- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- देवाः च गन्धर्वाः च दानवाः च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
युद्धकाण्डम् — द्वादशाधिकशततमः सर्गः
विभीषणराज्याभिषेकः
देवानां प्रस्थानं, मातलेः विसर्जनं, लक्ष्मणेन विभीषणस्य लङ्काराज्ये अभिषेकः, उपायनग्रहणं, हनुमतः सीतां प्रति प्रेषणम्
रावणवधं दृष्ट्वा देवगन्धर्वदानवाः रावणस्य वधं, राघवस्य पराक्रमं, वानराणां सुयुद्धं, सुग्रीवस्य मन्त्रितं, हनूमल्लक्ष्मणयोः अनुरागं वीर्यं च, सीतायाः पतिव्रतात्वं च कथयन्तः स्वैः विमानैः यथागतं जग्मुः। राघवः इन्द्रदत्तं दिव्यं रथं मातलिं च पूजयित्वा विसृजति; मातलिः दिवम् उत्पपात। ततः सुग्रीवं परिष्वज्य, लक्ष्मणेन अभिवादितः रामः शिबिरम् आगत्य लक्ष्मणम् आदिशति — ‘अनुरक्तं भक्तं पूर्वोपकारिणं विभीषणं लङ्कायाम् अभिषेचय; एषः मे परमः कामः।’ लक्ष्मणः सौवर्णं घटं वानरेभ्यः दत्त्वा समुद्रजलम् आनाययति, तेन घटेन राक्षसानां मध्ये विभीषणं विधिवत् अभिषिञ्चति; राक्षसाः वानराः च हृष्टाः। विभीषणः प्रकृतीः सान्त्वयित्वा पौरैः आनीतानि मङ्गलद्रव्याणि रामाय निवेदयति; रामः तस्य प्रीत्यै तानि प्रतिगृह्णाति। ततः रामः हनूमन्तं वदति — ‘विभीषणम् अनुज्ञाप्य लङ्कां प्रविश्य मैथिल्यै मम, सुग्रीवस्य, लक्ष्मणस्य च कुशलं, रावणवधं च निवेदय, तस्याः सन्देशं गृहीत्वा प्रत्यागच्छ।’
१देवानां प्रस्थानं, मातलेः विसर्जनम्
१ते रावणवधं दृष्ट्वा देवगन्धर्वदानवाः।
जग्मुः स्वैः स्वैर्विमानैस्ते कथयन्तः शुभाः कथाः॥
२रावणस्य वधं घोरं राघवस्य पराक्रमम्।
सुयुद्धं वानराणां च सुग्रीवस्य च मन्त्रितम्॥
३अनुरागं च वीर्यं च मारुतेर्लक्ष्मणस्य च।
पतिव्रतात्वं सीताया हनूमति पराक्रमम्॥
४कथयन्तो महाभागा जग्मुर्हृष्टा यथागतम्।
राघवस्तु रथं दिव्यमिन्द्रदत्तं शिखिप्रभम्॥
५अनुज्ञाप्य महाबाहुर्मातलिं प्रत्यपूजयत्।
राघवेणाभ्यनुज्ञातो मातलिः शक्रसारथिः॥
६दिव्यं तं रथमास्थाय दिवमेवोत्पपात ह।
तस्मिंस्तु दिवमारूढे सरथे रथिनां वरः॥
७राघवः परमप्रीतः सुग्रीवं परिषस्वजे।
परिष्वज्य च सुग्रीवं लक्ष्मणेनाभिवादितः॥
रावणस्य वधं दृष्ट्वा ते देवाः गन्धर्वाः दानवाः च स्वैः स्वैः विमानैः शुभाः कथाः कथयन्तः जग्मुः। ते घोरं रावणवधं, राघवस्य पराक्रमं, वानराणां सुयुद्धं, सुग्रीवस्य मन्त्रितं, मारुतेः लक्ष्मणस्य च अनुरागं वीर्यं च, सीतायाः पतिव्रतात्वं, हनूमति पराक्रमं च कथयन्तः महाभागाः हृष्टाः यथागतं जग्मुः। राघवः तु इन्द्रदत्तं शिखिप्रभं दिव्यं रथम् अनुज्ञाप्य महाबाहुः मातलिं प्रत्यपूजयत्। राघवेण अभ्यनुज्ञातः शक्रसारथिः मातलिः तं दिव्यं रथम् आस्थाय दिवम् एव उत्पपात। तस्मिन् रथिनां वरे सरथे दिवम् आरूढे परमप्रीतः राघवः सुग्रीवं परिषस्वजे। सुग्रीवं परिष्वज्य लक्ष्मणेन अभिवादितः सः हरिगणैः पूज्यमानः बलालयं शिबिरम् आजगाम। अत्र देवानां