मन्दोदरीविलापः रावणस्य और्ध्वदेहिकं च

विलपमानानां तासां राक्षसयोषितां मध्ये ज्येष्ठा प्रिया दीना च पत्नी भर्तारं समुदैक्षत। अचिन्त्यकर्मणा रामेण हतं दशग्रीवं पतिं दृष्ट्वा मन्दोदरी तत्र कृपणं पर्यदेवयत् — ‘हे महाबाहो, हे वैश्रवणानुज, क्रुद्धस्य तव प्रमुखे स्थातुं पुरंदरः अपि त्रस्यति स्म। महान्तः ऋषयः, यशस्विनः गन्धर्वाः, चारणाः च तव उद्वेगात् दिशः गताः। सः त्वं मानुषमात्रेण रामेण युधि निर्जितः; हे राजन्, हे राक्षसेश्वर, न व्यपत्रपसे? किम् इदम्? त्रैलोक्यम् आक्रम्य श्रिया वीर्येण च अन्वितं, अविषह्यं त्वां वनगोचरः मानुषः कथं जघान? मानुषाणाम् अविषये चरतः कामरूपिणः तव रामेण संयुगे विनाशः न उपपद्यते। चमूमुखे रामस्य एतत् कर्म इति न श्रद्दधामि, यत् सर्वतः समुपेतस्य तव तेन अभिमर्षणं कृतम्। अथवा रामरूपेण स्वयं कृतान्तः अप्रतितर्कितां मायां विधाय तव विनाशाय आगतः। अथवा वासवेन त्वं धर्षितः असि? किन्तु वासवस्य का शक्तिः यत् संयुगे त्वां द्रष्टुम् अपि शक्नुयात्?’ मन्दोदर्याः विलापः विस्मयेन आरभते — यः इन्द्रम् अपि अत्रासयत्, सः कथं मनुष्येण हतः? सा एकैकां सम्भावनां परीक्ष्य निराकरोति — न मानुषः, न इन्द्रः; अतः कश्चित् अतिमानुषः अत्र कारणम् इति तस्याः निष्कर्षः। अग्रिमेषु श्लोकेषु सा तं विष्णुं जानाति। ‘कामरूपिणः’ इति पदेन सूच्यते — यः इच्छया रूपं धत्ते, सः मनुष्याणां गोचरे एव न आगच्छति, कथं तैः हन्येत? ‘वनगोचरः’ इति पदेन रामस्य वनवासी साधारणः इव वेषः सूच्यते, यस्य विपरीतम् असाधारणं कर्म। समीक्षितसंस्करणे नवमः श्लोकः ‘वासवः स्वयम् आगतः’ इति पठति, मुद्रणे ‘कृतान्तः स्वयमागतः’। अस्मिन् भागे मन्दोदर्याः प्रश्नाः तस्याः बुद्धिं दर्शयन्ति — सा केवलं रोदिति न, अपि तु कारणं विचारयति। मन्दोदरी मयदानवस्य पुत्री, रावणस्य प्रधानमहिषी, इन्द्रजितः माता च। पूर्वसर्गे अन्याः स्त्रियः सामूहिकं विलापं कृतवत्यः; अस्मिन् सर्गे ज्येष्ठपत्न्याः एकाकिनः विलापः, यः दीर्घः गभीरः विचारपूर्णः च। तस्याः प्रथमः भावः लज्जा — ‘न व्यपत्रपसे’ इति सा रावणं प्रति पृच्छति, यथा जीवन्तं पृच्छेत्। एषा रीतिः शोकस्य स्वाभाविकी — मृतम् अपि प्रियं जीवन्तम् इव सम्बोधयति। रावणस्य पूर्वं पराक्रमः — इन्द्रस्य भयं, ऋषिगन्धर्वचारणानां पलायनम् — तस्याः वचने पुनः पुनः स्मर्यते, येन वर्तमानस्य पतनस्य विरोधः स्पष्टः भवति। ‘मानुषमात्रेण’ इति पदे ‘मात्र’ शब्दः तिरस्कारं सूचयति; किन्तु सा एव शीघ्रं तं विचारं परिवर्तयति। अष्टमे श्लोके ‘सर्वतः समुपेतस्य’ इति — सर्वैः आयुधैः बलैः च युक्तस्य। नवमे दशमे च श्लोके सा द्वे विकल्पे परीक्षते — कृतान्तः वा इन्द्रः वा; इन्द्रस्य शक्तिः न पर्याप्ता इति सा स्वयं निराकरोति, अतः कृतान्तस्य वा परमात्मनः वा एव इदं कर्म इति तस्याः निष्कर्षस्य भूमिका सज्जा भवति। अस्य भागस्य सप्त श्लोकाः समीक्षितेन सह मिलन्ति। कथायाः दृष्ट्या अयं सर्गः युद्धकाण्डस्य करुणतमः अंशः। युद्धस्य विजयानन्दस्य अनन्तरं कविः पराजितपक्षस्य दुःखं विस्तरेण वर्णयति, येन पाठकः जानाति — युद्धे जयः अपि कस्यचित् विनाशः एव। मन्दोदर्याः प्रथमाः प्रश्नाः विस्मयस्य, अनन्तराः ज्ञानस्य, अन्तिमाः शोकस्य च।

‘महाबलं महावीर्यं महौजसं देवशत्रुं त्वां यः हतवान्, सः व्यक्तम् एव महायोगी सनातनः परमात्मा। सः अनादिमध्यनिधनः, महतः परमः महान्, तमसः परः, धाता, शङ्खचक्रगदाधरः, श्रीवत्सवक्षाः, नित्यश्रीः, अजय्यः, शाश्वतः, ध्रुवः सत्यपराक्रमः विष्णुः मानुषं रूपम् आस्थाय, वानरत्वम् उपागतैः सर्वैः देवैः परिवृतः, सर्वलोकेश्वरः श्रीमान् लोकानां हितकाम्यया राक्षसपरीवारं भयावहं देवशत्रुं त्वां हतवान्।’ अत्र मन्दोदरी रामस्य स्वरूपं जानाति — सः केवलं दाशरथिः न, अपि तु परमात्मा विष्णुः। ‘स राक्षसपरीवारं देवशत्रुं भयावहम्’ इति अर्धश्लोकः मुद्रणे ‘॥ १४॥’ इत्यस्य अनन्तरं, ‘॥ १५॥’ इत्यस्मात् पूर्वम्; अतः सः पञ्चदशस्य श्लोकस्य प्रथमः अर्धः, यद्यपि तस्य अर्थः पूर्वेण सम्बद्धः — हिन्दीभाष्यम् ११–१४ इति संयुक्तं व्याख्याति, तत्र अयम् अर्धः अपि व्याख्यातः। ‘हे नाथ, पुरा त्वया इन्द्रियाणि जित्वा त्रिभुवनं जितम्; तत् वैरं स्मरद्भिः इव इन्द्रियैः एव त्वम् इदानीं निर्जितः। यदा एव जनस्थाने बहुभिः राक्षसैः वृतः तव भ्राता खरः निहतः, तदा एव रामः न मानुषः इति ज्ञातम्। यदा सुरैः अपि दुष्प्रवेशां लङ्कां नगरीं हनुमान् वीर्यात् प्रविष्टः, तदा एव वयं व्यथिताः।’ इन्द्रियाणां वैरस्य कल्पना सुन्दरी — पूर्वं तपसा इन्द्रियाणि जितानि, पश्चात् कामवशः रावणः तैः एव पराजितः। अत्र मन्दोदर्याः वचने नीतिः अपि — जितेन्द्रियः एव जयति, इन्द्रियवशः नश्यति। खरवधः, हनुमतः लङ्काप्रवेशः — एते पूर्वलक्षणानि आसन्, यानि रावणः न अवगतवान्। अस्य भागस्य अधिकांशः (११–१५.