- सन्धिः
- हृदय + अन्तर्गतम् → हृदयान्तर्गतम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- हृदयस्य अन्तः गतम् — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
युद्धकाण्डम् — पञ्चदशाधिकशततमः सर्गः
रामस्य सीतां प्रति परुषवचनम्
रामेण विजयस्य प्रयोजनकथनं, सर्वेषां परिश्रमस्य साफल्यं, जनापवादभयात् हृदयद्वैधं, सीतायाः चारित्र्ये संदेहः, ‘यथेष्टं गम्यताम्’ इति परित्यागवचनं, सीतायाः रोदनम्
पार्श्वे स्थितां प्रह्वां मैथिलीं सम्प्रेक्ष्य रामः हृदयान्तर्गतं भावं व्याहर्तुम् उपचक्रमे — ‘हे भद्रे, रणाजिरे शत्रुं जित्वा त्वं निर्जिता; पौरुषात् यत् कर्तव्यं तत् मया कृतम्। मम अमर्षस्य अन्तः गतः, धर्षणा सम्प्रमार्जिता, अवमानः शत्रुः च युगपत् निहतौ। अद्य मे पौरुषं दृष्टं, श्रमः सफलः, प्रतिज्ञा तीर्णा। हनुमतः समुद्रलङ्घनं लङ्कामर्दनं च, सुग्रीवस्य ससैन्यस्य विक्रमः मन्त्रणा च, विभीषणस्य परिश्रमः च अद्य सफलाः।’ एतत् श्रुत्वा सीता अश्रुपरिप्लुता अभवत्। तां पश्यतः राज्ञः हृदयं जनवादभयात् द्विधा बभूव। सः वानररक्षसां मध्ये अवदत् — ‘अपमानस्य प्रतीकाराय मया रावणः हतः; अयं रणपरिश्रमः सुहृदां वीर्येण सुतीर्णः, न तु त्वदर्थं कृतः, अपि तु वृत्तस्य रक्षणाय, अपवादस्य निवारणाय, प्रख्यातस्य वंशस्य न्यङ्गस्य परिमार्जनाय च। प्राप्तचारित्रसंदेहा त्वं नेत्रातुरस्य दीपः इव मे प्रतिकूला। दश दिशः गच्छ; मम त्वया कार्यं नास्ति। कः कुलीनः परगृहोषितां स्त्रियं पुनः आददीत? रावणाङ्कपरिक्लिष्टां, तेन दुष्टेन चक्षुषा दृष्टां त्वां कथं पुनः आददीय? लक्ष्मणे, भरते, शत्रुघ्ने, सुग्रीवे, विभीषणे वा यथासुखं मनः निवेशय; रावणः दिव्यरूपां त्वां स्वगृहे स्थितां चिरं न मर्षयेत्।’ तत् अप्रियं श्रुत्वा प्रियार्हश्रवणा मानिनी सीता गजेन्द्रहस्ताभिहता वल्लरी इव भृशं रुरोद।
१विजयस्य घोषणा, सर्वेषां परिश्रमस्य साफल्यम्
१तां तु पार्श्वे स्थितां प्रह्वां रामः सम्प्रेक्ष्य मैथिलीम्।
हृदयान्तर्गतं भावं व्याहर्तुमुपचक्रमे॥
२एषासि निर्जिता भद्रे शत्रुं जित्वा रणाजिरे।
पौरुषाद्यदनुष्ठेयं मयैतदुपपादितम्॥
३गतोऽस्म्यन्तममर्षस्य धर्षणा सम्प्रमार्जिता।
अवमानश्च शत्रुश्च युगपन्निहतौ मया॥
४अद्य मे पौरुषं दृष्टमद्य मे सफलः श्रमः।
अद्य तीर्णप्रतिज्ञोऽहं प्रभवाम्यद्य चात्मनः॥
५या त्वं विरहिता नीता चलचित्तेन रक्षसा।
दैवसम्पादितो दोषो मानुषेण मया जितः॥
६सम्प्राप्तमवमानं यस्तेजसा न प्रमार्जति।
कस्तस्य पौरुषेणार्थो महताप्यल्पचेतसः॥
७लङ्घनं च समुद्रस्य लङ्कायाश्चापि मर्दनम्।
सफलं तस्य च श्लाघ्यमद्य कर्म हनूमतः॥
८युद्धे विक्रमतश्चैव हितं मन्त्रयतस्तथा।
सुग्रीवस्य ससैन्यस्य सफलोऽद्य परिश्रमः॥
९विभीषणस्य च तथा सफलोऽद्य परिश्रमः।
विगुणं भ्रातरं त्यक्त्वा यो मां स्वयमुपस्थितः॥