कथासु सर्वेषां योगदानं स्मर्यते — न केवलं रामस्य, अपि तु सुग्रीवस्य मन्त्रस्य, हनुमतः लक्ष्मणस्य च अनुरागस्य, सीतायाः पातिव्रत्यस्य च। युद्धजयः सामूहिकः इति कविः सूचयति। तृतीयस्य श्लोकस्य उत्तरार्धः (‘पतिव्रतात्वं सीताया हनूमति पराक्रमम्’) वुल्गेटमात्रः। ‘हनूमति पराक्रमम्’ इति सप्तम्या प्रयोगः विचित्रः — हनुमति स्थितं पराक्रमम् इति अर्थः। मातलेः सत्कारः शिष्टाचारस्य उदाहरणम् — इन्द्रस्य उपकारं रामः न विस्मरति। रथस्य ‘शिखिप्रभम्’ इति विशेषणं अग्निसदृशं तेजः सूचयति। सुग्रीवस्य आलिङ्गनं मैत्र्याः पूर्णतायाः चिह्नम् — किष्किन्धायां या मैत्री अग्निसाक्षिका कृता, सा अद्य सफला। देवाः युद्धं द्रष्टुम् आकाशे स्थिताः आसन्; रावणे हते तेषां कार्यं समाप्तम्, अतः ते स्वलोकं प्रत्यागच्छन्ति। तेषां कथाः ‘शुभाः’ — यतः अधर्मस्य नाशः धर्मस्य च जयः तासां विषयः।
Having watched Rāvaṇa fall, the gods, the gandharvas and the dānavas set off in their own aerial cars, each the way he had come, and as they went they told one another auspicious stories. They spoke of the terrible slaying of Rāvaṇa and of Rāghava's valour, of how finely the monkeys had fought and how wisely Sugrīva had counselled, of the devotion and courage of Lakṣmaṇa and of the son of the Wind, of Sītā's faithfulness to her husband and of the prowess that lived in Hanumān; and those glorious beings went home rejoicing. The poet lets the gods remember everyone's part in the victory, not Rāma's alone but Sugrīva's counsel, the loyalty of Hanumān and Lakṣmaṇa and the steadfast fidelity of Sītā: the war was won together. Their tales are called auspicious because their theme is the destruction of wrong and the triumph of right. The gods had stood in the sky to watch the battle; with Rāvaṇa dead their work was done and they returned to their own worlds. Rāma, for his part, gave up the divine chariot Indra had lent him, bright as fire, and the mighty-armed prince honoured Mātali, Indra's charioteer, before letting him go; he does not forget the help Indra had given, and the courtesy is that of a well-bred man. With Rāghava's leave Mātali mounted the chariot and flew straight up to heaven. When that best of charioteers had risen out of sight, Rāghava, deeply content, embraced Sugrīva. That embrace marks a friendship made whole: the alliance sworn with fire as witness in Kiṣkindhā had today borne its fruit. Then, saluted by Lakṣmaṇa and honoured by the monkey hosts, Rāma came back to the camp where his army lay.
