तत। दैवतेभ्यः ब्राह्मणेभ्यः च प्रणम्य बद्धाञ्जलिपुटा मैथिली अग्निसमीपतः इदम् उवाच — ‘यथा मे हृदयं नित्यं राघवात् न अपसर्पति, तथा लोकस्य साक्षी पावकः मां सर्वतः पातु। यथा शुद्धचारित्रां मां राघवः दुष्टां जानाति, तथा लोकस्य साक्षी पावकः मां सर्वतः पातु। यथा अहं कर्मणा मनसा वाचा सर्वधर्मज्ञं राघवं न अतिचरामि, तथा पावकः मां पातु। आदित्यः, भगवान् वायुः, दिशः, चन्द्रः, अहः, सन्ध्ये, रात्रिः, पृथिवी, अन्ये अपि यथा मां चारित्रसंयुतां विजानन्ति (तथा पावकः मां पातु)।’ अत्र ‘अधोमुखं स्थितं रामम्’ — रामः सीतां द्रष्टुं न शक्नोति, तस्य अपि हृदयं व्यथितम्। सीता तं प्रदक्षिणीकरोति — पतिः तस्याः देवता, अन्तिमे अपि क्षणे सा तं सम्मानयति। तस्याः प्रार्थना शपथरूपा — ‘यथा … तथा’ इति सत्यक्रिया। प्राचीने भारते सत्यक्रिया नाम सत्यस्य उच्चारणेन अलौकिकफलस्य प्राप्तिः। षड्विंशे श्लोके ‘शुद्धचारित्रां दुष्टां जानाति’ इति विरोधः — अहं शुद्धा, किन्तु राघवः मां दुष्टां मन्यते; अतः अग्निः एव निर्णायकः। २६–२८ श्लोकाः वुल्गेटमात्राः; २८तमः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः — लोकपालाः, कालाः, पृथिवी च साक्षिणः। तेषु सर्वे सीतायाः चरित्रस्य साक्षिणः इति तस्याः विश्वासः। पञ्चविंशः षड्विंशः च श्लोकौ समानोत्तरार्धौ — ‘तथा लोकस्य साक्षी मां सर्वतः पातु पावकः’ — एषा पुनरुक्तिः प्रार्थनायाः दार्ढ्यं सूचयति। सीता न रामं दोषयति, न शपति; केवलं सत्यं प्रमाणीकर्तुम् इच्छति।
Then Vaidehī walked round Rāma, who stood with his face turned down, and went towards the blazing fire. Rāma could not look at her; his own heart too was in pain. Yet she walked round him in reverence, for her husband was her god, and even at this last moment she honoured him. Bowing to the gods and the brāhmaṇas, Maithilī joined her palms and said, close to the fire: “As my heart has never strayed from Rāghava, so may the Purifier, witness of the world, protect me on every side. As Rāghava thinks me corrupt though my conduct is pure, so may the Purifier, witness of the world, protect me on every side. As I have never been false to Rāghava, who knows all dharma, in deed or thought or word, so may the Purifier protect me. And as the sun, the blessed Wind, the quarters, the moon, day and night, the two twilights, the earth and others besides know me for a woman of good conduct, so may the Fire protect me.” Her prayer takes the form of an oath, an act of truth built on “as … so”; in ancient India an act of truth was the solemn speaking of a truth to call forth a result beyond the natural order. In the second of her oaths the contradiction is laid bare: she is pure, yet Rāghava thinks her corrupt, so the Fire must be the judge. She believes that the guardians of the world, the times of day and the earth itself are all witnesses of her character, and the refrain repeated twice, “may the Purifier, witness of the world, protect me on every side,” shows the firmness of her prayer. She does not blame Rāma and she does not curse him; she only wants the truth made plain.