पार्श्वे स्थितां प्रह्वां तां मैथिलीं सम्प्रेक्ष्य रामः हृदयान्तर्गतं भावं व्याहर्तुम् उपचक्रमे — ‘हे भद्रे, रणाजिरे शत्रुं जित्वा एषा त्वं निर्जिता असि; पौरुषात् यत् अनुष्ठेयं, तत् मया उपपादितम्। मम अमर्षस्य अन्तं गतः अस्मि; धर्षणा सम्प्रमार्जिता; अवमानः शत्रुः च मया युगपत् निहतौ। अद्य मे पौरुषं दृष्टम्, अद्य मे श्रमः सफलः, अद्य अहं तीर्णप्रतिज्ञः, अद्य आत्मनः प्रभवामि। चलचित्तेन रक्षसा विरहिता या त्वं नीता, सः दैवसम्पादितः दोषः मानुषेण मया जितः। यः प्राप्तम् अवमानं तेजसा न प्रमार्जति, तस्य अल्पचेतसः महता अपि पौरुषेण कः अर्थः? हनूमतः समुद्रस्य लङ्घनं, लङ्कायाः मर्दनं च — तस्य श्लाघ्यं कर्म अद्य सफलम्। युद्धे विक्रमतः हितं मन्त्रयतः ससैन्यस्य सुग्रीवस्य परिश्रमः अद्य सफलः। विगुणं भ्रातरं त्यक्त्वा यः मां स्वयम् उपस्थितः, तस्य विभीषणस्य अपि परिश्रमः अद्य सफलः।’ रामस्य प्रथमं वचनं विजयस्य घोषणा, किन्तु तत्र सीतायाः प्रति स्नेहस्य शब्दः एकः अपि नास्ति। सः ‘अमर्षः’, ‘धर्षणा’, ‘अवमानः’ इति पदैः स्वस्य अपमानस्य प्रतीकारं वर्णयति — विजयः क्षत्रियस्य मानस्य रक्षणं, न तु प्रेम्णः पूर्तिः। ‘दैवसम्पादितः दोषः’ इति — सीताहरणं दैवात् अभवत्, तस्य प्रतीकारः पौरुषेण। हनुमतः, सुग्रीवस्य, विभीषणस्य च कृतज्ञतया स्मरणं रामस्य न्यायबुद्धिं दर्शयति। ‘भद्रे’ इति सम्बोधनम् अपि औपचारिकम् इव। नवमस्य श्लोकस्य प्रथमः अर्धः समीक्षितात् भिन्नः (‘विभीषणस्य भक्तस्य’ स्थाने ‘विभीषणस्य च तथा’)। रामस्य वचनानि सावधानं रचितानि — सः प्रत्येकस्य सहायकस्य योगदानं गणयति, किन्तु सीतायाः दुःखस्य, तस्याः धैर्यस्य वा उल्लेखं न करोति। एषः मौनः एव अग्रिमस्य कठोरवचनस्य भूमिका।
Looking at Maithilī as she stood humbly at his side, Rāma began to speak what lay in his heart. “Here you are, good lady,” he said, “won back by me after I conquered the enemy on the field of battle. What a man's valour demanded, I have done. My wrath has run its course; the outrage has been wiped away, and the insult and the enemy have been destroyed together. Today my manhood has been seen, today my labour has borne fruit, today I have kept my vow and am my own master again. That the fickle-minded rākṣasa carried you off while I was away was a wrong that fate brought about, and I, a mere man, have overcome it. What good is great valour to a small-minded man who does not wipe out by his own might an insult he has suffered? Today Hanumān's glorious deed has borne fruit, his leap across the ocean and his ravaging of Laṅkā. Today the labour of Sugrīva and his army has borne fruit, for he fought bravely and counselled well. And today Vibhīṣaṇa's labour too has borne fruit, who left his worthless brother and came to me of his own accord.” Rāma's first words proclaim the victory, and yet there is not one word of affection for Sītā in them. With words like wrath, outrage and insult he describes the avenging of his own dishonour: the victory is the defence of a warrior's honour, not the fulfilment of love. Sītā's abduction was fate's doing; its remedy was a man's effort. His grateful mention of Hanumān, Sugrīva and Vibhīṣaṇa shows his sense of justice, but even the address “good lady” sounds formal. His words are carefully built: he counts up the contribution of every helper, yet says nothing of Sītā's suffering or her endurance, and that silence prepares the way for the harsh words that follow.