२रामस्य आदेशः — ‘विभीषणमिमं सौम्य लङ्कायामभिषेचय’
८पूज्यमानो हरिगणैराजगाम बलालयम्।
अथोवाच स काकुत्स्थः समीपपरिवर्तिनम्॥
९सौमित्रिं सत्त्वसम्पन्नं लक्ष्मणं दीप्ततेजसम्।
विभीषणमिमं सौम्य लङ्कायामभिषेचय॥
१०अनुरक्तं च भक्तं च तथा पूर्वोपकारिणम्।
एष मे परमः कामो यदिमं रावणानुजम्॥
११लङ्कायां सौम्य पश्येयमभिषिक्तं विभीषणम्।
एवमुक्तस्तु सौमित्री राघवेण महात्मना॥
अथ सः काकुत्स्थः समीपपरिवर्तिनं सत्त्वसम्पन्नं दीप्ततेजसं सौमित्रिं लक्ष्मणम् उवाच — ‘हे सौम्य, इमं विभीषणं लङ्कायाम् अभिषेचय। अयम् अनुरक्तः, भक्तः, पूर्वोपकारी च। एषः मे परमः कामः यत् इमं रावणानुजं विभीषणं लङ्कायाम् अभिषिक्तं पश्येयम्।’ एवं महात्मना राघवेण उक्तः सौमित्रिः ‘तथा’ इति उक्त्वा सुसंहृष्टः सौवर्णं घटम् आददे। रामः स्वयं लङ्कां न प्रविशति — पितुः आज्ञया चतुर्दश वर्षाणि ग्रामं नगरं वा न प्रवेष्टव्यम् इति तस्य व्रतम्। अतः अभिषेकस्य कार्यं लक्ष्मणाय समर्पितम्। पूर्वं समुद्रतीरे एव विभीषणस्य शरणागतिसमये रामः तं समुद्रजलेन अभिषिक्तवान्; अद्य तस्य प्रतिज्ञायाः पूर्तिः लङ्कायाम्। ‘पूर्वोपकारिणम्’ इति — युद्धे विभीषणस्य मन्त्रणा, इन्द्रजितः मायायाः प्रकाशनं, निकुम्भिलायाः रहस्यकथनं च। ‘परमः कामः’ इति रामस्य मित्रवात्सल्यम्। मुद्रणे ‘सौमित्री’ इति दीर्घान्तं रूपं (११.२) स्पष्टं दृष्टम्।
There Kākutstha turned to Lakṣmaṇa, son of Sumitrā, who stood at his side, full of strength and blazing with energy, and said: “Gentle brother, consecrate this Vibhīṣaṇa as king in Laṅkā. He is loyal to us, devoted, and he has already served us well. It is my dearest wish to see Rāvaṇa's younger brother installed on the throne of Laṅkā.” The great-souled Rāghava had only to say it; Lakṣmaṇa answered “So be it,” and, overjoyed, took up a golden pitcher. Rāma does not enter Laṅkā himself: at his father's command he had vowed to set foot in no village or city for fourteen years, and so the consecration is entrusted to Lakṣmaṇa. Long before, on the seashore, when Vibhīṣaṇa first came to him for refuge, Rāma had anointed him with sea-water as the future king; now that promise was to be kept in Laṅkā itself. The service Vibhīṣaṇa had already rendered was plain to all — his counsel throughout the war, his unmasking of Indrajit's magic illusions, his revealing the secret of the Nikumbhilā grove — and the words “my dearest wish” show how warmly Rāma loved his friends.
