॥वाल्मीकिरामायणम् युद्धकाण्डम् — सर्गः ११३

युद्धकाण्डम् — त्रयोदशाधिकशततमः सर्गः

हनूमत्सीतासंवादः

हनुमता सीतायै विजयवार्तानिवेदनम्, सीतायाः हर्षः, हनुमतः प्रशंसा, राक्षसीवधप्रस्तावः, सीतायाः करुणा — ‘न परः पापमादत्ते’, भर्तृदर्शनेच्छा

रामेण आदिष्टः हनूमान् निशाचरैः पूज्यमानः लङ्कां प्रविश्य विभीषणम् अनुज्ञाप्य अशोकवाटिकां गत्वा राक्षसीभिः परिवृतां मृजया हीनां वृक्षमूले निरानन्दां सीतां ददर्श, प्रणम्य च रामस्य वचनं निवेदयामास — ‘वैदेहि, रामः ससुग्रीवलक्ष्मणः कुशली; विभीषणसहायेन रामेण रावणः निहतः; तव प्रभावात् अयं विजयः लब्धः; स्वस्था भव, लङ्का विभीषणस्य वशे।’ प्रहर्षेण अवरुद्धा सीता क्षणं न किञ्चित् अवदत्; ततः बाष्पगद्गदया गिरा उवाच — ‘अस्य प्रियाख्यानस्य सदृशं किमपि दातुं न पश्यामि; हिरण्यं रत्नानि त्रैलोक्यराज्यम् अपि एतत् न अर्हति।’ हनूमान् ‘तव एतत् स्निग्धं वचनं देवराज्यात् अपि विशिष्यते’ इति प्रत्युवाच; सीता तस्य बलशौर्यश्रुतसत्त्वादिगुणान् प्रशशंस। ततः हनूमान् ‘याभिः त्वं तर्जिता, ताः राक्षसीः हन्तुम् इच्छामि’ इति वरं ययाचे। सीता तु करुणया निवारयति — ‘राजाज्ञया कुर्वतीनां दासीनां कः कुप्येत्? मम एव भाग्यवैषम्यं कारणम्। न परः पापम् आदत्ते परेषां पापकर्मणाम्; आर्येण सर्वेषु कारुण्यं कार्यम्।’ ततः हनुमता पृष्टा सा ‘भक्तवत्सलं भर्तारं द्रष्टुम् इच्छामि’ इति उवाच; हनूमान् रामम् आगत्य तस्याः प्रतिवचनं निवेदयामास।

१हनुमतः लङ्काप्रवेशः, सीतादर्शनम्

१इति प्रतिसमादिष्टो हनूमान्मारुतात्मजः।
प्रविवेश पुरीं लङ्कां पूज्यमानो निशाचरैः॥

२प्रविश्य च पुरीं लङ्कामनुज्ञाप्य विभीषणम्।
ततस्तेनाभ्यनुज्ञातो हनूमान्वृक्षवाटिकाम्॥

३सम्प्रविश्य यथान्यायं सीताया विदितो हरिः।
ददर्श मृजया हीनां सातङ्कां रोहिणीमिव॥

४वृक्षमूले निरानन्दां राक्षसीभिः परीवृताम्।
निभृतः प्रणतः प्रह्वः सोऽभिगम्याभिवाद्य च॥

५दृष्ट्वा तमागतं देवी हनूमन्तं महाबलम्।
तूष्णीमास्त तदा दृष्ट्वा स्मृत्वा हृष्टाभवत्तदा॥

६सौम्यं तस्या मुखं दृष्ट्वा हनूमान्प्लवगोत्तमः।
रामस्य वचनं सर्वमाख्यातुमुपचक्रमे॥

इति प्रतिसमादिष्टः मारुतात्मजः हनूमान् निशाचरैः पूज्यमानः लङ्कां पुरीं प्रविवेश। पुरीं प्रविश्य विभीषणम् अनुज्ञाप्य, तेन अभ्यनुज्ञातः हनूमान् वृक्षवाटिकां यथान्यायं सम्प्रविश्य सीतायाः विदितः सन्, मृजया हीनां सातङ्कां रोहिणीम् इव वृक्षमूले निरानन्दां राक्षसीभिः परीवृतां सीतां ददर्श। निभृतः प्रणतः प्रह्वः सः अभिगम्य अभिवाद्य च स्थितः। आगतं महाबलं हनूमन्तं दृष्ट्वा देवी तदा तूष्णीम् आस्त; ततः तं स्मृत्वा हृष्टा अभवत्। तस्याः सौम्यं मुखं दृष्ट्वा प्लवगोत्तमः हनूमान् रामस्य सर्वं वचनम् आख्यातुम् उपचक्रमे। अत्र हनुमतः विनयः उल्लेखनीयः — इदानीं लङ्का विभीषणस्य राज्यम्, अतः सः राज्ञः अनुमतिं गृहीत्वा एव प्रविशति। पूर्वं सः गूढः चोरः इव लङ्कां प्राविशत्; अद्य राक्षसैः पूज्यमानः। ‘मृजया हीनाम्’ इति — स्नानालङ्कारादिशोधनरहिताम्। ‘सातङ्कां रोहिणीम् इव’ इति उपमा — ग्रहेण पीडिता रोहिणी इव भयग्रस्ता; समीक्षिते ‘शशिना हीनाम्’ इति पाठः, मुद्रणे ‘मृजया हीनाम्’। सीता प्रथमं तूष्णीं स्थिता, ततः तं परिचित्य हृष्टा — दीर्घस्य बन्धनस्य अनन्तरं सहसा आगतं दूतं सा क्षणं न अवगतवती। द्वितीयः श्लोकः (२.२ इत्यारभ्य) पञ्चमः षष्ठः च बहुधा वुल्गेटमात्राः। सुन्दरकाण्डे हनुमान् प्रथमं सीतां अस्मिन् एव स्थाने दृष्टवान् — शिंशपावृक्षस्य मूले, राक्षसीभिः परिवृताम्। अद्य पुनः तत्र एव सः आगतः, किन्तु परिस्थितिः सर्वथा परिवर्तिता। तदा सः गूढः, भीतः, वृक्षशाखासु निलीनः आसीत्; अद्य सः विजयवार्ताहरः, राक्षसैः एव पूजितः। सीतायाः अवस्था तु अद्यापि तादृशी — मलिना, निरानन्दा, बन्दिनी इव; यतः सा विजयस्य वार्तां न जानाति। हनुमतः प्रणामः ‘निभृतः प्रणतः प्रह्वः’ इति त्रिभिः पदैः वर्णितः — तस्य भक्तेः विनयस्य च पूर्णता।