२सीतायाः अश्रूणि, रामस्य हृदयद्वैधम्
१०इत्येवं वदतः श्रुत्वा सीता रामस्य तद्वचः।
मृगीवोत्फुल्लनयना बभूवाश्रुपरिप्लुता॥
११पश्यतस्तां तु रामस्य समीपे हृदयप्रियाम्।
जनवादभयाद्राज्ञो बभूव हृदयं द्विधा॥
१२सीतामुत्पलपत्राक्षीं नीलकुञ्चितमूर्धजाम्।
अवदद्वै वरारोहां मध्ये वानररक्षसाम्॥
१३यत्कर्तव्यं मनुष्येण धर्षणां प्रतिमार्जता।
तत्कृतं रावणं हत्वा मयेदं मानकांक्षिणा॥
१४निर्जिता जीवलोकस्य तपसा भावितात्मना।
अगस्त्येन दुराधर्षा मुनिना दक्षिणेव दिक्॥
इति एवं वदतः रामस्य तत् वचः श्रुत्वा मृगीवत् उत्फुल्लनयना सीता बाष्पपरिप्लुता बभूव। समीपे हृदयप्रियां तां पश्यतः राज्ञः रामस्य हृदयं जनवादभयात् द्विधा बभूव। सः उत्पलपत्राक्षीं नीलकुञ्चितमूर्धजां वरारोहां सीतां वानररक्षसां मध्ये अवदत् — ‘धर्षणां प्रतिमार्जता मनुष्येण यत् कर्तव्यं, तत् मया मानकांक्षिणा रावणं हत्वा कृतम्। तपसा भावितात्मना मुनिना अगस्त्येन जीवलोकस्य दुराधर्षा दक्षिणा दिक् इव, त्वं मया निर्जिता।’ अत्र कविः रामस्य आन्तरिकं द्वन्द्वं स्पष्टं वदति — ‘जनवादभयात् हृदयं द्विधा’। एकतः हृदयप्रिया पत्नी, अपरतः लोकापवादः। रामः राजा, तस्य आचरणं प्रजानाम् आदर्शः; अतः परगृहे उषितायाः पत्न्याः स्वीकारः लोके संशयं जनयेत् इति तस्य भयम्। एषः श्लोकः (११) वुल्गेटस्य विशेषः — समीक्षिते तत्र ‘भूयः क्रोधः अभ्यवर्तत’ इति रामस्य क्रोधः वर्ण्यते, मुद्रणे तु तस्य हृदयस्य द्वैधम्; अतः वुल्गेटे रामस्य कठोरवचनं अन्तर्दुःखस्य फलम् इति व्याख्यायते। अगस्त्यस्य उपमा — अगस्त्यः विन्ध्यस्य वृद्धिं निरुध्य वातापीत्वलौ जित्वा दक्षिणां दिशं जीवलोकाय सुगमां कृतवान्; तथा रामः सीतां रावणस्य वशात् मोचितवान्। मृगीवत् उत्फुल्ले नेत्रे — विस्मयेन भयेन च विस्फारिते। ‘वानररक्षसां मध्ये’ इति — एतानि वचनानि सर्वेषां पुरतः उच्यन्ते, न एकान्ते। अतः तेषां प्रयोजनं सार्वजनिकम् — लोकस्य संशयस्य निवारणम्।
As Rāma spoke, Sītā's eyes opened wide like a doe's, in wonder and in fear, and filled with tears. And as the king looked at her standing near him, the beloved of his heart, his heart was torn in two for fear of what people would say. Here the poet states Rāma's inner conflict plainly: on one side his dearly loved wife, on the other the world's reproach. Rāma was a king whose conduct was the model for his people, and he feared that taking back a wife who had lived in another's house would raise doubts in the world. So, in the midst of the monkeys and rākṣasas, he spoke to Sītā, lovely, with eyes like lotus petals and dark curling hair: “What a man must do to wipe out an outrage, I have done by slaying Rāvaṇa, jealous as I am of my honour. I have won you back as the sage Agastya, made pure by his austerities, won the southern quarter that the living world could not enter.” Agastya had halted the Vindhya mountain's growth and conquered Vātāpi and Ilvala, opening the south to the world of the living; in the same way Rāma had freed Sītā from Rāvaṇa's power. Because Rāma's words were spoken before everyone, not in private, the reader understands that their purpose was public: to lay to rest the doubts of the world. On this reading Rāma's harsh words spring from inner pain.
