॥वाल्मीकिरामायणम् युद्धकाण्डम् — सर्गः ११४

युद्धकाण्डम् — चतुर्दशाधिकशततमः सर्गः

सीतायाः रामसमीपानयनम्

हनुमतः निवेदनं, रामस्य ध्यानं, विभीषणेन सीतायाः स्नानालंकरणं शिबिकया आनयनं च, जनोत्सारणस्य निषेधः, पद्भ्यां सीतायाः आगमनं, प्रियमुखदर्शनम्

महाप्राज्ञः हनूमान् रामम् अभिवाद्य उवाच — ‘यन्निमित्तः अयं सर्वः आरम्भः, तां शोकसंतप्तां मैथिलीं द्रष्टुम् अर्हसि; सा विजयं श्रुत्वा त्वां द्रष्टुम् इच्छति।’ तत् श्रुत्वा रामः सहसा ध्यानम् आगच्छत्, ईषद्बाष्पपरिप्लुतः दीर्घं निःश्वस्य भूमिम् अवलोकयन् विभीषणम् आदिशत् — ‘शिरःस्नातां दिव्याङ्गरागां दिव्याभरणभूषितां सीताम् इह शीघ्रम् उपस्थापय।’ विभीषणः अन्तःपुरं गत्वा सीतां तथा निवेदयति; सा ‘अस्नात्वा एव भर्तारं द्रष्टुम् इच्छामि’ इति वदति, किन्तु ‘यथा रामः आह तथा कर्तुम् अर्हसि’ इति विभीषणवचनेन ‘तथा’ इति स्वीकरोति। स्नाता अलंकृता सा शिबिकया रक्षोभिः गुप्ता आनीयते। तां श्रुत्वा रामस्य रोषः हर्षः दैन्यं च युगपत् उत्पन्नम्। विभीषणस्य भृत्याः वानरादीन् उत्सारयन्ति; तत् दृष्ट्वा रामः सरोषं विभीषणम् उपालभते — ‘अयं जनः मम स्वजनः; न गृहाणि, न वस्त्राणि, न प्राकाराः स्त्रियाः आवरणम्, वृत्तम् एव आवरणम्; व्यसने, युद्धे, स्वयंवरे, यज्ञे, विवाहे च स्त्रीदर्शनं न दुष्यति। सीता शिबिकां विसृज्य पद्भ्याम् एव आगच्छतु, वानराः तां पश्यन्तु।’ रामस्य कठोरेङ्गितैः लक्ष्मणसुग्रीवहनूमन्तः व्यथिताः। लज्जया स्वगात्रेषु अवलीयमाना सीता विभीषणेन अनुगता भर्तारम् अभ्यवर्तत, विस्मयहर्षस्नेहैः सौम्यं भर्तुः मुखम् उदैक्षत, चिरादृष्टं प्रियमुखं दृष्ट्वा विमलशशाङ्कनिभानना अभवत्।

१हनुमतः निवेदनं, रामस्य ध्यानम्

१तमुवाच महाप्राज्ञः सोऽभिवाद्य प्लवङ्गमः।
रामं कमलपत्राक्षं वरं सर्वधनुष्मताम्॥

२यन्निमित्तोऽयमारम्भः कर्मणां यः फलोदयः।
तां देवीं शोकसंतप्तां द्रष्टुमर्हसि मैथिलीम्॥

३सा हि शोकसमाविष्टा बाष्पपर्याकुलेक्षणा।
मैथिली विजयं श्रुत्वा द्रष्टुं त्वामभिकांक्षति॥

४पूर्वकात्प्रत्ययाच्चाहमुक्तो विश्वस्तया तया।
द्रष्टुमिच्छामि भर्तारमिति पर्याकुलेक्षणा॥