So charged by Rāma, Hanumān, son of the Wind, went into the city of Laṅkā, and the night-rangers honoured him as he passed. Once inside he took leave of Vibhīṣaṇa and, with the king's permission, entered the grove of trees in due form. His courtesy is worth noticing: Laṅkā was now Vibhīṣaṇa's kingdom, so he went in only with its king's consent. The first time he had crept into Laṅkā secretly, like a thief; now the rākṣasas themselves did him honour. Making himself known to Sītā, he saw her sitting joyless at the foot of a tree with rākṣasīs all around her, unwashed and unadorned, as anxious as the star Rohiṇī when a malign planet presses on her. Quiet, bowing low and humble, he went up to her and saluted her and stood waiting; the three words the poet uses for his posture sum up his devotion and his modesty. Seeing the mighty Hanumān arrive, the queen at first sat silent, for after so long a captivity she did not at once take in a messenger appearing so suddenly; then she recognised him and was glad. It was in this very spot, at the foot of the śiṃśapā tree among the rākṣasīs, that Hanumān had first seen her in the Sundara Kāṇḍa. Now he stood there again, but everything had changed: then he had been hidden, afraid, crouching among the branches; now he came bearing news of victory, honoured by the rākṣasas themselves. Sītā alone was as she had been, soiled, joyless, still like a prisoner, because she did not yet know that the war was won. Seeing her gentle face, Hanumān, best of monkeys, began to give her the whole of Rāma's message.

२विजयवार्तानिवेदनम्

७वैदेहि कुशली रामः सहसुग्रीवलक्ष्मणः।
कुशलं चाह सिद्धार्थो हतशत्रुरमित्रजित्॥

८विभीषणसहायेन रामेण हरिभिः सह।
निहतो रावणो देवि लक्ष्मणेन च वीर्यवान्॥

९प्रियमाख्यामि ते देवि भूयश्च त्वां सभाजये।
तव प्रभावाद्धर्मज्ञे महान्रामेण संयुगे॥

१०लब्धोऽयं विजयः सीते स्वस्था भव गतज्वरा।
रावणश्च हतः शत्रुर्लङ्का चैव वशीकृता॥

११मया ह्यलब्धनिद्रेण धृतेन तव निर्जये।
प्रतिज्ञैषा विनिस्तीर्णा बद्ध्वा सेतुं महोदधौ॥

१२सम्भ्रमश्च न कर्तव्यो वर्तन्त्या रावणालये।
विभीषणविधेयं हि लङ्कैश्वर्यमिदं कृतम्॥

१३तदाश्वसिहि विस्रब्धं स्वगृहे परिवर्तसे।
अयं चाभ्येति संहृष्टस्त्वद्दर्शनसमुत्सुकः॥

‘हे वैदेहि, रामः ससुग्रीवलक्ष्मणः कुशली। सिद्धार्थः हतशत्रुः अमित्रजित् सः त्वां कुशलं च आह। हे देवि, विभीषणसहायेन हरिभिः सह रामेण, वीर्यवता लक्ष्मणेन च रावणः निहतः। हे देवि, ते प्रियम् आख्यामि, भूयः च त्वां सभाजये। हे धर्मज्ञे, तव प्रभावात् रामेण संयुगे अयं महान् विजयः लब्धः। हे सीते, स्वस्था गतज्वरा भव; शत्रुः रावणः हतः, लङ्का च वशीकृता। अलब्धनिद्रेण तव निर्जये धृतेन मया महोदधौ सेतुं बद्ध्वा एषा प्रतिज्ञा विनिस्तीर्णा — इति रामस्य वचनम्। रावणालये वर्तन्त्या त्वया सम्भ्रमः न कर्तव्यः; इदं लङ्कैश्वर्यं विभीषणविधेयं कृतम्। तत् आश्वसिहि, विस्रब्धा भव, स्वगृहे इव परिवर्तसे। अयं च विभीषणः संहृष्टः त्वद्दर्शनसमुत्सुकः अभ्येति।’ अत्र रामस्य सन्देशः क्रमशः — कुशलं, विजयः, प्रतिज्ञापूर्तिः, आश्वासनं च। ‘तव प्रभावात्’ इति वचनम् अत्यन्तं महत्त्वपूर्णम् — रामः स्वविजयं सीतायाः पातिव्रत्यस्य प्रभावाय अर्पयति। ‘अलब्धनिद्रेण’ इति रामस्य वियोगदुःखं सूच्यते — सीतां जेतुं सः रात्रिषु अपि न सुप्तवान्। ‘स्वगृहे परिवर्तसे’ इति — इदानीं लङ्का मित्रस्य राज्यम्, अतः इदं तव स्वगृहम् इव। नवमस्य श्लोकस्य उत्तरार्धे समीक्षितं ‘diṣṭyā jīvasi dharmajñe jayena mama saṃyuge’ इति पठति, मुद्रणं ‘तव प्रभावाद्धर्मज्ञे महान्रामेण संयुगे’। सन्देशस्य भाषा रामस्य एव — हनुमान् तस्य वचनं यथावत् निवेदयति, ‘मया’ इति उत्तमपुरुषः रामस्य। एषः दूतस्य धर्मः — स्वामिनः वचनं न परिवर्तनीयम्। लक्ष्मणस्य, सुग्रीवस्य, विभीषणस्य च उल्लेखः सर्वेषां सहयोगं स्मारयति। ‘सभाजये’ इति पदेन हनुमान् स्वयम् अपि सीतायाः अभिनन्दनं करोति। ‘स्वस्था भव गतज्वरा’ इति आश्वासनं दीर्घस्य भयस्य अन्तं सूचयति। रावणस्य भयात्, राक्षसीनां तर्जनात्, भर्तुः वियोगात् च या चिन्ता तस्याः मनसि आसीत्, सा अद्य दूरीभवतु इति रामस्य इच्छा। विभीषणस्य आगमनस्य उल्लेखः अपि आश्वासनाय — लङ्कायाः नूतनः राजा तस्याः मित्रम्।