३‘नास्ति मे त्वय्यभिष्वङ्गः’ — परित्यागवचनम्
१५विदितश्चास्तु भद्रं ते योऽयं रणपरिश्रमः।
सुतीर्णः सुहृदां वीर्यान्न त्वदर्थं मया कृतः॥
१६रक्षता तु मया वृत्तमपवादं च सर्वतः।
प्रख्यातस्यात्मवंशस्य न्यङ्गं च परिमार्जता॥
१७प्राप्तचारित्रसंदेहा मम प्रतिमुखे स्थिता।
दीपो नेत्रातुरस्येव प्रतिकूलासि मे दृढा॥
१८तद्गच्छ त्वानुजानेऽद्य यथेष्टं जनकात्मजे।
एता दश दिशो भद्रे कार्यमस्ति न मे त्वया॥
१९कः पुमांस्तु कुले जातः स्त्रियं परगृहोषिताम्।
तेजस्वी पुनरादद्यात्सुहृल्लोभेन चेतसा॥
२०रावणाङ्कपरिक्लिष्टां दृष्टां दुष्टेन चक्षुषा।
कथं त्वां पुनरादद्यां कुलं व्यपदिशन्महत्॥
२१यदर्थं निर्जिता मे त्वं सोऽयमासादितो मया।
नास्ति मे त्वय्यभिष्वङ्गो यथेष्टं गम्यतामिति॥
२२तदद्य व्याहृतं भद्रे मयैतत्कृतबुद्धिना।
लक्ष्मणे वाथ भरते कुरु बुद्धिं यथासुखम्॥
२३शत्रुघ्ने वाथ सुग्रीवे राक्षसे वा विभीषणे।
निवेशय मनः सीते यथा वा सुखमात्मना॥
२४नहि त्वां रावणो दृष्ट्वा दिव्यरूपां मनोरमाम्।
मर्षयेत चिरं सीते स्वगृहे पर्यवस्थिताम्॥
‘भद्रं ते, विदितः अस्तु — अयं यः रणपरिश्रमः सुहृदां वीर्यात् सुतीर्णः, सः त्वदर्थं मया न कृतः। वृत्तं रक्षता, सर्वतः अपवादं, प्रख्यातस्य आत्मवंशस्य न्यङ्गं च परिमार्जता मया कृतः। प्राप्तचारित्रसंदेहा त्वं मम प्रतिमुखे स्थिता नेत्रातुरस्य दीपः इव मे दृढं प्रतिकूला असि। तत् हे जनकात्मजे, अद्य त्वाम् अनुजाने, यथेष्टं गच्छ; हे भद्रे, एताः दश दिशः; मे त्वया कार्यं नास्ति। कुले जातः कः तेजस्वी पुमान् परगृहोषितां स्त्रियं सुहृल्लोभेन चेतसा पुनः आददीत? रावणस्य अङ्के परिक्लिष्टां, दुष्टेन चक्षुषा दृष्टां त्वां महत् कुलं व्यपदिशन् अहं कथं पुनः आददीय? यदर्थं त्वं मया निर्जिता, सः अयं यशः मया आसादितः; नास्ति मे त्वयि अभिष्वङ्गः; यथेष्टं गम्यताम्। हे भद्रे, इति कृतबुद्धिना मया अद्य एतत् व्याहृतम्; लक्ष्मणे वा भरते वा यथासुखं बुद्धिं कुरु। हे सीते, शत्रुघ्ने वा सुग्रीवे वा राक्षसे विभीषणे वा यथा सुखम् आत्मना मनः निवेशय। दिव्यरूपां मनोरमां त्वां स्वगृहे पर्यवस्थितां दृष्ट्वा रावणः चिरं न मर्षयेत।’ एतानि रामायणस्य कठोरतमानि वचनानि। रामः त्रीणि कारणानि वदति — वृत्तस्य रक्षणम्, अपवादस्य निवारणं, वंशस्य कलङ्कस्य परिमार्जनम्। ‘नेत्रातुरस्य दीपः’ इति उपमा — यथा नेत्ररोगिणः दीपप्रकाशः पीडाकरः, तथा संदिग्धचारित्रा पत्नी पत्युः दुःखकरी। ‘रावणो न मर्षयेत’ इति अन्तिमः तर्कः सीतायाः शुद्धतां प्रति संशयं प्रकटयति। व्याख्यातारः वदन्ति — रामः सीतायाः शुद्धतां जानाति, किन्तु लोकस्य पुरतः तस्याः परीक्षां प्रकटयितुम् इच्छति; अतः एव एतानि वचनानि। अग्रिमे सर्गे सीतायाः अग्निप्रवेशः, ततः अग्नेः साक्ष्यं च भविष्यति। २३.