३समुद्रजलेन विभीषणस्य अभिषेकः
१२तथेत्युक्त्वा सुसंहृष्टः सौवर्णं घटमाददे।
तं घटं वानरेन्द्राणां हस्ते दत्त्वा मनोजवान्॥
१३व्यादिदेश महासत्त्वान्समुद्रसलिलं तदा।
अतिशीघ्रं ततो गत्वा वानरास्ते मनोजवाः॥
१४आगतास्तु जलं गृह्य समुद्राद्वानरोत्तमाः।
ततस्त्वेकं घटं गृह्य संस्थाप्य परमासने॥
१५घटेन तेन सौमित्रिरभ्यषिञ्चद्विभीषणम्।
लङ्कायां रक्षसां मध्ये राजानं रामशासनात्॥
१६विधिना मन्त्रदृष्टेन सुहृद्गणसमावृतम्।
अभ्यषिञ्चंस्तदा सर्वे राक्षसा वानरास्तथा॥
१७प्रहर्षमतुलं गत्वा तुष्टुवू राममेव हि।
तस्यामात्या जहृषिरे भक्ता ये चास्य राक्षसाः॥
१८दृष्ट्वाभिषिक्तं लङ्कायां राक्षसेन्द्रं विभीषणम्।
राघवः परमां प्रीतिं जगाम सहलक्ष्मणः॥
सः मनोजवः लक्ष्मणः तं घटं वानरेन्द्राणां हस्ते दत्त्वा महासत्त्वान् तान् समुद्रसलिलम् आनेतुम् आदिदेश। मनोजवाः ते वानराः अतिशीघ्रं गत्वा समुद्रात् जलं गृहीत्वा आगताः। ततः एकं घटं गृहीत्वा परमासने विभीषणं संस्थाप्य, सौमित्रिः तेन घटेन रामस्य शासनात् लङ्कायां रक्षसां मध्ये विभीषणं राजानम् अभ्यषिञ्चत्, मन्त्रदृष्टेन विधिना, सुहृद्गणसमावृतम्। तदा सर्वे राक्षसाः वानराः च अभ्यषिञ्चन्, अतुलं प्रहर्षं गत्वा रामम् एव तुष्टुवुः। तस्य अमात्याः, ये च अस्य भक्ताः राक्षसाः, ते जहृषिरे। लङ्कायां राक्षसेन्द्रं विभीषणम् अभिषिक्तं दृष्ट्वा सहलक्ष्मणः राघवः परमां प्रीतिं जगाम। अत्र अभिषेकस्य विधिः संक्षेपेण — समुद्रजलं, सौवर्णः घटः, परमासनं, मन्त्राः, सुहृदां सान्निध्यं च। राक्षसानां वानराणां च संयुक्तः अभिषेकः पूर्वशत्रूणां मैत्रीं सूचयति। ‘रामम् एव तुष्टुवुः’ इति — अभिषिक्तः विभीषणः, किन्तु स्तुतिः रामस्य, यतः तस्य एव प्रसादात् इदं राज्यम्। १२.२–१४.२ तथा १६.१, १७.१ वुल्गेटमात्राः — वानराणां जलानयनं, सर्वेषाम् अभिषेकः, स्तुतिः च। मुद्रणे ‘तुष्टुवू’ (१७.१) इति दीर्घान्तं रूपम्। विभीषणस्य अमात्याः — अनलः, शरभः, सम्पातिः, प्रघसः — ये तेन सह रामं शरणं गताः, तेषां हर्षः विशेषतः उल्लिखितः। अभिषेकः राज्ञः वैधतायाः चिह्नम्; विना अभिषेकं राज्यं न पूर्णम्। अतः रावणस्य दाहानन्तरं तत्क्षणम् एव रामः विभीषणस्य अभिषेकं कारयति, येन लङ्कायां राजशून्यता न भवेत्, प्रजाः च आश्वस्ताः भवेयुः।
Lakṣmaṇa, swift as thought, put the pitcher into the hands of the monkey chiefs and sent those mighty creatures to fetch water from the sea. Off they went, swift as thought themselves, and very soon were back with water from the ocean. Then Lakṣmaṇa took one pitcher, seated Vibhīṣaṇa on a lofty throne and, at Rāma's command, consecrated him king in Laṅkā, there in the midst of the rākṣasas, by the rite laid down in the sacred formulas, while Vibhīṣaṇa's friends stood round him. After him all the rākṣasas and the monkeys too poured water over him, and in their boundless delight it was Rāma they praised. Vibhīṣaṇa was the one anointed, but the praise went to Rāma, for it was by his grace alone that the kingdom was given. Vibhīṣaṇa's ministers — Anala, Śarabha, Sampāti and Praghasa, who had gone with him to take refuge with Rāma — and all the rākṣasas loyal to him rejoiced, and the poet mentions their joy particularly. And when Rāghava and Lakṣmaṇa saw Vibhīṣaṇa consecrated lord of the rākṣasas in Laṅkā, their own happiness was complete. The rite is told briefly, but its parts are all there: sea-water, the golden pitcher, the high seat, the sacred formulas and the presence of friends. That rākṣasas and monkeys anointed the king together shows the old enemies now joined in friendship. A consecration is what makes a king lawful; without it a kingdom is not truly held. That is why Rāma had Vibhīṣaṇa consecrated at once, as soon as Rāvaṇa had been cremated, so that Laṅkā should not be left without a king and its people might feel secure.