५एवमुक्तो हनुमता रामो धर्मभृतां वरः।
आगच्छत्सहसा ध्यानमीषद्बाष्पपरिप्लुतः॥

६स दीर्घमभिनिःश्वस्य जगतीमवलोकयन्।
उवाच मेघसंकाशं विभीषणमुपस्थितम्॥

महाप्राज्ञः प्लवङ्गमः सः हनूमान् अभिवाद्य सर्वधनुष्मतां वरं कमलपत्राक्षं रामम् उवाच — ‘यन्निमित्तः अयं सर्वः आरम्भः, यः च कर्मणां फलोदयः, तां शोकसंतप्तां देवीं मैथिलीं द्रष्टुम् अर्हसि। सा शोकसमाविष्टा बाष्पपर्याकुलेक्षणा मैथिली विजयं श्रुत्वा त्वां द्रष्टुम् अभिकांक्षति। पूर्वकात् प्रत्ययात् विश्वस्तया तया पर्याकुलेक्षणया अहम् उक्तः — ‘भर्तारं द्रष्टुम् इच्छामि’ इति।’ एवं हनुमता उक्तः धर्मभृतां वरः रामः सहसा ध्यानम् आगच्छत्, ईषद्बाष्पपरिप्लुतः। सः दीर्घम् अभिनिःश्वस्य जगतीम् अवलोकयन् समीपे उपस्थितं मेघसंकाशं विभीषणम् उवाच। हनुमतः वचने ‘यन्निमित्तः अयम् आरम्भः’ इति स्मरणम् — सेतुबन्धः, युद्धं, रावणवधः — सर्वं सीतायाः कृते। अतः तस्याः दर्शनं सर्वस्य प्रयत्नस्य फलम्। ‘पूर्वकात् प्रत्ययात्’ इति — सुन्दरकाण्डे हनुमता दत्तेन अङ्गुलीयकेन सीतायाः विश्वासः उत्पन्नः; तेन एव विश्वासेन सा अद्य तं सन्देशं दत्तवती। रामस्य प्रतिक्रिया विचित्रा — सः हर्षेण न उत्प्लवते, अपि तु ध्यानमग्नः, अश्रुपूर्णनेत्रः, भूमिं पश्यन् निःश्वसिति। तस्य मनसि द्वन्द्वः — प्रियायाः दर्शनस्य इच्छा, लोकापवादस्य भयं च। समीक्षितसंस्करणे चतुर्थस्य श्लोकस्य उत्तरार्धे ‘भर्तारं द्रष्टुम् इच्छामि कृतार्थं सहलक्ष्मणम्’ इति, मुद्रणे ‘द्रष्टुमिच्छामि भर्तारमिति पर्याकुलेक्षणा’। हनुमान् रामस्य हृदयं जानाति; अतः सः सीतायाः दुःखं, तस्याः उत्कण्ठां च विस्तरेण वर्णयति, येन रामः शीघ्रं तां द्रष्टुं प्रेरितः भवेत्। तस्य वचनेषु सीतायाः पक्षस्य समर्थनम् इव ध्वनिः। रामस्य ध्यानं तु सूचयति — सः केवलं पतिः न, अपि तु राजा; तस्य प्रत्येकं कर्म लोकः पश्यति, अतः सः सावधानः।

The wise monkey saluted the lotus-eyed Rāma, finest of all bowmen, and said to him: “You should see the queen Maithilī, who is burning with grief. She is the reason all this was undertaken, and in her all these deeds bear their fruit. Overwhelmed by sorrow, her eyes swimming with tears, she has heard of your victory and longs to see you. Because she learned to trust me at our first meeting, she told me, her eyes full of tears, ‘I want to see my husband.’” Hanumān reminds Rāma that everything — the bridge, the war, the slaying of Rāvaṇa — had been done for Sītā, so that seeing her was the fruit of the whole enterprise. Her trust went back to the Sundara Kāṇḍa, when the ring Hanumān brought from Rāma first convinced her, and it was that same trust that let her send him her message now. Hanumān knew Rāma's heart, and he described her grief and longing at length, as if pleading her cause, so that Rāma would be moved to see her quickly. But Rāma's response was strange. He did not leap up in joy; he fell suddenly into thought, his eyes a little wet with tears, and, sighing deeply and looking at the ground, he spoke to Vibhīṣaṇa, who stood near him, dark as a cloud. A conflict was at work in his mind, between the wish to see his beloved and the fear of what people would say. His brooding shows that he was not only a husband but a king, whose every act the world watches, and so he moved with care.

२विभीषणेन सीतायाः आनयनम्

७दिव्याङ्गरागां वैदेहीं दिव्याभरणभूषिताम्।
इह सीतां शिरःस्नातामुपस्थापय मा चिरम्॥

८एवमुक्तस्तु रामेण त्वरमाणो विभीषणः।
प्रविश्यान्तःपुरं सीतां स्त्रीभिः स्वाभिरचोदयत्॥

९ततः सीतां महाभागां दृष्ट्वोवाच विभीषणः।
मूर्ध्नि बद्धाञ्जलिः श्रीमान्विनीतो राक्षसेश्वरः॥

१०दिव्याङ्गरागा वैदेहि दिव्याभरणभूषिता।
यानमारोह भद्रं ते भर्ता त्वां द्रष्टुमिच्छति॥

११एवमुक्ता तु वैदेही प्रत्युवाच विभीषणम्।
अस्नात्वा द्रष्टुमिच्छामि भर्तारं राक्षसेश्वर॥

१२तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच विभीषणः।
यथाऽऽह रामो भर्ता ते तत्तथा कर्तुमर्हसि॥

१३तस्य तद्वचनं श्रुत्वा मैथिली पतिदेवता।
भर्तृभक्त्यावृता साध्वी तथेति प्रत्यभाषत॥

१४ततः सीतां शिरःस्नातां संयुक्तां प्रतिकर्मणा।
महार्हाभरणोपेतां महार्हाम्बरधारिणीम्॥

१५आरोप्य शिबिकां दीप्तां परार्ध्याम्बरसंवृताम्।
रक्षोभिर्बहुभिर्गुप्तामाजहार विभीषणः॥