“Vaidehī,” he said, “Rāma is well, and Sugrīva and Lakṣmaṇa with him. The conqueror of his enemies has achieved his purpose and destroyed his foe, and he sends you word that all is well. With Vibhīṣaṇa's help, Rāma, with the monkeys and the valiant Lakṣmaṇa, has slain Rāvaṇa, my queen. I bring you this happy news and I greet you once again. It was through your power, lady who knows dharma, that Rāma won this great victory in battle. Be at ease now, Sītā, and let your fever of fear pass: Rāvaṇa, your enemy, is dead and Laṅkā is in our hands. And these are Rāma's own words: ‘Sleepless, set on winning you back, I bridged the great ocean and I have kept my vow. You need not be alarmed at living in Rāvaṇa's palace, for the lordship of Laṅkā has been placed under Vibhīṣaṇa's rule. So take heart and rest easy; you are as good as in your own home. And here is Vibhīṣaṇa himself coming, full of joy and eager to see you.’” Rāma's message moves in order: his welfare, the victory, the vow fulfilled, and reassurance. The words “through your power” matter most of all, for in them Rāma lays his victory at the feet of Sītā's faithfulness. “Sleepless” betrays what the separation had cost him: he had not slept even at night in his struggle to win her back. Laṅkā was now a friend's kingdom, and so it could be to her like her own home. Hanumān repeats the message just as Rāma gave it, keeping the “I” that is Rāma's; this is the messenger's duty, never to alter his master's words. The mention of Lakṣmaṇa, Sugrīva and Vibhīṣaṇa recalls how all had worked together, and in saying “I greet you” Hanumān adds his own congratulations. “Be at ease, free of fever” marks the end of a long fear: Rāma wished that every anxiety in her mind — dread of Rāvaṇa, the threats of the rākṣasīs, the pain of separation from her husband — should now be driven away. Even the news of Vibhīṣaṇa's coming was meant to comfort her, for the new king of Laṅkā was her friend.

३सीतायाः हर्षः, पारितोषिकस्य अभावः

१४एवमुक्ता तु सा देवी सीता शशिनिभानना।
प्रहर्षेणावरुद्धा सा व्याहर्तुं न शशाक ह॥

१५ततोऽब्रवीद्धरिवरः सीतामप्रतिजल्पतीम्।
किं त्वं चिन्तयसे देवि किं च मां नाभिभाषसे॥

१६एवमुक्ता हनुमता सीता धर्मपथे स्थिता।
अब्रवीत्परमप्रीता बाष्पगद्गदया गिरा॥

१७प्रियमेतदुपश्रुत्य भर्तुर्विजयसंश्रितम्।
प्रहर्षवशमापन्ना निर्वाक्यास्मि क्षणान्तरम्॥

१८नहि पश्यामि सदृशं चिन्तयन्ती प्लवंगम।
आख्यानकस्य भवतो दातुं प्रत्यभिनन्दनम्॥

१९न हि पश्यामि तत्सौम्य पृथिव्यामपि वानर।
सदृशं यत्प्रियाख्याने तव दत्त्वा भवेत्सुखम्॥

२०हिरण्यं वा सुवर्णं वा रत्नानि विविधानि च।
राज्यं वा त्रिषु लोकेषु एतन्नार्हति भाषितम्॥

२१एवमुक्तस्तु वैदेह्या प्रत्युवाच प्लवंगमः।
प्रगृहीताञ्जलिर्हर्षात्सीतायाः प्रमुखे स्थितः॥

२२भर्तुः प्रियहिते युक्ते भर्तुर्विजयकांक्षिणि।
स्निग्धमेवंविधं वाक्यं त्वमेवार्हस्यनिन्दिते॥

२३तवैतद्वचनं सौम्ये सारवत्स्निग्धमेव च।
रत्नौघाद्विविधाच्चापि देवराज्याद्विशिष्यते॥

२४अर्थतश्च मया प्राप्ता देवराज्यादयो गुणाः।
हतशत्रुं विजयिनं रामं पश्यामि सुस्थितम्॥

एवम् उक्ता सा शशिनिभानना देवी सीता प्रहर्षेण अवरुद्धा व्याहर्तुं न शशाक। ततः हरिवरः अप्रतिजल्पतीं सीताम् अब्रवीत् — ‘हे देवि, किं चिन्तयसे? किं च मां न अभिभाषसे?’ एवं हनुमता उक्ता धर्मपथे स्थिता सीता परमप्रीता बाष्पगद्गदया गिरा अब्रवीत् — ‘भर्तुः विजयसंश्रितम् इदं प्रियम् उपश्रुत्य प्रहर्षवशम् आपन्ना अहं क्षणान्तरं निर्वाक्या अस्मि। हे प्लवंगम, चिन्तयन्ती अपि भवतः आख्यानकस्य सदृशं प्रत्यभिनन्दनं दातुं न पश्यामि। हे सौम्य वानर, पृथिव्याम् अपि तत् न पश्यामि यत् प्रियाख्याने तव दत्त्वा सदृशं सुखं भवेत्। हिरण्यं वा सुवर्णं वा विविधानि रत्नानि वा त्रिषु लोकेषु राज्यं वा — एतत् भाषितं न अर्हति।’ एवं वैदेह्या उक्तः प्लवंगमः हर्षात् प्रगृहीताञ्जलिः सीतायाः प्रमुखे स्थितः प्रत्युवाच — ‘हे भर्तुः प्रियहिते युक्ते, भर्तुः विजयकांक्षिणि, अनिन्दिते, एवंविधं स्निग्धं वाक्यं त्वम् एव अर्हसि। हे सौम्ये, तव एतत् सारवत् स्निग्धं वचनं विविधात् रत्नौघात्, देवराज्यात् अपि विशिष्यते। विजयिनं हतशत्रुं सुस्थितं रामं पश्यामि इति अर्थतः मया देवराज्यादयः गुणाः प्राप्ताः।’ सीतायाः मौनं हर्षस्य अतिशयात् — अतिदुःखे यथा वाक् रुध्यते, तथा अतिसुखे अपि। तस्याः कृतज्ञता — ‘त्रैलोक्यराज्यम् अपि अस्य वचनस्य मूल्यं न’ — प्रियवार्तायाः अमूल्यत्वं दर्शयति। हनुमतः उत्तरं तस्य निष्कामभक्तिं प्रकटयति — रामस्य विजयः एव तस्य पारितोषिकम्। १९.१ ‘नहि पश्यामि तत्सौम्य’ इति मुद्रणे, समीक्षिते ‘na ca paśyāmi’। सीतायाः वचने तस्याः शालीनता — सा राजकुमारी, किन्तु अद्य तस्याः समीपे दातुं किमपि नास्ति; तथापि सा प्रियवार्ताहरस्य सम्मानं कर्तुम् इच्छति। पूर्वं सुन्दरकाण्डे अपि सा हनुमते चूडामणिं दत्तवती; अद्य तादृशं किमपि नास्ति। हनुमतः उत्तरे ‘अर्थतः’ इति पदम् — वस्तुतः रामस्य सुखं दृष्ट्वा एव सर्वे लाभाः प्राप्ताः। स्वामिनः हितम् एव भक्तस्य परमः लाभः इति रामायणस्य आदर्शः। अत्र हर्षस्य मनोवैज्ञानिकं चित्रम् — प्रथमं मौनं, ततः अश्रूणि, ततः गद्गदा वाणी, अन्ते कृतज्ञतायाः वचनानि। कविः भावानां क्रमं सूक्ष्मतया दर्शयति।