४पौराणाम् उपायनानि, रामस्य प्रतिग्रहः
१९स तद्राज्यं महत्प्राप्य रामदत्तं विभीषणः।
सान्त्वयित्वा प्रकृतयस्ततो राममुपागमत्॥
२०दध्यक्षतान्मोदकांश्च लाजाः सुमनसस्तथा।
आजह्रुरथ संहृष्टाः पौरास्तस्मै निशाचराः॥
२१स तान्गृहीत्वा दुर्धर्षो राघवाय न्यवेदयत्।
मङ्गल्यं मङ्गलं सर्वं लक्ष्मणाय च वीर्यवान्॥
२२कृतकार्यं समृद्धार्थं दृष्ट्वा रामो विभीषणम्।
प्रतिजग्राह तत्सर्वं तस्यैव प्रतिकाम्यया॥
सः विभीषणः रामदत्तं महत् राज्यं प्राप्य प्रकृतीः सान्त्वयित्वा ततः रामम् उपागमत्। संहृष्टाः पौराः निशाचराः तस्मै दधि, अक्षतान्, मोदकान्, लाजान्, सुमनसः च आजह्रुः। सः दुर्धर्षः वीर्यवान् तानि सर्वाणि मङ्गल्यानि मङ्गलद्रव्याणि गृहीत्वा राघवाय लक्ष्मणाय च न्यवेदयत्। कृतकार्यं समृद्धार्थं विभीषणं दृष्ट्वा रामः तस्य एव प्रतिकाम्यया तत् सर्वं प्रतिजग्राह। अत्र राज्ञः प्रथमं कर्तव्यं — प्रकृतीनां सान्त्वनम्; युद्धेन भीताः प्रजाः आश्वासनीयाः। ततः सः स्वामिनः पुरतः उपायनानि निवेदयति — एषः कृतज्ञतायाः आचारः। रामः तानि ‘तस्य एव प्रतिकाम्यया’ गृह्णाति — स्वस्य इच्छया न, अपि तु मित्रस्य प्रीत्यै। दधि, अक्षताः, मोदकाः, लाजाः, पुष्पाणि — एते मङ्गलद्रव्याणि शुभकार्येषु प्रयुज्यन्ते। ‘रामदत्तं राज्यम्’ इति — विभीषणः राज्यं स्वबलेन न, अपि तु रामस्य दानेन प्राप्तवान्; अतः तस्य कृतज्ञता स्वाभाविकी। एतेन सूच्यते — लङ्कायाः प्रजाः अपि नूतनं राजानं सहर्षं स्वीकृतवत्यः; रावणस्य भयात् मुक्ताः ताः विभीषणस्य धर्मराज्यम् अपेक्षन्ते।
Having received that great kingdom from Rāma's hand, Vibhīṣaṇa first set his subjects' minds at rest, and only then came back to Rāma. This is a king's first duty: people frightened by war must be reassured. The night-ranging citizens, delighted, brought their new king curds, unbroken rice, sweetmeats, parched grain and flowers, the auspicious things used at every happy rite. The valiant, unassailable Vibhīṣaṇa took them all and laid them before Rāghava and Lakṣmaṇa, as a grateful man offers gifts to his lord; and his gratitude was natural, for he had won the kingdom not by his own strength but by Rāma's gift. Seeing his friend successful and all his hopes fulfilled, Rāma accepted everything, not because he wanted any of it but only to give Vibhīṣaṇa pleasure. The scene shows too that the people of Laṅkā had gladly accepted their new king: freed from their fear of Rāvaṇa, they looked to Vibhīṣaṇa for a reign of righteousness.