५सीतायाः अग्निप्रवेशः, लोकानां हाहाकारः
२९एवमुक्त्वा तु वैदेही परिक्रम्य हुताशनम्।
विवेश ज्वलनं दीप्तं निःशङ्केनान्तरात्मना॥
३०जनश्च सुमहांस्तत्र बालवृद्धसमाकुलः।
ददर्श मैथिलीं दीप्तां प्रविशन्तीं हुताशनम्॥
३१सा तप्तनवहेमाभा तप्तकाञ्चनभूषणा।
पपात ज्वलनं दीप्तं सर्वलोकस्य संनिधौ॥
३२ददृशुस्तां विशालाक्षीं पतन्तीं हव्यवाहनम्।
सीतां सर्वाणि रूपाणि रुक्मवेदिनिभां तदा॥
३३ददृशुस्तां महाभागां प्रविशन्तीं हुताशनम्।
ऋषयो देवगन्धर्वा यज्ञे पूर्णाहुतीमिव॥
३४प्रचुक्रुशुः स्त्रियः सर्वास्तां दृष्ट्वा हव्यवाहने।
पतन्तीं संस्कृतां मन्त्रैर्वसोर्धारामिवाध्वरे॥
३५ददृशुस्तां त्रयो लोका देवगन्धर्वदानवाः।
शप्तां पतन्तीं निरये त्रिदिवाद्देवतामिव॥
३६तस्यामग्निं विशन्त्यां तु हाहेति विपुलः स्वनः।
रक्षसां वानराणां च सम्बभूवाद्भुतोपमः॥
एवम् उक्त्वा वैदेही हुताशनं परिक्रम्य निःशङ्केन अन्तरात्मना दीप्तं ज्वलनं विवेश। बालवृद्धसमाकुलः सुमहान् जनः तत्र दीप्तां मैथिलीं हुताशनं प्रविशन्तीं ददर्श। तप्तनवहेमाभा तप्तकाञ्चनभूषणा सा सर्वलोकस्य संनिधौ दीप्तं ज्वलनं पपात। रुक्मवेदिनिभां विशालाक्षीं सीतां हव्यवाहनं पतन्तीं सर्वाणि भूतानि तदा ददृशुः। ऋषयः देवगन्धर्वाः च महाभागां तां हुताशनं प्रविशन्तीं यज्ञे पूर्णाहुतिम् इव ददृशुः। अध्वरे मन्त्रैः संस्कृतां वसोर्धाराम् इव हव्यवाहने पतन्तीं तां दृष्ट्वा सर्वाः स्त्रियः प्रचुक्रुशुः। त्रयः लोकाः, देवगन्धर्वदानवाः च त्रिदिवात् शप्तां निरये पतन्तीं देवताम् इव तां ददृशुः। तस्याम् अग्निं विशन्त्यां रक्षसां वानराणां च अद्भुतोपमः विपुलः हाहा इति स्वनः सम्बभूव। सीतायाः अग्निप्रवेशः ‘निःशङ्केन अन्तरात्मना’ — तस्याः मनसि भयं संशयः वा नास्ति; सा स्वशुद्धतां जानाति। उपमाः सर्वाः पवित्रतां सूचयन्ति — पूर्णाहुतिः यज्ञस्य समाप्तिः; वसोर्धारा यज्ञे घृतस्य अविच्छिन्ना धारा (मुद्रणस्य पादटिप्पणी — ‘घीकी अनवच्छिन्न धारा’); रुक्मवेदी यज्ञस्य सुवर्णमयी वेदिः। अतः सीतायाः प्रवेशः आत्मघातः न, अपि तु यज्ञः इव पवित्रं कर्म। किन्तु ‘शप्तां पतन्तीं निरये … देवताम्’ इति उपमा लोकानां दृष्टिं दर्शयति — तेषां कृते एतत् दुःखदं, यथा स्वर्गात् शापेन पतिता देवी। ३१–३५ श्लोकाः वुल्गेटमात्राः — समीक्षिते अयं सर्गः ६.१०४ अग्निप्रवेशेन शीघ्रं समाप्यते। सर्गस्य अन्ते हाहाकारः — अग्रिमे सर्गे देवाः आगत्य रामस्य दिव्यत्वं प्रकाशयिष्यन्ति, अग्निः च सीतां प्रत्यर्पयिष्यति। अस्य दृश्यस्य करुणा द्विविधा — सीतायाः निर्दोषायाः अपि परीक्षा, रामस्य च स्वप्रियायाः परीक्षां द्रष्टुं विवशता। सर्वे प्रेक्षकाः — वानराः, राक्षसाः, देवाः, ऋषयः — सीतायाः पक्षे; तेषां हाहाकारः एव तस्याः शुद्धतायाः प्रथमं साक्ष्यम्।
With these words Vaidehī walked round the fire and, with a fearless heart, entered the blazing flames; there was no fear or doubt in her mind, for she knew she was pure. The great crowd gathered there, children and old people among them, watched the radiant Maithilī go into the fire. Glowing like newly heated gold and decked with ornaments of refined gold, she fell into the blazing fire in the sight of all the world. Every being there saw the large-eyed Sītā, like a golden altar, falling into the fire. The sages, gods and gandharvas saw the noble lady enter the fire like the final offering poured at the close of a sacrifice. All the women cried out when they saw her fall into the fire like the unbroken stream of ghee, consecrated with sacred formulas, that is poured at a sacrifice. And the three worlds, gods, gandharvas and dānavas, saw her like a goddess falling from heaven into hell under a curse. As she entered the fire a vast and extraordinary cry of “Alas!” went up from the rākṣasas and the monkeys. Every image but one speaks of holiness — the final offering, the stream of ghee, the golden altar of the sacrifice — so that her entering the fire is no suicide but an act as pure as a sacrifice. The image of the cursed goddess falling from heaven shows how the onlookers saw it: to them it was heartbreaking. The pity of the scene is twofold: an innocent woman is put to the test, and Rāma is forced to watch his beloved tried. Every onlooker — monkeys, rākṣasas, gods and sages — was on Sītā's side, and their cry of grief is the first witness to her purity. The sarga closes on that cry; in the next, the gods will come and reveal Rāma's divinity, and the Fire will give Sītā back.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षोडशाधिकशततमः सर्गः॥ ११६॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- प्रव्यथिता + अभवत् → प्रव्यथिताभवत् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘प्रव्यथित’ प्रथमा स्त्रीलिङ्गम्; ‘भू’ लङ् प्रथमपुरुषः