At these words the moon-faced queen was so overwhelmed with joy that she could not speak. When she made no reply, the best of monkeys asked her, “What are you thinking, my queen? Why don't you say anything to me?” Then Sītā, who had never strayed from the path of dharma, answered in a voice choked with tears of happiness: “When I heard this dear news of my husband's victory, joy overcame me and for a moment I had no words. I have been thinking, monkey, and I can find nothing to give you that would be a fitting return for such tidings. Nowhere on the whole earth, gentle friend, do I see anything which, given to you for this news, could bring you a happiness to match it. Gold, riches, jewels of every kind, even kingship over the three worlds — none of them is worth these words.” She was a king's daughter, and yet today she had nothing about her to give; still she longed to honour the bearer of good news, as she had once given Hanumān her crest-jewel in the Sundara Kāṇḍa. And her gratitude shows that such news is beyond all price. Hearing Vaidehī, the monkey joined his palms in delight and, standing before her, replied: “Lady devoted to your husband's good, you who longed for his victory, blameless one, only you could speak such loving words. These words of yours, gentle lady, so warm and so full of meaning, are worth more than heaps of jewels, more even than the kingship of the gods. In truth I have already gained the kingdom of the gods and every such blessing, since I see Rāma victorious, his enemies slain, and safe.” His answer lays bare a devotion that asks nothing: Rāma's victory is his whole reward. The good of one's master is the servant's highest gain, and this is the ideal the Rāmāyaṇa holds up. The poet traces the course of Sītā's joy with delicacy: first silence, since great happiness can stop the tongue just as great grief can; then tears; then a faltering voice; and at last words of gratitude.

४सीतया हनुमतः गुणप्रशंसा

२५तस्य तद्वचनं श्रुत्वा मैथिली जनकात्मजा।
ततः शुभतरं वाक्यमुवाच पवनात्मजम्॥

२६अतिलक्षणसम्पन्नं माधुर्यगुणभूषणम्।
बुद्ध्या ह्यष्टाङ्गया युक्तं त्वमेवार्हसि भाषितुम्॥

२७श्लाघनीयोऽनिलस्य त्वं सुतः परमधार्मिकः।
बलं शौर्यं श्रुतं सत्त्वं विक्रमो दाक्ष्यमुत्तमम्॥

२८तेजः क्षमा धृतिः स्थैर्यं विनीतत्वं न संशयः।
एते चान्ये च बहवो गुणास्त्वय्येव शोभनाः॥

तस्य तत् वचनं श्रुत्वा जनकात्मजा मैथिली ततः शुभतरं वाक्यं पवनात्मजम् उवाच — ‘अतिलक्षणसम्पन्नं, माधुर्यगुणभूषणम्, अष्टाङ्गया बुद्ध्या युक्तं वाक्यं त्वम् एव भाषितुम् अर्हसि। अनिलस्य श्लाघनीयः सुतः परमधार्मिकः त्वम्। बलं, शौर्यं, श्रुतं, सत्त्वं, विक्रमः, उत्तमं दाक्ष्यं, तेजः, क्षमा, धृतिः, स्थैर्यं, विनीतत्वं च — एते अन्ये च बहवः शोभनाः गुणाः त्वयि एव सन्ति, न संशयः।’ एषः सम्पूर्णः भागः (२५–२८) समीक्षितसंस्करणे नास्ति। ‘अष्टाङ्गया बुद्ध्या’ इति — शुश्रूषा, श्रवणं, ग्रहणं, धारणम्, ऊहः, अपोहः, अर्थविज्ञानं, तत्त्वज्ञानं च इति बुद्धेः अष्टौ अङ्गानि इति व्याख्यातारः। सीता हनुमतः गुणान् एकैकशः गणयति — शारीरिकाः (बलं, शौर्यं, विक्रमः), बौद्धिकाः (श्रुतं, दाक्ष्यम्), नैतिकाः (क्षमा, धृतिः, विनीतत्वम्)। एषा प्रशंसा एव तस्य पारितोषिकम् — या पूर्वं ‘किमपि दातुं न पश्यामि’ इति उक्तवती, सा इदानीं वाचा एव तं सम्मानयति। ‘अनिलस्य श्लाघनीयः सुतः’ इति — पितुः वायोः गौरवं वर्धयति। अयं भागः वुल्गेटस्य विशेषः, यत्र सीता हनुमतः गुणान् विस्तरेण स्तौति। एतेन हनुमतः चरित्रस्य सम्पूर्णं चित्रं सीतायाः दृष्ट्या प्रस्तूयते। हनुमतः गुणेषु ‘विनीतत्वम्’ अन्ते उक्तं, किन्तु तत् एव तस्य सर्वेषां गुणानां मुकुटम् — यतः एतावान् बली अपि सः सर्वदा विनयी।

Hearing him, Maithilī, Janaka's daughter, spoke still more graciously to the son of the Wind: “Speech that has every excellence, graced with sweetness and ruled by the eightfold intelligence — only you are capable of it. You are a son the Wind may well be proud of, and wholly righteous. Strength, valour, learning, courage, prowess, the highest skill, energy, forbearance, steadiness, firmness and modesty — these and many other fine qualities are all in you, beyond any doubt.” The eightfold intelligence, as the commentators explain it, is the willingness to listen, listening, grasping, retaining, reasoning for, reasoning against, understanding the meaning and knowing the truth of a thing. Sītā counts Hanumān's virtues one by one: those of the body, like strength, valour and prowess; those of the mind, like learning and skill; and those of character, like forbearance, steadiness and modesty. This praise is itself her reward to him: she who had just said she could find nothing to give now honours him with words, and in calling him the Wind's worthy son she adds to his father's glory too. Through her eyes the whole of Hanumān's character is set before us. Modesty comes last in her list, yet it crowns all the rest, for mighty as he was he was always humble.