१६सोऽभिगम्य महात्मानं ज्ञात्वापि ध्यानमास्थितम्।
प्रणतश्च प्रहृष्टश्च प्राप्तां सीतां न्यवेदयत्॥

‘दिव्याङ्गरागां, दिव्याभरणभूषितां, शिरःस्नातां वैदेहीं सीताम् इह मा चिरम् उपस्थापय।’ एवं रामेण उक्तः विभीषणः त्वरमाणः अन्तःपुरं प्रविश्य स्वाभिः स्त्रीभिः सीतां अचोदयत्। ततः मूर्ध्नि बद्धाञ्जलिः श्रीमान् विनीतः राक्षसेश्वरः विभीषणः महाभागां सीतां दृष्ट्वा उवाच — ‘हे वैदेहि, दिव्याङ्गरागा दिव्याभरणभूषिता यानम् आरोह; भद्रं ते; भर्ता त्वां द्रष्टुम् इच्छति।’ एवम् उक्ता वैदेही विभीषणं प्रत्युवाच — ‘हे राक्षसेश्वर, अस्नात्वा एव भर्तारं द्रष्टुम् इच्छामि।’ तस्याः तत् वचनं श्रुत्वा विभीषणः प्रत्युवाच — ‘यथा भर्ता रामः आह, तत् तथा कर्तुम् अर्हसि।’ तस्य तत् वचनं श्रुत्वा पतिदेवता भर्तृभक्त्यावृता साध्वी मैथिली ‘तथा’ इति प्रत्यभाषत। ततः शिरःस्नातां प्रतिकर्मणा संयुक्तां महार्हाभरणोपेतां महार्हाम्बरधारिणीं सीतां दीप्तायां परार्ध्याम्बरसंवृतायां शिबिकायाम् आरोप्य बहुभिः रक्षोभिः गुप्तां विभीषणः आजहार। सः महात्मानं रामं ध्यानम् आस्थितं ज्ञात्वा अपि अभिगम्य प्रणतः प्रहृष्टः च ‘सीता प्राप्ता’ इति न्यवेदयत्। सीतायाः ‘अस्नात्वा द्रष्टुम् इच्छामि’ इति वचनं तस्याः उत्कण्ठां सूचयति — अलंकारः न, दर्शनम् एव तस्याः इष्टम्। किन्तु ‘यथा रामः आह’ इति श्रुत्वा सा तत्क्षणं स्वीकरोति — पतिदेवतायाः स्वभावः। नवमः श्लोकः (‘ततः सीतां महाभागां…’) वुल्गेटमात्रः। रामस्य आदेशे ‘मा चिरम्’ इति त्वरा — तस्य अपि उत्कण्ठा गूढा। मुद्रणे ‘परार्ध्याम्बरसंवृताम्’ (१५.१)। विभीषणस्य व्यवहारः विनीतः — सः सीतां ‘भद्रं ते’ इति आशीर्वचनेन सम्बोधयति, स्वस्त्रीभिः च तस्याः सेवां कारयति। सीतायाः अलंकरणं रामस्य आज्ञया — राज्ञः पत्नी राजोचितवेषेण एव सभायाम् आगच्छेत् इति तस्य आशयः स्यात्। शिबिका, वस्त्रावरणं, रक्षकाः — सर्वं राजकीयं गौरवम्। सीतायाः ‘तथेति’ इति एकपदम् उत्तरं तस्याः आज्ञापालनं दर्शयति — स्वेच्छां त्यक्त्वा पत्युः इच्छाम् अनुसरति। विभीषणः अपि ‘ध्यानमास्थितं ज्ञात्वा अपि’ रामं निवेदयति, यतः अस्य समाचारस्य महत्त्वम् अधिकम्।

“Have Sītā bathed and brought here without delay,” he said, “anointed with heavenly unguents and adorned with heavenly ornaments.” The words “without delay” betray an eagerness he kept hidden. At Rāma's command Vibhīṣaṇa hurried into the inner apartments and had his own women tell Sītā. Then the glorious lord of the rākṣasas, seeing that noble lady, raised his joined palms to his head and said humbly: “Vaidehī, put on heavenly unguents and heavenly ornaments and mount the carriage. Blessings on you: your husband wishes to see you.” Vaidehī answered him, “Lord of the rākṣasas, I want to see my husband just as I am, without bathing.” It was the sight of him she wanted, not finery. But Vibhīṣaṇa replied, “You should do exactly as your husband Rāma has said,” and on hearing that, Maithilī, whose husband was her god, a good woman wholly given to him, said simply, “So be it.” That single word shows her obedience: she set aside her own wish to follow his. So Sītā bathed her head and was dressed by attendants, and put on costly ornaments and costly garments. Rāma perhaps intended that a king's wife should come before the assembly in dress befitting a king's house, and everything about her coming spoke of royal dignity: a shining litter hung with precious cloth, and many rākṣasas guarding her as Vibhīṣaṇa brought her. Vibhīṣaṇa's courtesy throughout — the blessing he spoke, the women he sent to serve her — is marked. Though he knew the great-souled Rāma was lost in thought, he went up to him, bowed and announced joyfully that Sītā had come, for news like this could not wait.