५हनुमतः सीतां प्रति प्रेषणम्
२३ततः शैलोपमं वीरं प्राञ्जलिं प्रणतं स्थितम्।
उवाचेदं वचो रामो हनूमन्तं प्लवङ्गमम्॥
२४अनुज्ञाप्य महाराजमिमं सौम्य विभीषणम्।
प्रविश्य नगरीं लङ्कां कौशलं ब्रूहि मैथिलीम्॥
२५वैदेह्यै मां च कुशलं सुग्रीवं च सलक्ष्मणम्।
आचक्ष्व वदतां श्रेष्ठ रावणं च हतं रणे॥
२६प्रियमेतदिहाख्याहि वैदेह्यास्त्वं हरीश्वर।
प्रतिगृह्य तु संदेशमुपावर्तितुमर्हसि॥
ततः शैलोपमं प्राञ्जलिं प्रणतं स्थितं वीरं प्लवङ्गमं हनूमन्तं रामः इदं वचः उवाच — ‘हे सौम्य, इमं महाराजं विभीषणम् अनुज्ञाप्य लङ्कां नगरीं प्रविश्य मैथिलीं कुशलं ब्रूहि। हे वदतां श्रेष्ठ, वैदेह्यै मां च कुशलं, सुग्रीवं च सलक्ष्मणं कुशलम् आचक्ष्व; रावणं च रणे हतम् इति। हे हरीश्वर, एतत् प्रियम् इह वैदेह्याः आख्याहि; तस्याः संदेशं प्रतिगृह्य उपावर्तितुम् अर्हसि।’ रामः सीतां द्रष्टुं स्वयं न गच्छति, अपि तु प्रथमं हनुमन्तं प्रेषयति — यः पूर्वम् अपि सीतायाः सन्देशवाहकः आसीत्। ‘अनुज्ञाप्य महाराजम्’ इति — लङ्का इदानीं विभीषणस्य राज्यम्, अतः तस्य अनुमतिः आवश्यकी; रामः नूतनस्य राज्ञः अधिकारं सम्मानयति। ‘वदतां श्रेष्ठ’ इति हनुमतः वाक्चातुर्यं स्मर्यते। सीतायै प्रथमं रामस्य कुशलं, ततः सुग्रीवलक्ष्मणयोः, अन्ते रावणवधः — एषः समाचारस्य क्रमः। अस्मिन् आदेशे रामस्य उत्कण्ठा अपि गूढा — सः सीतायाः सन्देशं शीघ्रं ज्ञातुम् इच्छति, किन्तु मर्यादां न त्यजति। हनुमान् एव अस्य कार्यस्य योग्यतमः — सः सीतायाः विश्वासपात्रं, पूर्वं च अशोकवनिकायां तया सह संवादं कृतवान्।
Then Rāma spoke to the heroic Hanumān, who stood before him like a mountain, bowing with folded hands. “Gentle friend,” he said, “take leave of the great king Vibhīṣaṇa, go into the city of Laṅkā and tell Maithilī that all is well with us. Tell Vaidehī, best of speakers, that I am safe, and Sugrīva, and Lakṣmaṇa, and that Rāvaṇa has been killed in battle. Give her this good news, lord of monkeys, and when you have her message, come back to me.” Rāma does not go to Sītā himself; he first sends Hanumān, who had carried her messages before. He asks Hanumān to take Vibhīṣaṇa's leave because Laṅkā was now Vibhīṣaṇa's kingdom and Rāma respected the new king's authority. Calling him “best of speakers” recalls Hanumān's gift with words. The order of the news is careful: first Rāma's own safety, then that of Sugrīva and Lakṣmaṇa, and last the death of Rāvaṇa. Beneath the command lies Rāma's longing to hear from Sītā quickly, yet he does not step beyond what is proper. And no one was better fitted for the errand than Hanumān, whom Sītā trusted and with whom she had already spoken in the Aśoka grove.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्वादशाधिकशततमः सर्गः॥ ११२॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘मन्त्र्’ धातोः क्तः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पतिः व्रतं यस्याः सा पतिव्रता (बहुव्रीहिः); तस्याः भावः — त्वप्रत्ययः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- गतम् अनतिक्रम्य — अव्ययीभावः
- विभक्तिः