५हनुमतः राक्षसीवधप्रस्तावः

२९अथोवाच पुनः सीतामसम्भ्रान्तो विनीतवत्।
प्रगृहीताञ्जलिर्हर्षात्सीतायाः प्रमुखे स्थितः॥

३०इमास्तु खलु राक्षस्यो यदि त्वमनुमन्यसे।
हन्तुमिच्छामि ताः सर्वा याभिस्त्वं तर्जिता पुरा॥

३१क्लिश्यन्तीं पतिदेवां त्वामशोकवनिकां गताम्।
घोररूपसमाचाराः क्रूराः क्रूरतरेक्षणाः॥

३२इह श्रुता मया देवि राक्षस्यो विकृताननाः।
असकृत्परुषैर्वाक्यैर्वदन्त्यो रावणाज्ञया॥

३३विकृता विकृताकाराः क्रूराः क्रूरकचेक्षणाः।
इच्छामि विविधैर्घातैर्हन्तुमेताः सुदारुणाः॥

३४राक्षस्यो दारुणकथा वरमेतत्प्रयच्छ मे।
मुष्टिभिः पार्ष्णिघातैश्च विशालैश्चैव बाहुभिः॥

३५जङ्घाजानुप्रहारैश्च दन्तानां चैव पीडनैः।
कर्तनैः कर्णनासानां केशानां लुञ्चनैस्तथा॥

३६निपात्य हन्तुमिच्छामि तव विप्रियकारिणीः।
एवं प्रहारैर्बहुभिः सम्प्रहार्य यशस्विनि॥

अथ असम्भ्रान्तः विनीतवत् हर्षात् प्रगृहीताञ्जलिः सीतायाः प्रमुखे स्थितः सः पुनः सीताम् उवाच — ‘यदि त्वम् अनुमन्यसे, याभिः त्वं पुरा तर्जिता, ताः सर्वाः इमाः राक्षसीः हन्तुम् इच्छामि। अशोकवनिकां गतां पतिदेवां क्लिश्यन्तीं त्वां घोररूपसमाचाराः क्रूराः क्रूरतरेक्षणाः विकृताननाः राक्षस्यः रावणाज्ञया असकृत् परुषैः वाक्यैः वदन्त्यः इह मया श्रुताः, हे देवि। विकृताः, विकृताकाराः, क्रूराः, क्रूरकचेक्षणाः, दारुणकथाः एताः सुदारुणाः राक्षसीः विविधैः घातैः हन्तुम् इच्छामि; एतत् वरं मे प्रयच्छ। मुष्टिभिः, पार्ष्णिघातैः, विशालैः बाहुभिः, जङ्घाजानुप्रहारैः, दन्तानां पीडनैः, कर्णनासानां कर्तनैः, केशानां लुञ्चनैः च तव विप्रियकारिणीः निपात्य हन्तुम् इच्छामि। हे यशस्विनि, एवं बहुभिः प्रहारैः सम्प्रहार्य, याभिः त्वं पुरा तर्जिता, ताः तीव्ररूपाः घातये।’ हनुमतः क्रोधः स्वाभाविकः — सः सुन्दरकाण्डे स्वयं दृष्टवान् यथा राक्षस्यः सीतां भीषयन्ति स्म। तस्य प्रस्तावे वीरस्य रोषः, स्वामिन्याः अपमानस्य प्रतीकारस्य इच्छा च। ‘यदि त्वम् अनुमन्यसे’ इति तस्य विनयः — सः स्वेच्छया न, सीतायाः अनुमत्या एव कार्यं कर्तुम् इच्छति। प्रहाराणां विस्तृतं वर्णनं तस्य क्रोधस्य तीव्रतां दर्शयति। अस्य भागस्य बहवः अर्धाः (२९, ३२.२–३४.१, ३६.१, ३७.१) वुल्गेटमात्राः; २९.२ ‘प्रगृहीताञ्जलिर्हर्षात्सीतायाः प्रमुखे स्थितः’ २१.२ इत्यस्य पुनरुक्तिः। किन्तु सः सीतायाः अनुमतिं विना किमपि न करोति — अत्र तस्य आवेशः विनयेन नियन्त्रितः। अस्य प्रस्तावस्य उत्तरे सीतायाः करुणा प्रकाशिष्यते; अतः अयं प्रस्तावः सीतायाः चरित्रस्य उत्कर्षाय भूमिका। राक्षसीनां वर्णने विशेषणानां पुनरुक्तिः — ‘विकृताः विकृताकाराः’, ‘क्रूराः क्रूरतरेक्षणाः’ — हनुमतः क्रोधस्य तीव्रतां प्रकाशयति।

Then, calm and modest, his palms joined in joy, still standing before her, Hanumān spoke to Sītā again. “If you will allow it,” he said, “I want to kill all these rākṣasīs who used to threaten you. While you were suffering in the Aśoka grove, you who hold your husband as your god, I heard these cruel creatures, dreadful in looks and in conduct, with their crueller eyes and misshapen faces, speaking harshly to you again and again at Rāvaṇa's command. I heard it here myself, my queen. These deformed, hideous, savage creatures with their cruel hair and eyes and their dreadful talk — I want to kill them with blows of every kind; grant me this as a favour. With my fists, with kicks of my heels, with my great arms, with blows of my shins and knees, grinding them with my teeth, cutting off their ears and noses and tearing out their hair, I want to strike down and kill every one of those who wronged you. Glorious lady, I will beat them with blow upon blow and have those fierce ones slain who threatened you.” His anger was natural; in the Sundara Kāṇḍa he had watched with his own eyes as the rākṣasīs terrified her, and now a hero's fury and the wish to avenge his mistress's humiliation spoke in him. The long list of blows and the piling up of words for their ugliness and cruelty show how fierce his rage was. Yet “if you will allow it” shows his humility: he would do nothing of his own will, only with Sītā's consent, and so his passion is held in check by his modesty. The proposal also prepares the ground for what follows, where Sītā's compassion will shine out.