१ मुद्रणे ‘शत्रुघ्ने वाथ सुग्रीवे’, समीक्षिते ‘सुग्रीवे वानरेन्द्रे वा’। सीतायाः कृते एतत् वचनं रावणस्य सर्वेभ्यः तर्जनेभ्यः अपि दारुणतरम् — यतः शत्रोः वचनं सा सोढवती, प्रियस्य वचनं तु तस्याः हृदयं भिनत्ति। ‘लक्ष्मणे भरते वा बुद्धिं कुरु’ इति वचनं विशेषतः क्रूरम्; तत् सीतायाः पातिव्रत्यस्य अपमानः। तथापि कविः पूर्वं ‘हृदयं द्विधा’ इति उक्त्वा पाठकं स्मारयति यत् रामस्य अन्तःकरणं न कठोरम्।
“Blessings on you, but understand this,” he went on. “This labour of war, which I carried through by my friends' valour, was not undertaken for your sake. I did it to guard my good conduct, to wipe away the reproach that spread on every side and the stain on my famous line. Now that your character has fallen under suspicion, you stand before me as hateful to me as a lamp to a man with diseased eyes. So go, daughter of Janaka; I give you leave today to go wherever you like. Here are the ten directions, good lady; I have no use for you. What man of spirit, born in a noble family, would take back a woman who has lived in another man's house, just because he once loved her? How could I, who claim so great a lineage, take you back, when you have been mauled in Rāvaṇa's lap and he has looked at you with evil eyes? What I won you back for, my good name, I have regained. I have no attachment to you; go where you please. I say this, good lady, having made up my mind. Set your heart on Lakṣmaṇa or on Bharata, whichever you like; or on Śatrughna, or Sugrīva, or the rākṣasa Vibhīṣaṇa — fix your mind, Sītā, wherever you find happiness. For Rāvaṇa, seeing you so divinely beautiful and charming, living in his own house, would not have held back for long.” These are the harshest words in the Rāmāyaṇa. Rāma gives three reasons: to guard his conduct, to end the reproach, and to wipe the stain from his lineage. As lamplight pains a man whose eyes are diseased, so a wife whose character is in doubt brings pain to her husband. His last argument, that Rāvaṇa would not have restrained himself, shows open doubt of her purity, and telling her to turn to Lakṣmaṇa or Bharata is especially cruel, an insult to her faithfulness. The commentators say that Rāma knew Sītā was pure but wished to make her trial manifest before the world, and that this is why he spoke as he did; in the next sarga Sītā will enter the fire, and the Fire-god will bear witness for her. For Sītā these words were more dreadful than all Rāvaṇa's threats: an enemy's words she had endured, but the words of her beloved broke her heart. Yet by telling us earlier that Rāma's heart was torn in two, the poet reminds us that Rāma was not hard within.
४सीतायाः रोदनम्