- अव्ययम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शिखिनः (अग्नेः) प्रभा इव प्रभा यस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्रति + अपूजयत् → प्रत्यपूजयत् — यण्सन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘प्रति + पूज्’ धातोः लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शक्रस्य सारथिः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- दिवम् + एव → दिवमेव; एव + उत्पपात → एवोत्पपात — गुणसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘दिव्’ द्वितीया एकवचनम्; ‘उत् + पत्’ लिट् प्रथमपुरुषः एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘परि + स्वञ्ज्’ धातोः लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)
- सन्धिः
- बल + आलयम् → बलालयम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- बलस्य आलयः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समीपे परिवर्तते इति — उपपदसमासः (णिनिः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘अभि + सिच्’ णिजन्तात् लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- पूर्व + उपकारिणम् → पूर्वोपकारिणम् — गुणसन्धिः
- समासः
- पूर्वम् उपकरोति इति — सुप्सुपा/उपपदसमासः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- रावण + अनुजम् → रावणानुजम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- रावणस्य अनुजः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सुमित्रायाः अपत्यं पुमान् — तद्धितः (इञ्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (मुद्रणे दीर्घान्तं ‘सौमित्री’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मनसः इव जवः यस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘मनोजववत्’ इति वा ‘मनोजव’ इत्यस्य रूपम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समुद्रस्य सलिलम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- परम + आसने → परमासने — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- परमं च तत् आसनम् — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- अभि + असिञ्चत् → अभ्यषिञ्चत् — यण्सन्धिः, सकारस्य षत्वम्; अभ्यषिञ्चत् + विभीषणम् → …द्विभीषणम् — जश्त्वसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘अभि + सिच्’ लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- रामस्य शासनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- सुहृत् + गण → सुहृद्गण — जश्त्वसन्धिः
- समासः
- सुहृदां गणः (षष्ठीतत्पुरुषः); तेन समावृतः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘स्तु’ धातोः लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम् (मुद्रणे ‘तुष्टुवू’ इति दीर्घान्तम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘हृष्’ धातोः लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम् (आत्मनेपदम्)
- सन्धिः
- प्रकृतयः + ततः → प्रकृतयस्ततः — विसर्गस्य सत्वम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा/द्वितीया, बहुवचनम् (अत्र द्वितीयार्थे प्रयुक्तम्)
- सन्धिः
- दधि + अक्षतान् → दध्यक्षतान् — यण्सन्धिः; अक्षतान् + मोदकान् → …न्मोदकान्
- समासः
- दधि च अक्षताः च — समाहारद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘प्रतिकाम्या’)
- सन्धिः
- शैल + उपमम् → शैलोपमम् — गुणसन्धिः
- समासः
- शैलः उपमा यस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- उपावर्तितुम् + अर्हसि → उपावर्तितुमर्हसि — मकारस्य स्वरे संयोगः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘उप + आ + वृत्’ तुमुन्; ‘अर्ह्’ लट् मध्यमपुरुषः एकवचनम्