- सन्धिः
- तदा + अश्रुतपूर्वम् → तदाश्रुतपूर्वम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- पूर्वं न श्रुतम् — सुप्सुपा + नञ्समासः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- लज्जया + अवनता → लज्जयावनता; अवनता + अभवत् → …ताभवत् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘लज्जा’ तृतीया; ‘अवनत’ प्रथमा स्त्रीलिङ्गम्; ‘भू’ लङ्
- सन्धिः
- शरैः + तैः → शरैस्तैः — विसर्गस्य सत्वम्
- समासः
- वाचः एव शराः — रूपककर्मधारयः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- अश्रूणि + अवर्तयत् → अश्रूण्यवर्तयत् — यण्सन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘अश्रु’ द्वितीया बहुवचनम्; ‘वृत्’ णिजन्तात् लङ्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- बाष्पैः परिक्लिन्नम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- श्रोत्रयोः दारुणम् — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्राकृताम् + इव → प्राकृतामिव — मकारस्य स्वरे संयोगः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- चारित्रेण + एव → चारित्रेणैव — वृद्धिसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति (पृथक् + स्त्रीणाम्)
- समासः
- पृथक् (नीचाः) स्त्रियः — सुप्सुपासमासः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘परि + शङ्क्’ लट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- गात्रस्य संस्पर्शः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- तत्र + अपराध्यति → तत्रापराध्यति — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘अप + राध्’ लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- करिष्यामि + अनीश्वरी → करिष्याम्यनीश्वरी — यण्सन्धिः
- समासः
- न ईश्वरी — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘कृ’ लृट् उत्तमपुरुषः; ‘अनीश्वरी’ प्रथमा एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + वृद्ध → संवृद्ध — अनुस्वारसन्धिः
- समासः
- संवृद्धः भावः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- हनुमान् + अवलोककः → हनुमानवलोककः — नकारस्य स्वरे संयोगः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- स्यात् + जीवितम् → स्याज्जीवितम् — श्चुत्वं जश्त्वं च
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘अस्’ विधिलिङ् प्रथमपुरुषः; ‘जीवित’ प्रथमा एकवचनम्
- सन्धिः
- सुहृत् + जन → सुहृज्जन — श्चुत्वं जश्त्वं च
- समासः
- सुहृदः जनाः (कर्मधारयः); तेषां परिक्लेशः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- नृपः शार्दूलः इव — उपमितसमासः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
- सन्धिः
- जनकात् + न → जनकान्न — अनुनासिकसन्धिः; न + उत्पत्तिः → नोत्पत्तिः — गुणसन्धिः; उत्पत्तिः + वसुधा → उत्पत्तिर्वसुधा — विसर्गस्य रुत्वम्
- समासः
- वसुधायाः तलम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘जनक’ पञ्चमी; ‘उत्पत्ति’ प्रथमा; ‘वसुधातल’ पञ्चमी
- सन्धिः
- मिथ्यापवाद + उपहता → मिथ्यापवादोपहता — गुणसन्धिः
- समासः
- मिथ्या अपवादः (सुप्सुपा); तेन उपहता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- मनः + छन्दम् → मनश्छन्दम् — विसर्गस्य शत्वम्, छत्वम्
- समासः
- मनसः छन्दः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- यम + उपमम् → यमोपमम् — गुणसन्धिः
- समासः
- कालः अन्तकः यमः (कर्मधारयः); सः उपमा यस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- बद्ध + अञ्जलि → बद्धाञ्जलि — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- बद्धः अञ्जलिपुटः यया — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- न + अपसर्पति → नापसर्पति — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘अप + सृप्’ लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + अतिचरामि → नातिचरामि — सवर्णदीर्घसन्धिः; अतिचरामि + अहम् → …राम्यहम् — यण्सन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘अति + चर्’ लट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- निःशङ्केन + अन्तरात्मना → निःशङ्केनान्तरात्मना — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- निर्गता शङ्का यस्मात् (बहुव्रीहिः); अन्तरः आत्मा — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- हेम + आभा → हेमाभा — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- तप्तं नवं हेम (कर्मधारयः); तस्य आभा इव आभा यस्याः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- वसोः + धाराम् → वसोर्धाराम् — विसर्गस्य रुत्वम्; धाराम् + इव → धारामिव; इव + अध्वरे → इवाध्वरे — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- वसोः धारा — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘वसोर्धारा’ द्वितीया; ‘अध्वर’ सप्तमी एकवचनम्