३रामस्य मनोभावाः, जनोत्सारणं, रामस्य उपालम्भः

१७तामागतामुपश्रुत्य रक्षोगृहचिरोषिताम्।
रोषं हर्षं च दैन्यं च राघवः प्राप शत्रुहा॥

१८ततो यानगतां सीतां सविमर्शं विचारयन्।
विभीषणमिदं वाक्यमहृष्टो राघवोऽब्रवीत्॥

१९राक्षसाधिपते सौम्य नित्यं मद्विजये रत।
वैदेही संनिकर्षं मे क्षिप्रं समभिगच्छतु॥

२०तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राघवस्य विभीषणः।
तूर्णमुत्सारणं तत्र कारयामास धर्मवित्॥

२१कञ्चुकोष्णीषिणस्तत्र वेत्रझर्झरपाणयः।
उत्सारयन्तस्तान्योधान्समन्तात्परिचक्रमुः॥

२२ऋक्षाणां वानराणां च राक्षसानां च सर्वशः।
वृन्दान्युत्सार्यमाणानि दूरमुत्तस्थुरन्ततः॥

२३तेषामुत्सार्यमाणानां निःस्वनः सुमहानभूत्।
वायुनोद्धूयमानस्य सागरस्येव निःस्वनः॥

२४उत्सार्यमाणांस्तान्दृष्ट्वा समन्ताज्जातसम्भ्रमान्।
दाक्षिण्यात्तदमर्षाच्च वारयामास राघवः॥

२५संरम्भाच्चाब्रवीद्रामश्चक्षुषा प्रदहन्निव।
विभीषणं महाप्राज्ञं सोपालम्भमिदं वचः॥

रक्षोगृहे चिरोषितां ताम् आगताम् उपश्रुत्य शत्रुहा राघवः रोषं, हर्षं, दैन्यं च प्राप। ततः यानगतां सीतां सविमर्शं विचारयन् अहृष्टः राघवः विभीषणम् इदं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘हे सौम्य राक्षसाधिपते, नित्यं मद्विजये रत, वैदेही मे संनिकर्षं क्षिप्रं समभिगच्छतु।’ राघवस्य तत् वचनं श्रुत्वा धर्मवित् विभीषणः तत्र तूर्णम् उत्सारणं कारयामास। कञ्चुकोष्णीषिणः वेत्रझर्झरपाणयः पुरुषाः तान् योधान् उत्सारयन्तः समन्तात् परिचक्रमुः। ऋक्षाणां वानराणां राक्षसानां च वृन्दानि सर्वशः उत्सार्यमाणानि दूरम् उत्तस्थुः। तेषाम् उत्सार्यमाणानां वायुना उद्धूयमानस्य सागरस्य इव सुमहान् निःस्वनः अभूत्। समन्तात् जातसम्भ्रमान् उत्सार्यमाणान् तान् दृष्ट्वा राघवः दाक्षिण्यात् अमर्षात् च वारयामास। संरम्भात् चक्षुषा प्रदहन् इव रामः महाप्राज्ञं विभीषणं सोपालम्भम् इदं वचः अब्रवीत्। ‘रोषं हर्षं च दैन्यं च’ इति त्रयाणां विरुद्धानां भावानां युगपत् उदयः — प्रियायाः आगमनात् हर्षः, तस्याः परगृहवासात् रोषः, स्वस्य असहायावस्थायाः दैन्यम्। ‘सविमर्शं विचारयन्’ इति — सः लोकस्य दृष्टिं चिन्तयति। ‘अहृष्टः’ इति — अतीव महत्त्वपूर्णं पदम्; रामः प्रसन्नः न। उत्सारणं राजकुलस्त्रीणां रक्षणस्य सामान्यः आचारः, किन्तु रामः तत् न सहते — वानराः तस्य स्वजनाः, तेषां तिरस्कारः तस्य अप्रियः। सागरस्य उपमा — वानराणां ऋक्षाणां च विशालः समूहः, तस्य कोलाहलः वायुक्षुब्धस्य समुद्रस्य गर्जनम् इव। रामस्य ‘दाक्षिण्यम्’ — स्वसैनिकानां प्रति स्नेहः; ‘अमर्षः’ — तेषां तिरस्कारस्य असहनम्। ये तस्य कृते प्राणान् त्यक्तुं सज्जाः आसन्, ते अद्य दण्डैः निष्कास्यन्ते इति तस्य न रोचते। अस्मिन् भागे कविः रामस्य मानसिकं संघर्षं स्पष्टं न वदति, केवलं ‘अहृष्टः’, ‘रोषं हर्षं दैन्यम्’ इति पदैः सूचयति। पाठकः अनुमिनोति यत् किमपि अप्रियं भविष्यति।