२५ततः प्रियार्हश्रवणा तदप्रियं प्रियादुपश्रुत्य चिरस्य मानिनी।
मुमोच बाष्पं रुदती तदा भृशं गजेन्द्रहस्ताभिहतेव वल्लरी॥
ततः प्रियार्हश्रवणा, चिरस्य प्रियात् तत् अप्रियं वचनम् उपश्रुत्य, मानिनी सीता तदा रुदती भृशं बाष्पं मुमोच — गजेन्द्रस्य हस्तेन अभिहता वल्लरी इव। सा या सर्वदा प्रियवचनानि एव श्रोतुम् अर्हति, सा चिरकालानन्तरं प्रियात् एव अप्रियं श्रुतवती — अस्मिन् विरोधे एव तस्याः दुःखस्य तीव्रता। गजेन्द्रहस्ताभिहता लता इति उपमा — कोमला लता बलवता हस्तिशुण्डेन आहता कम्पते नमति च; तथा सीता। ‘मानिनी’ इति पदं तस्याः आत्मगौरवं सूचयति — अग्रिमे सर्गे सा रामस्य वचनानि सगौरवं प्रत्याख्यास्यति। अयं श्लोकः वंशस्थवृत्ते, सर्गस्य अन्ते।
Sītā, who deserved to hear only loving words, heard these unloving words from her beloved after so long a time, and, proud woman that she was, she wept bitterly, like a creeper struck down by the trunk of a great elephant. She who should always hear kind words heard unkind ones, and from the very man she loved, after so long a separation; in that contradiction lies the sharpness of her grief. The tender creeper, struck by the mighty trunk, trembles and bends, and so did Sītā. But the poet calls her proud, a word that tells of her self-respect, and in the next sarga she will answer Rāma's words with dignity.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चदशाधिकशततमः सर्गः॥ ११५॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- रण + अजिरे → रणाजिरे — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- रणस्य अजिरम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- मया + एतत् → मयैतत् — वृद्धिसन्धिः; एतत् + उपपादितम् → एतदुपपादितम् — जश्त्वसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘उपपादित’ क्तान्तं प्रथमा एकवचनम्
- सन्धिः
- गतः + अस्मि → गतोऽस्मि — विसर्गस्य उत्वं पूर्वरूपं च; अस्मि + अन्तम् → अस्म्यन्तम् — यण्सन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘गत’ प्रथमा; ‘अन्त’ द्वितीया; ‘अमर्ष’ षष्ठी एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम् + प्र + मृज्’ णिजन्तात् क्तः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- युगपत् + निहतौ → युगपन्निहतौ — अनुनासिकसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘युगपत्’ अव्ययम्; ‘निहत’ प्रथमा द्विवचनम्
- सन्धिः
- तीर्णप्रतिज्ञः + अहम् → तीर्णप्रतिज्ञोऽहम् — विसर्गस्य उत्वं पूर्वरूपं च
- समासः
- तीर्णा प्रतिज्ञा येन — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दैवेन सम्पादितः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- महता + अपि → महतापि — सवर्णदीर्घसन्धिः; अपि + अल्प → अप्यल्प — यण्सन्धिः
- समासः
- अल्पं चेतः यस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- ‘महत्’ तृतीया; ‘अल्पचेतस्’ षष्ठी एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘लङ्घ्’ धातोः ल्युट्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सैन्येन सह वर्तमानः — सहबहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