६सीतायाः करुणा — ‘न परः पापमादत्ते’

३७घातये तीव्ररूपाभिर्याभिस्त्वं तर्जिता पुरा।
इत्युक्ता सा हनुमता कृपणा दीनवत्सला॥

३८हनूमन्तमुवाचेदं चिन्तयित्वा विमृश्य च।
राजसंश्रयवश्यानां कुर्वतीनां पराज्ञया॥

३९विधेयानां च दासीनां कः कुप्येद्वानरोत्तम।
भाग्यवैषम्यदोषेण पुरस्ताद्दुष्कृतेन च॥

४०मयैतत्प्राप्यते सर्वं स्वकृतं ह्युपभुज्यते।
मैवं वद महाबाहो दैवी ह्येषा परा गतिः॥

४१प्राप्तव्यं तु दशायोगान्मयैतदिति निश्चितम्।
दासीनां रावणस्याहं मर्षयामीह दुर्बला॥

४२आज्ञप्ता राक्षसेनेह राक्षस्यस्तर्जयन्ति माम्।
हते तस्मिन्न कुर्वन्ति तर्जनं मारुतात्मज॥

४३अयं व्याघ्रसमीपे तु पुराणो धर्मसंहितः।
ऋक्षेण गीतः श्लोकोऽस्ति तं निबोध प्लवंगम॥

४४न परः पापमादत्ते परेषां पापकर्मणाम्।
समयो रक्षितव्यस्तु सन्तश्चारित्रभूषणाः॥

४५पापानां वा शुभानां वा वधार्हाणामथापि वा।
कार्यं कारुण्यमार्येण न कश्चिन्नापराध्यति॥

४६लोकहिंसाविहाराणां क्रूराणां पापकर्मणाम्।
कुर्वतामपि पापानि नैव कार्यमशोभनम्॥

इति उक्ता सा कृपणा दीनवत्सला सीता चिन्तयित्वा विमृश्य च हनूमन्तम् इदम् उवाच — ‘हे वानरोत्तम, राजसंश्रयवश्यानां पराज्ञया कुर्वतीनां विधेयानां दासीनां कः कुप्येत्? भाग्यवैषम्यदोषेण, पुरस्तात् दुष्कृतेन च मया एतत् सर्वं प्राप्यते; स्वकृतं हि उपभुज्यते। हे महाबाहो, मा एवं वद; एषा दैवी परा गतिः। दशायोगात् मया एतत् प्राप्तव्यम् इति निश्चितम्; अतः दुर्बला अहं रावणस्य दासीनाम् इह मर्षयामि। राक्षसेन आज्ञप्ताः राक्षस्यः मां तर्जयन्ति स्म; तस्मिन् हते, हे मारुतात्मज, ताः तर्जनं न कुर्वन्ति। हे प्लवंगम, व्याघ्रसमीपे ऋक्षेण गीतः पुराणः धर्मसंहितः अयं श्लोकः अस्ति, तं निबोध — ‘परः परेषां पापकर्मणां पापं न आदत्ते; समयः रक्षितव्यः, सन्तः चारित्रभूषणाः।’ पापानां वा शुभानां वा वधार्हाणाम् अपि वा आर्येण कारुण्यं कार्यम्; न कश्चित् न अपराध्यति। लोकहिंसाविहाराणां क्रूराणां पापकर्मणां पापानि कुर्वताम् अपि अशोभनं न एव कार्यम्।’ सीतायाः करुणा अस्य सर्गस्य हृदयम्। सा राक्षसीनां दोषं तासां स्वामिनि आरोपयति — ताः केवलं आज्ञापालिकाः। ततः स्वदुःखस्य कारणं स्वकर्मणि पश्यति — ‘स्वकृतं ह्युपभुज्यते’। व्याघ्रर्क्षकथा — मुद्रणस्य पादटिप्पण्यां रामायणभूषणटीकातः उद्धृता — व्याधेन अनुसृतः व्याघ्रः वृक्षम् आरूढं ऋक्षं ‘व्याधं पातय’ इति ययाचे; ऋक्षः शरणागतं न अपातयत्; पश्चात् व्याधः ऋक्षं पातयितुं यदा व्याघ्रेण प्रेरितः, तदा अपि ऋक्षः तं न अपातयत्, ‘न परः पापमादत्ते’ इति श्लोकं गीत्वा। ‘न कश्चिन्नापराध्यति’ — सर्वः अपि कदाचित् अपराध्यति, अतः सर्वेषु दया। ३७.२ इत्यतः ४६ पर्यन्तम् अयं भागः; ३७तमः श्लोकः उभयोः भागयोः सन्धौ। अस्मिन् उपदेशे सीता सामान्यां नारीं न, अपि तु धर्मस्य मूर्तिं प्रदर्शयति। या स्वयं दशमासान् ताभिः पीडिता, सा एव ताः रक्षति। अत एव सीता ‘करुणामूर्तिः’ इति परम्परायां प्रसिद्धा। ‘समयः रक्षितव्यः’ इति — सज्जनस्य आचारनियमः सर्वदा पालनीयः, परस्य दुराचारे अपि। अपकारिणि अपि उपकारः — एषा धर्मस्य सूक्ष्मा गतिः। सीतायाः तर्कः त्रिविधः — राक्षस्यः परवशाः, दुःखस्य कारणं स्वकर्म, सज्जनस्य धर्मः सर्वेषु दया।

The gentle Sītā, always tender towards the wretched, thought and weighed the matter, and then said to Hanumān: “Best of monkeys, who would be angry with servants who are bound to obey a king and act on another's orders? It is through the unevenness of my fortune and through wrongs done in the past that all this has come to me; one reaps what one has sown. Do not talk like this, mighty-armed one; this is the supreme course of fate. It was settled that my lot would bring me this suffering, and so, powerless as I am, I forgive Rāvaṇa's servants here. The rākṣasīs threatened me because the rākṣasa ordered them to; now that he is dead, son of the Wind, they threaten me no more. There is an old verse full of dharma, monkey, that a bear once sang in the presence of a tiger; listen to it: ‘The good do not take on the evil of those who do evil to them; one's own code must be kept, for conduct is the ornament of the good.’ Whether people are wicked or virtuous, or even deserve to die, a noble person must show them compassion, for there is no one who never does wrong. Even to cruel evildoers who make sport of harming the world, even while they are doing wrong, nothing unkind should be done.” Sītā's compassion is the heart of this sarga, and her reasoning has three strands. She places the blame on the rākṣasīs' master, since they only obeyed him; she finds the cause of her own suffering in her own past deeds; and she holds that the good must be kind to all. The story of the tiger and the bear runs like this: a tiger chased by a hunter begged a bear sitting in a tree to throw the hunter down to it; the bear would not hand over one who had come to him for shelter; later, when the tiger urged the hunter to throw the bear down, the bear still did not take revenge, but sang the verse, “the good do not take on the evil of others.” “There is no one who never does wrong” means that everyone errs at some time, so kindness is owed to all. To keep one's code is the good person's rule of conduct, to be kept even when others behave badly; to do good even to one who has done harm is the subtle way of dharma. In this teaching Sītā shows herself not an ordinary woman but dharma in living form: she who had been tormented by these women for ten months is the one who protects them. That is why tradition knows her as compassion embodied.