When Rāghava, destroyer of his enemies, heard that she had come, she who had lived so long in the rākṣasa's house, he felt anger, joy and sorrow all at once: joy that his beloved had come, anger that she had lived in another man's house, and sorrow at his own helpless position. Weighing carefully how Sītā was arriving in a carriage, and thinking of how the world would see it, Rāghava, unhappy, said to Vibhīṣaṇa: “Gentle lord of the rākṣasas, always devoted to my victory, let Vaidehī come to me at once.” That word “unhappy” carries great weight: Rāma was not pleased. At his words Vibhīṣaṇa, who knew what was proper, promptly had the ground cleared. Men in jackets and turbans, holding canes and rattles, went round on every side driving the warriors back, and the crowds of bears, monkeys and rākṣasas, pushed back from all sides, stood off at a distance. As they were driven back a huge uproar went up, like the roar of the ocean whipped up by the wind, for that vast multitude of monkeys and bears was itself like a sea. Clearing the way was the usual custom for protecting the women of a royal house, but Rāma could not bear it. When he saw his people driven off and alarmed on every side, out of kindness for them and indignation at their treatment he stopped it; the monkeys were his own, men who had been ready to give their lives for him, and he would not see them chased away with sticks. Then, in anger, as if he would burn Vibhīṣaṇa up with his eyes, Rāma spoke words of reproach to that wise rākṣasa. The poet does not state Rāma's inner struggle outright; he only hints at it with the word “unhappy” and the mingling of anger, joy and sorrow, and the reader senses that something unwelcome is about to happen.

४‘वृत्तमावरणं स्त्रियाः’ — रामस्य नीतिवचनम्

२६किमर्थं मामनादृत्य क्लिश्यतेऽयं त्वया जनः।
निवर्तयैनमुद्वेगं जनोऽयं स्वजनो मम॥

२७न गृहाणि न वस्त्राणि न प्राकारस्तिरस्क्रिया।
नेदृशा राजसत्कारा वृत्तमावरणं स्त्रियाः॥

२८व्यसनेषु न कृच्छ्रेषु न युद्धेषु स्वयंवरे।
न क्रतौ नो विवाहे वा दर्शनं दूष्यते स्त्रियाः॥

२९सैषा विपद्गता चैव कृच्छ्रेण च समन्विता।
दर्शने नास्ति दोषोऽस्या मत्समीपे विशेषतः॥

३०विसृज्य शिबिकां तस्मात्पद्भ्यामेवापसर्पतु।
समीपे मम वैदेहीं पश्यन्त्वेते वनौकसः॥

‘मामनादृत्य किमर्थं त्वया अयं जनः क्लिश्यते? एनम् उद्वेगं निवर्तय; अयं जनः मम स्वजनः। न गृहाणि, न वस्त्राणि, न प्राकारः, न तिरस्क्रिया, न ईदृशाः राजसत्काराः स्त्रियाः आवरणम्; वृत्तम् एव स्त्रियाः आवरणम्। व्यसनेषु, कृच्छ्रेषु, युद्धेषु, स्वयंवरे, क्रतौ, विवाहे वा स्त्रियाः दर्शनं न दूष्यते। सा एषा विपद्गता, कृच्छ्रेण च समन्विता; विशेषतः मत्समीपे अस्याः दर्शने दोषः नास्ति। तस्मात् शिबिकां विसृज्य पद्भ्याम् एव अपसर्पतु; एते वनौकसः मम समीपे वैदेहीं पश्यन्तु।’ अत्र रामस्य वचनं द्विधा व्याख्यायते। एकतः तत् स्त्रीणां गौरवस्य उदात्तं सिद्धान्तं प्रकटयति — वस्त्राणि प्राकाराः च न, अपि तु चारित्रम् एव स्त्रियाः यथार्थं रक्षणम्। अपरतः तस्य आदेशः — ‘पद्भ्याम् एव आगच्छतु, सर्वे पश्यन्तु’ — अग्रिमस्य परीक्षायाः भूमिकां रचयति; सीतायाः चारित्र्यं सर्वेषां पुरतः प्रकटीभवतु इति तस्य आशयः इव। ‘मत्समीपे विशेषतः’ इति — पत्युः सान्निध्ये पत्न्याः दर्शनं सर्वथा निर्दोषम्। तिंशत्तमस्य श्लोकस्य प्रथमः अर्धः वुल्गेटमात्रः, द्वितीयः समीक्षितात् भिन्नः (समीक्षिते ‘sītā paśyatu mām eṣā suhṛdgaṇavṛtaṃ sthitam’)। अस्मिन् वचने रामस्य मनसि गूढः संघर्षः — सः सीतां सार्वजनिकरूपेण स्वीकर्तुं वा परीक्षितुं वा इच्छति। ‘व्यसनेषु’ इति सूचयति यत् सीता विपत्तौ, अतः सामान्याः नियमाः अत्र न प्रवर्तन्ते। स्वयंवरे, यज्ञे, विवाहे च स्त्रियः सर्वैः दृश्यन्ते इति लोकाचारः। एवं रामः शास्त्रेण लोकव्यवहारेण च स्वादेशं समर्थयति, न केवलं स्वेच्छया। किन्तु तस्य स्वरस्य कठोरता सर्वान् आश्चर्यचकितान् करोति।