- सन्धिः
- मृगी + इव → मृगीव — सवर्णदीर्घसन्धिः; इव + उत्फुल्ल → इवोत्फुल्ल — गुणसन्धिः
- समासः
- उत्फुल्ले नयने यस्याः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- बभूव + अश्रु → बभूवाश्रु — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- अश्रुभिः परिप्लुता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘भू’ लिट् प्रथमपुरुषः एकवचनम्; ‘परिप्लुत’ प्रथमा स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- जनवादभयात् + राज्ञः → जनवादभयाद्राज्ञः — जश्त्वसन्धिः (मुद्रणे ‘राज्ञो’ इति विसर्गस्य उत्वम्)
- समासः
- जनानां वादः (षष्ठीतत्पुरुषः); तस्मात् भयम् — पञ्चमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘जनवादभय’ पञ्चमी एकवचनम्; ‘राजन्’ षष्ठी एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- नीलाः कुञ्चिताः मूर्धजाः यस्याः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मानं कांक्षति इति — उपपदसमासः (णिनिः)
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- दुः + आधर्षा → दुराधर्षा — विसर्गस्य रुत्वम्
- समासः
- दुःखेन आधर्षितुं शक्या — प्रादितत्पुरुषः (खल्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- दक्षिणा + इव → दक्षिणेव — गुणसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सुष्ठु तीर्णः — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- चारित्रे संदेहः (सप्तमीतत्पुरुषः); प्राप्तः सः यया — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- नेत्र + आतुरस्य → नेत्रातुरस्य — सवर्णदीर्घसन्धिः; आतुरस्य + इव → …स्येव — गुणसन्धिः
- समासः
- नेत्रे आतुरः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
- सन्धिः
- त्वा + अनुजाने → त्वानुजाने — सवर्णदीर्घसन्धिः; अनुजाने + अद्य → अनुजानेऽद्य — पूर्वरूपसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘त्वा’ द्वितीया (युष्मद्); ‘अनु + ज्ञा’ लट् उत्तमपुरुषः एकवचनम्
- सन्धिः
- परगृह + उषिताम् → परगृहोषिताम् — गुणसन्धिः
- समासः
- परस्य गृहम् (षष्ठीतत्पुरुषः); तस्मिन् उषिता — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सुहृत् + लोभेन → सुहृल्लोभेन — परसवर्णः (त् → ल्)
- समासः
- सुहृदः लोभः — षष्ठीतत्पुरुषः (सौहृदस्य लोभः)
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- रावण + अङ्क → रावणाङ्क — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- रावणस्य अङ्कः (षष्ठीतत्पुरुषः); तेन परिक्लिष्टा — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- त्वयि + अभिष्वङ्गः → त्वय्यभिष्वङ्गः — यण्सन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘युष्मद्’ सप्तमी; ‘अभिष्वङ्ग’ प्रथमा एकवचनम्
- सन्धिः
- गज + इन्द्र → गजेन्द्र — गुणसन्धिः; हस्त + अभिहता → हस्ताभिहता — सवर्णदीर्घसन्धिः; अभिहता + इव → अभिहतेव — गुणसन्धिः
- समासः
- गजेन्द्रस्य हस्तः (षष्ठीतत्पुरुषः); तेन अभिहता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्