७सीतायाः भर्तृदर्शनेच्छा, हनुमतः प्रत्यागमनम्

४७एवमुक्तस्तु हनुमान्सीतया वाक्यकोविदः।
प्रत्युवाच ततः सीतां रामपत्नीमनिन्दिताम्॥

४८युक्ता रामस्य भवती धर्मपत्नी गुणान्विता।
प्रतिसंदिश मां देवि गमिष्ये यत्र राघवः॥

४९एवमुक्ता हनुमता वैदेही जनकात्मजा।
साब्रवीद्द्रष्टुमिच्छामि भर्तारं भक्तवत्सलम्॥

५०तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा हनूमान्मारुतात्मजः।
हर्षयन्मैथिलीं वाक्यमुवाचेदं महामतिः॥

५१पूर्णचन्द्रमुखं रामं द्रक्ष्यस्यद्य सलक्ष्मणम्।
स्थितमित्रं हतामित्रं शचीवेन्द्रं सुरेश्वरम्॥

५२तामेवमुक्त्वा भ्राजन्तीं सीतां साक्षादिव श्रियम्।
आजगाम महातेजा हनूमान्यत्र राघवः॥

५३सपदि हरिवरस्ततो हनूमान्प्रतिवचनं जनकेश्वरात्मजायाः।
कथितमकथयद्यथाक्रमेण त्रिदशवरप्रतिमाय राघवाय॥

एवं सीतया उक्तः वाक्यकोविदः हनुमान् ततः अनिन्दितां रामपत्नीं सीतां प्रत्युवाच — ‘रामस्य गुणान्विता धर्मपत्नी भवती युक्ता एव। हे देवि, मां प्रतिसंदिश; यत्र राघवः, तत्र गमिष्ये।’ एवं हनुमता उक्ता जनकात्मजा वैदेही ‘भक्तवत्सलं भर्तारं द्रष्टुम् इच्छामि’ इति अब्रवीत्। तस्याः तत् वचनं श्रुत्वा महामतिः मारुतात्मजः हनूमान् मैथिलीं हर्षयन् इदं वाक्यम् उवाच — ‘शची सुरेश्वरं शचीपतिम् इव, पूर्णचन्द्रमुखं, स्थितमित्रं, हतामित्रं रामं सलक्ष्मणम् अद्य द्रक्ष्यसि।’ साक्षात् श्रियम् इव भ्राजन्तीं तां सीताम् एवम् उक्त्वा महातेजाः हनूमान् यत्र राघवः, तत्र आजगाम। ततः सपदि हरिवरः हनूमान् जनकेश्वरात्मजायाः प्रतिवचनं कथितं यथाक्रमेण त्रिदशवरप्रतिमाय राघवाय अकथयत्। सीतायाः सन्देशः अतिसंक्षिप्तः — ‘भर्तारं द्रष्टुम् इच्छामि’। दीर्घस्य वियोगस्य अनन्तरं तस्याः एका एव कामना। ‘भक्तवत्सलम्’ इति विशेषणं — रामः भक्तेषु स्निह्यति, अहं च तस्य भक्ता। हनुमान् तस्याः हर्षं वर्धयति — ‘अद्य द्रक्ष्यसि’। ‘शचीव इन्द्रम्’ इति उपमा रामस्य राजत्वं सूचयति। अन्तिमः श्लोकः पुष्पिताग्रावृत्ते। अग्रिमे सर्गे रामस्य व्यवहारः सीतायाः अपेक्षायाः विपरीतः भविष्यति — अतः अस्य हर्षस्य करुणः व्यङ्ग्यः अपि अस्ति। अस्य सर्गस्य अन्ते सीतायाः आशा पूर्णतां गच्छति इव — अद्य सा भर्तारं द्रक्ष्यति। हनुमान् तस्याः उत्तरं यथाक्रमं रामाय निवेदयति, सर्वम् अपि — सीतायाः हर्षं, प्रशंसां, करुणां, दर्शनेच्छां च।