“Why do you harass these people without regard for me?” he said. “Stop this disturbance; these people are my own. It is not houses, or clothes, or walls, or screens, or royal honours like these that cover a woman; her conduct is her covering. In times of calamity or hardship, in war, at a bride's choosing of her husband, at a sacrifice or at a wedding, there is no wrong in a woman being seen. She is in distress and beset by hardship, and there can be no fault in her being seen, least of all in my presence. So let her leave the litter and come on foot, and let these forest-dwellers see Vaidehī at my side.” Rāma's words can be read in two ways. On the one hand they state a noble principle about a woman's dignity: not clothes or walls but character is her true protection. On the other, his command that she walk and be seen by all prepares the way for the ordeal to come, as though he wished her conduct to be laid open before everyone. That she was in calamity meant the ordinary rules did not apply, and custom itself allows women to be seen by all at a bride's choosing, a sacrifice or a wedding; in his husband's presence especially, a wife's being seen can be no fault. Thus Rāma supports his order with the rules of dharma and the usage of the world, not his own will alone. Beneath his words lies a hidden struggle, whether to receive Sītā publicly or to put her to the test, and the harshness of his tone astonished everyone.

५सर्वेषां व्यथा, सीतायाः आगमनं प्रियमुखदर्शनं च

३१एवमुक्तस्तु रामेण सविमर्शो विभीषणः।
रामस्योपानयत्सीतां संनिकर्षं विनीतवत्॥

३२ततो लक्ष्मणसुग्रीवौ हनूमांश्च प्लवङ्गमः।
निशम्य वाक्यं रामस्य बभूवुर्व्यथिता भृशम्॥

३३कलत्रनिरपेक्षैश्च इङ्गितैरस्य दारुणैः।
अप्रीतमिव सीतायां तर्कयन्ति स्म राघवम्॥

३४लज्जया त्ववलीयन्ती स्वेषु गात्रेषु मैथिली।
विभीषणेनानुगता भर्तारं साभ्यवर्तत॥

३५विस्मयाच्च प्रहर्षाच्च स्नेहाच्च पतिदेवता।
उदैक्षत मुखं भर्तुः सौम्यं सौम्यतरानना॥

३६अथ समपनुदन्मनःक्लमं सा सुचिरमदृष्टमुदीक्ष्य वै प्रियस्य।
वदनमुदितपूर्णचन्द्रकान्तं विमलशशाङ्कनिभानना तदाऽऽसीत्॥

एवं रामेण उक्तः सविमर्शः विभीषणः सीतां विनीतवत् रामस्य संनिकर्षम् उपानयत्। ततः रामस्य वाक्यं निशम्य लक्ष्मणः, सुग्रीवः, प्लवङ्गमः हनूमान् च भृशं व्यथिताः बभूवुः। अस्य कलत्रनिरपेक्षैः दारुणैः इङ्गितैः ते राघवं सीतायाम् अप्रीतम् इव तर्कयन्ति स्म। लज्जया स्वेषु गात्रेषु अवलीयमाना इव मैथिली विभीषणेन अनुगता भर्तारम् अभ्यवर्तत। विस्मयात्, प्रहर्षात्, स्नेहात् च पतिदेवता सौम्यतरानना सा भर्तुः सौम्यं मुखम् उदैक्षत। अथ सुचिरम् अदृष्टं प्रियस्य उदितपूर्णचन्द्रकान्तं वदनम् उदीक्ष्य सा मनःक्लमं समपनुदत्, विमलशशाङ्कनिभानना तदा आसीत्। अत्र द्वयोः दृष्ट्योः विरोधः — सीता स्नेहेन हर्षेण च पतिम् ईक्षते, रामस्य इङ्गितानि तु कलत्रनिरपेक्षाणि दारुणानि। लक्ष्मणादयः तत् अवगत्य व्यथिताः, किन्तु सीता अद्यापि तत् न जानाति — सा केवलं चिरात् दृष्टं प्रियमुखं पश्यति। ‘लज्जया अवलीयन्ती’ इति — सर्वेषां पुरतः पद्भ्याम् आगच्छन्ती सा स्वाङ्गेषु एव संकुचिता। अन्तिमः श्लोकः पुष्पिताग्रावृत्ते — सीतायाः मुखस्य प्रसन्नता पूर्णचन्द्रेण उपमिता। अग्रिमे सर्गे अस्य प्रसन्नतायाः भङ्गः भविष्यति। समीक्षिते ६.१०२.०३४ (‘sā vastrasaṃruddhamukhī … rurodāsādya bhartāram āryaputreti bhāṣiṇī’) इति श्लोकः अत्र मुद्रणे नास्ति। ‘विस्मयात्’ इति — चिरकालानन्तरं पतिदर्शनं तस्याः कृते स्वप्नः इव; ‘प्रहर्षात्’ — विजयिनं पतिं दृष्ट्वा; ‘स्नेहात्’ — स्वाभाविकात् प्रेम्णः। त्रयः भावाः सीतायाः, त्रयः (रोषः, हर्षः, दैन्यम्) रामस्य — अस्य सर्गस्य रचनायां सममितिः दृश्यते। लक्ष्मणसुग्रीवहनुमतां व्यथा — ते रामस्य सर्वाधिकाः प्रियजनाः, तस्य भावान् च जानन्ति; तेषां चिन्ता अग्रिमस्य अप्रियस्य पूर्वसूचना।

At Rāma's words, Vibhīṣaṇa, thoughtful, humbly led Sītā up to him. Hearing what Rāma had said, Lakṣmaṇa, Sugrīva and the monkey Hanumān were deeply pained; from his harsh looks and gestures, which showed no regard for his wife, they guessed that Rāghava was displeased with Sītā. These three were his dearest companions and knew his moods, and their distress foreshadows the unhappiness that follows. Followed by Vibhīṣaṇa, Maithilī came towards her husband on foot before them all, shrinking into herself with shame. Yet with wonder, with joy and with love, she whose husband was her god, her face gentler still, gazed up at his gentle face: wonder, because after so long a time seeing him seemed like a dream; joy, at seeing him victorious; love, from the affection natural to her. Three feelings are Sītā's here, as anger, joy and sorrow were Rāma's, and the sarga is built on this balance. And when at last she saw the face of her beloved, unseen for so long and lovely as the full moon rising, the weariness of her heart fell away, and her own face shone like the spotless moon. Two gazes meet here and clash: Sītā looks at her husband with love and delight, while Rāma's bearing is harsh and cold towards her. Lakṣmaṇa and the others understood this and grieved, but Sītā did not yet know it; she saw only the dear face she had missed so long. In the next sarga that happiness will be shattered.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुर्दशाधिकशततमः सर्गः॥ ११४॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३० पदानि
कमलपत्राक्षम् ११४.१ पद्मदलनेत्रम्
सन्धिः
कमलपत्र + अक्षम् → कमलपत्राक्षम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
कमलस्य पत्रम् (षष्ठीतत्पुरुषः); तत्सदृशे अक्षिणी यस्य — बहुव्रीहिः (षच्)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
सर्वधनुष्मताम् ११४.१ सर्वेषां धनुर्धराणाम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सर्वे धनुष्मन्तः — कर्मधारयः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम्
यन्निमित्तोऽयमारम्भः ११४.२ यस्याः कारणात् अयम् उद्योगः
सन्धिः
यत् + निमित्तः → यन्निमित्तः — अनुनासिकसन्धिः; निमित्तः + अयम् → निमित्तोऽयम् — विसर्गस्य उत्वं पूर्वरूपं च
समासः
यत् निमित्तं यस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
फलोदयः ११४.२ फलस्य प्राप्तिः
सन्धिः
फल + उदयः → फलोदयः — गुणसन्धिः
समासः
फलस्य उदयः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अभिकांक्षति ११४.३ इच्छति
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘अभि + कांक्ष्’ लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
पूर्वकात् ११४.४ पूर्वतनात् (विश्वासात्)
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘पूर्व’ शब्दात् स्वार्थे कन्
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम्
ईषद्बाष्पपरिप्लुतः ११४.५ किञ्चित् अश्रुपूर्णः
सन्धिः
ईषत् + बाष्प → ईषद्बाष्प — जश्त्वसन्धिः
समासः
बाष्पेण परिप्लुतः (तृतीयातत्पुरुषः); ईषत् तादृशः — सुप्सुपासमासः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अभिनिःश्वस्य ११४.६ निःश्वासं विमुच्य
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘अभि + निस् + श्वस्’ ल्यबन्तम्
दिव्याङ्गरागाम् ११४.७ दिव्यानुलेपनयुक्ताम्
सन्धिः
दिव्य + अङ्गरागाम् → दिव्याङ्गरागाम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
दिव्यः अङ्गरागः यस्याः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
शिरःस्नाताम् ११४.७ सशिरस्कं स्नाताम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति (विसर्गः यथावत्)
समासः
शिरसा स्नाता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
प्रविश्यान्तःपुरम् ११४.८ राजस्त्रीगृहं प्रविश्य
सन्धिः
प्रविश्य + अन्तःपुरम् → प्रविश्यान्तःपुरम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
अन्तः पुरम् — सुप्सुपासमासः
विभक्तिः
‘प्रविश्य’ ल्यबन्तम्; ‘अन्तःपुर’ द्वितीया एकवचनम्
बद्धाञ्जलिः ११४.९ कृताञ्जलिः