Hearing this, Hanumān, a master of speech, answered Rāma's blameless wife: “You are indeed a fitting wife for Rāma, rich in virtue as he is. Give me your message in return, my queen; I will go back to where Rāghava is.” And Vaidehī, Janaka's daughter, said only this: “I want to see my husband, who loves those devoted to him.” Her message is as short as it could be: after so long a separation she had just one desire, and in calling Rāma loving to his devotees she counts herself among them. The wise son of the Wind, to add to her joy, replied: “Today you will see Rāma, his face like the full moon, with Lakṣmaṇa beside him, his friends secure and his enemies destroyed, as Śacī sees Indra, lord of the gods.” The comparison with Indra hints at the kingship that is now Rāma's. So speaking to Sītā, who shone like the goddess of fortune herself, the splendid Hanumān went back to where Rāghava was, and at once the best of monkeys told Rāghava, who was the equal of the lord of the gods, everything the daughter of Janaka's line had said in reply, in its proper order — her joy, her praise, her compassion and her longing to see him. At the end of the sarga Sītā's hope seems about to be fulfilled: today she will see her husband. Yet there is a sad irony in her happiness, for in the next sarga Rāma will receive her in a way quite unlike what she expects.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रयोदशाधिकशततमः सर्गः॥ ११३॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२९ पदानि
प्रतिसमादिष्टः ११३.१ प्रत्युत्तरेण आदिष्टः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘प्रति + सम् + आ + दिश्’ धातोः क्तः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
वृक्षवाटिकाम् ११३.२ अशोकवनिकाम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वृक्षाणां वाटिका — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
मृजया ११३.३ शुद्ध्या, स्नानालङ्कारेण
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘मृजा’)
सातङ्काम् ११३.३ भययुक्ताम्
सन्धिः
स + आतङ्काम् → सातङ्काम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
आतङ्केन सह वर्तमाना — सहबहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
सोऽभिगम्याभिवाद्य ११३.४ समीपं गत्वा प्रणम्य च
सन्धिः
सः + अभिगम्य → सोऽभिगम्य — विसर्गस्य उत्वं पूर्वरूपं च; अभिगम्य + अभिवाद्य → …म्याभिवाद्य — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
ल्यबन्ते अव्यये
प्लवगोत्तमः ११३.६ वानरश्रेष्ठः
सन्धिः
प्लवग + उत्तमः → प्लवगोत्तमः — गुणसन्धिः
समासः
प्लवगेषु उत्तमः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
हतशत्रुरमित्रजित् ११३.७ शत्रुहन्ता शत्रुजेता च
सन्धिः
हतशत्रुः + अमित्रजित् → हतशत्रुरमित्रजित् — विसर्गस्य रुत्वम्
समासः
हतः शत्रुः येन (बहुव्रीहिः); अमित्रान् जयति (उपपदसमासः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सभाजये ११३.९ अभिनन्दामि, सत्करोमि
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘सभाजय्’ (चुरादिः) लट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)
गतज्वरा ११३.१० सन्तापरहिता
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
गतः ज्वरः यस्याः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
प्रतिज्ञैषा ११३.११ इयं प्रतिज्ञा
सन्धिः
प्रतिज्ञा + एषा → प्रतिज्ञैषा — वृद्धिसन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
लङ्कैश्वर्यम् ११३.१२ लङ्काराज्यम्
सन्धिः
लङ्का + ऐश्वर्यम् → लङ्कैश्वर्यम् — वृद्धिसन्धिः
समासः
लङ्कायाः ऐश्वर्यम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
त्वद्दर्शनसमुत्सुकः ११३.१३ त्वां द्रष्टुम् उत्कण्ठितः
सन्धिः
त्वत् + दर्शन → त्वद्दर्शन — जश्त्वसन्धिः
समासः
तव दर्शनम् (षष्ठीतत्पुरुषः); तस्मिन् समुत्सुकः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
शशिनिभानना ११३.१४ चन्द्रमुखी
सन्धिः
शशिनिभ + आनना → शशिनिभानना — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
शशिना निभम् आननं यस्याः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
अप्रतिजल्पतीम् ११३.१५ प्रत्युत्तरम् अददतीम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
न प्रतिजल्पन्ती — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
बाष्पगद्गदया ११३.१६ अश्रुभिः स्खलितया (वाचा)
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
बाष्पेण गद्गदा — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
निर्वाक्यास्मि ११३.१७ वक्तुम् असमर्था अस्मि
सन्धिः
निर्वाक्या + अस्मि → निर्वाक्यास्मि — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
निर्गतं वाक्यं यस्याः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
‘निर्वाक्या’ प्रथमा एकवचनम्; ‘अस्’ लट् उत्तमपुरुषः
प्रत्यभिनन्दनम् ११३.१८ प्रतिदानं, पारितोषिकम्
सन्धिः
प्रति + अभिनन्दनम् → प्रत्यभिनन्दनम् — यण्सन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
प्रगृहीताञ्जलिः ११३.२१ बद्धाञ्जलिः
सन्धिः
प्रगृहीत + अञ्जलिः → प्रगृहीताञ्जलिः — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
प्रगृहीतः अञ्जलिः येन — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अष्टाङ्गया ११३.२६ अष्टगुणयुक्तया (बुद्ध्या)
सन्धिः
अष्ट + अङ्गया → अष्टाङ्गया — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
अष्टौ अङ्गानि यस्याः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
श्लाघनीयोऽनिलस्य ११३.२७ वायोः प्रशंसनीयः
सन्धिः
श्लाघनीयः + अनिलस्य → श्लाघनीयोऽनिलस्य — विसर्गस्य उत्वं पूर्वरूपं च
समासः
समासः नास्ति — ‘श्लाघ्’ धातोः अनीयर्
विभक्तिः
‘श्लाघनीय’ प्रथमा एकवचनम्; ‘अनिल’ षष्ठी एकवचनम्
क्रूरकचेक्षणाः ११३.३३ भयङ्करकेशनेत्राः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
क्रूराः कचाः ईक्षणानि च यासां ताः — बहुव्रीहिः (कच + ईक्षण → कचेक्षण — गुणसन्धिः)
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
पार्ष्णिघातैः ११३.३४ पादस्य पश्चाद्भागेन प्रहारैः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पार्ष्णिभिः घाताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
राजसंश्रयवश्यानाम् ११३.३८ राजाश्रयेण परवशानाम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
राज्ञः संश्रयः (षष्ठीतत्पुरुषः); तेन वश्याः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम्
भाग्यवैषम्यदोषेण ११३.३९ दुर्भाग्यरूपेण दोषेण
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
भाग्यस्य वैषम्यम् (षष्ठीतत्पुरुषः); तत् एव दोषः — कर्मधारयः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
चारित्रभूषणाः ११३.४४ सदाचारः एव येषाम् अलङ्कारः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
चारित्रं भूषणं येषां — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
कश्चिन्नापराध्यति ११३.४५ कोऽपि अपराधं न करोति (इति न)
सन्धिः
कश्चित् + न → कश्चिन्न — अनुनासिकसन्धिः; न + अपराध्यति → नापराध्यति — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘अप + राध्’ लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
लोकहिंसाविहाराणाम् ११३.४६ लोकपीडने एव रमन्ते ये तेषाम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
लोकानां हिंसा (षष्ठीतत्पुरुषः); सा विहारः येषां — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम्
शचीवेन्द्रम् ११३.५१ शची इन्द्रम् इव
सन्धिः
शची + इव → शचीव — सवर्णदीर्घसन्धिः; इव + इन्द्रम् → इवेन्द्रम् — गुणसन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘शची’ प्रथमा; ‘इन्द्र’ द्वितीया एकवचनम्
त्रिदशवरप्रतिमाय ११३.५३ देवेन्द्रसदृशाय
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
त्रिदशानां वरः (षष्ठीतत्पुरुषः); तस्य प्रतिमा यस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
चतुर्थी, एकवचनम्