सन्धिः
बद्ध + अञ्जलिः → बद्धाञ्जलिः — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
बद्धः अञ्जलिः येन — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अस्नात्वा ११४.११ स्नानम् अकृत्वा
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
न स्नात्वा — नञ्समासः
विभक्तिः
क्त्वान्तम् अव्ययम्
भर्तृभक्त्यावृता ११४.१३ पतिभक्त्या परिपूर्णा
सन्धिः
भर्तृभक्त्या + आवृता → भर्तृभक्त्यावृता — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
भर्तरि भक्तिः (सप्तमीतत्पुरुषः); तया आवृता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
प्रतिकर्मणा ११४.१४ प्रसाधनेन, अलंकरणेन
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘प्रतिकर्मन्’)
परार्ध्याम्बरसंवृताम् ११४.१५ बहुमूल्यवस्त्रेण आच्छादिताम् (शिबिकाम्)
सन्धिः
परार्ध्य + अम्बर → परार्ध्याम्बर — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
परार्ध्यम् अम्बरम् (कर्मधारयः); तेन संवृता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
रक्षोगृहचिरोषिताम् ११४.१७ राक्षसगृहे दीर्घकालं निवसिताम्
सन्धिः
रक्षः + गृह → रक्षोगृह — विसर्गस्य उत्वम्; चिर + उषिताम् → चिरोषिताम् — गुणसन्धिः
समासः
रक्षसः गृहम् (षष्ठीतत्पुरुषः); तस्मिन् चिरम् उषिता — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
सविमर्शम् ११४.१८ विचारपूर्वकम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
विमर्शेन सह — अव्ययीभावः
विभक्तिः
अव्ययम् (क्रियाविशेषणम्)
कञ्चुकोष्णीषिणः ११४.२१ कवचशिरोवेष्टनधारिणः
सन्धिः
कञ्चुक + उष्णीषिणः → कञ्चुकोष्णीषिणः — गुणसन्धिः
समासः
कञ्चुकः च उष्णीषं च (द्वन्द्वः); तत् येषाम् अस्ति — इनिप्रत्ययः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
वेत्रझर्झरपाणयः ११४.२१ हस्ते वेत्रदण्डान् झर्झराणि च धारयन्तः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वेत्राणि झर्झराः च (द्वन्द्वः); ते पाणौ येषां — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
वायुनोद्धूयमानस्य ११४.२३ वायुना क्षुभ्यमाणस्य
सन्धिः
वायुना + उद्धूयमानस्य → वायुनोद्धूयमानस्य — गुणसन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘वायु’ तृतीया; ‘उद्धूयमान’ (कर्मणि शानच्) षष्ठी एकवचनम्
दाक्षिण्यात्तदमर्षाच्च ११४.२४ उदारतया तस्य असहनेन च
सन्धिः
दाक्षिण्यात् + तत् → दाक्षिण्यात्तत्; तत् + अमर्षात् → तदमर्षात् — जश्त्वसन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम्
सोपालम्भमिदं ११४.२५ निन्दायुक्तम्
सन्धिः
स + उपालम्भम् → सोपालम्भम् — गुणसन्धिः
समासः
उपालम्भेन सह — सहबहुव्रीहिः/अव्ययीभावः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
तिरस्क्रिया ११४.२७ आवरणम्, पटः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
तिरः क्रिया — गतिसमासः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
वृत्तमावरणम् ११४.२७ सदाचारः एव आच्छादनम्
सन्धिः
वृत्तम् + आवरणम् → वृत्तमावरणम् — मकारस्य स्वरे संयोगः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
पद्भ्यामेवापसर्पतु ११४.३० पादाभ्याम् एव आगच्छतु
सन्धिः
पद्भ्याम् + एव → पद्भ्यामेव; एव + अपसर्पतु → एवापसर्पतु — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘पद्’ तृतीया द्विवचनम्; ‘अप + सृप्’ लोट् प्रथमपुरुषः एकवचनम्
कलत्रनिरपेक्षैः ११४.३३ पत्न्यां उदासीनैः (इङ्गितैः)
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कलत्रे निरपेक्षाणि — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
त्ववलीयन्ती ११४.३४ संकुचन्ती, निलीयमाना इव
सन्धिः
तु + अवलीयन्ती → त्ववलीयन्ती — यण्सन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘अव + ली’ शानच्/शतृ स्त्रियां, प्रथमा एकवचनम्
सौम्यतरानना ११४.३५ अतिसौम्यमुखी
सन्धिः
सौम्यतर + आनना → सौम्यतरानना — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
सौम्यतरम् आननं यस्याः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
विमलशशाङ्कनिभानना ११४.३६ निर्मलचन्द्रसदृशमुखी
सन्धिः
निभ + आनना → निभानना — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
विमलः शशाङ्कः (कर्मधारयः); तेन निभम् आननं यस्याः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्