१) समीक्षितसंस्करणे नास्ति; सः वुल्गेटस्य भक्तिप्रधानः अंशः। ‘श्रीवत्सवक्षाः’, ‘शङ्खचक्रगदाधरः’ इति विष्णोः लक्षणानि। ‘वानरत्वमुपागतैः देवैः’ इति — बालकाण्डे देवाः वानररूपेण जाताः इति कथा अत्र स्मर्यते। अस्मिन् भागे रामायणस्य भक्तिपरम्परायाः दृष्टिः स्पष्टा — शत्रुपत्नी अपि रामं परमेश्वरं जानाति। ‘महतः परमः महान्’, ‘तमसः परमः’ इति उपनिषदां भाषा — ‘आदित्यवर्णं तमसः परस्तात्’ इति श्रुतेः स्मरणं कारयति। ‘धाता’ इति सर्वस्य धारकः। ‘अजय्यः’ इति यः केनापि जेतुं न शक्यः — अतः रावणस्य पराजयः न लज्जाकरः, इति अपि ध्वनिः। मन्दोदर्याः ज्ञानं तस्याः पतिव्रतात्वस्य, विवेकस्य च फलम्। अपि च, ‘इन्द्रियाणि पुरा जित्वा’ इति वाक्ये रावणस्य तपसः स्मरणम् — ब्रह्माणं तपसा आराध्य सः वरान् लब्धवान्। तपसा यत् प्राप्तं, तत् कामेन नष्टम्। खरवधस्य उल्लेखः — चतुर्दशसहस्राणि राक्षसान् एकः रामः अहन्; तदा एव तस्य अतिमानुषत्वं प्रकटितम्। हनुमतः लङ्काप्रवेशः, अशोकवनिकाभङ्गः, लङ्कादाहः च — एतानि अपि सूचकानि आसन्। मन्दोदर्याः वचनेषु ‘वयं व्यथिताः’ इति बहुवचनं सर्वस्य अन्तःपुरस्य भयं सूचयति। एतेषु श्लोकेषु रामस्य दिव्यत्वं शत्रोः पक्षात् उद्घोषितम्, यत् स्वपक्षस्य स्तुतेः अपेक्षया अधिकं प्रमाणवत्। अग्रिमेषु सर्गेषु ब्रह्मा अपि देवैः सह आगत्य रामं ‘नारायणः’ इति स्तोष्यति; तस्य पूर्वसूचना अत्र मन्दोदर्याः मुखात्। तस्याः वचनानि भक्तानां कृते स्तोत्रवत् पठ्यन्ते।

‘राघवेण सह अविरोधः क्रियताम् इति मया उच्यमानः त्वं न गृह्णासि स्म; तस्य इयं व्युष्टिः आगता। हे राक्षसपुङ्गव, ऐश्वर्यस्य देहस्य स्वजनस्य च विनाशाय त्वम् अकस्मात् सीताम् अभिकामः असि। हे दुर्मते, अरुन्धत्याः रोहिण्याः च अपि विशिष्टां, मान्यां, वसुधायाः अपि वसुधां, श्रियः अपि श्रियं, भर्तृवत्सलां सीतां धर्षयता त्वया असदृशं कृतम्। सर्वानवद्याङ्गीं शुभां दीनां तां विजने अरण्ये छद्मना आनीय आत्मनः दूषणं कृतम्। मैथिलीसंगमे कृतं कामम् अप्राप्य एव त्वं नूनं पतिव्रतायाः तपसा दग्धः असि। तदा एव तनुमध्यमां धर्षयन् यत् त्वं न दग्धः, तत् इन्द्राग्निप्रमुखाः सर्वे देवाः ते बिभ्यति स्म इति कारणात्। हे भर्तः, पापस्य कर्मणः फलं काले पर्यागते कर्ता अवश्यं लभते — अत्र संशयः नास्ति। शुभकृत् शुभम् आप्नोति, पापकृत् पापम् अश्नुते; विभीषणः सुखं प्राप्तः, त्वं च ईदृशं पापं प्राप्तः। रूपेण ततः अधिकाः अन्याः प्रमदाः तव सन्ति, किन्तु अनङ्गवशम् आपन्नः त्वं मोहात् न बुद्ध्यसे। कुलेन, रूपेण, दाक्षिण्येन वा मैथिली मया अधिका तुल्या वा न, तत् तु त्वं मोहात् न बुद्ध्यसे। सर्वदा सर्वभूतानां मृत्युः अलक्षणः न भवति; तव अयं मृत्युः मैथिलीकृतलक्षणः। सीतानिमित्तजः मृत्युः त्वया दूरात् उपाहृतः; मैथिली तु रामेण सह विशोका विहरिष्यति।’ अत्र मन्दोदरी स्वस्य गौरवम् अपि न विस्मरति — ‘सीता मम अपि न अधिका’ इति तस्याः वचने आत्माभिमानः, पत्युः मोहस्य निन्दा च। ‘कर्ता फलं लभते’ इति कर्मसिद्धान्तः अत्र स्पष्टः। ‘वसुधायाः वसुधा, श्रियः श्रीः’ इति सीतायाः अतिशयवर्णनम् — सा पृथिव्याः अपि आधारभूता, लक्ष्म्याः अपि लक्ष्मीः। मुद्रणे ‘श्रियाः श्रीं’ इति पाठः (समीक्षिते ‘śriyaḥ śrīṃ’)। ‘व्युष्टिः’ इति फलम्। २७तमः श्लोकः (‘सन्त्यन्याः प्रमदाः…’) वुल्गेटमात्रः; अष्टाविंशस्य श्लोकस्य उत्तरार्धे सः एव पादः पुनः आवर्तते — ‘मोहान्न बुद्ध्यसे’। रावणस्य मृत्युः ‘सलक्षणः’ — तस्य कारणं स्पष्टम्, सीता एव। पतिव्रतायाः तपसः शक्तिः अस्य काण्डस्य मुख्यः विषयः; अग्रे अग्निपरीक्षायाम् अपि सा एव शक्तिः प्रकटिष्यति। विभीषणस्य रावणस्य च तुलना कर्मफलस्य उदाहरणम्। मन्दोदर्याः उपालम्भः न केवलं नैतिकः, अपि तु व्यावहारिकः अपि — ऐश्वर्यस्य, देहस्य, स्वजनस्य च विनाशः सीताहरणस्य फलम्। अरुन्धती वसिष्ठस्य पत्नी, रोहिणी चन्द्रस्य प्रिया; उभे पतिव्रतात्वस्य आदर्शभूते। सीता ताभ्याम् अपि विशिष्टा इति मन्दोदरी स्वयं स्वीकरोति — शत्रुपक्षस्य स्त्रियः अपि सीतायाः महिमा अज्ञातः न। ‘छद्मना’ इति पदेन मारीचस्य मृगरूपं, रावणस्य संन्यासिवेषः च स्मर्येते। ‘तदैव यन्न दग्धः’ इति तर्कः — पतिव्रतायाः स्पर्शमात्रेण धर्षकः दग्धः भवेत्; किन्तु देवाः रावणात् बिभ्यति स्म, अतः तत्क्षणं फलं न अभवत्, कालान्तरे तु अवश्यम्। अत्र कर्मफलस्य कालः महत्त्वपूर्णः — ‘पर्यागते काले’। ‘अनङ्गवशम् आपन्नः’ इति कामस्य प्राबल्यं सूच्यते। मन्दोदरी स्वस्य सौन्दर्यं कुलं दाक्षिण्यं च सीतायाः समं मन्यते; तस्याः वचने ईर्ष्या अपि किञ्चित् दृश्यते, या स्त्रीस्वभावस्य स्वाभाविकः अंशः। अन्ते ‘मैथिली विशोका विहरिष्यति’ इति वाक्ये स्वस्य दुःखस्य सीतायाः सुखस्य च विरोधः। एवं मन्दोदरी त्रिधा रावणं बोधयति — धर्मदृष्ट्या (पतिव्रताधर्षणं पापम्), नीतिदृष्ट्या (हितवचनस्य अनादरः), व्यावहारिकदृष्ट्या (अन्याः सुन्दर्यः सन्ति, सीता न आवश्यकी)। तस्याः तर्कः पूर्णः, किन्तु अद्य व्यर्थः — यतः श्रोता मृतः।

‘अल्पपुण्या अहं तु घोरे शोकसागरे पतिता। या अहं कैलासे, मन्दरे, मेरौ, चैत्ररथे वने, सर्वेषु देवोद्यानेषु च त्वया सहिता विहृत्य, अनुरूपेण विमानेन अतुलया श्रिया चित्रस्रगम्बरा विविधान् देशान् पश्यन्ती यामि स्म, सा अहं हे वीर, तव वधात् कामभोगेभ्यः भ्रंशिता। सा एव अहम् अन्या इव संवृत्ता; धिक् राज्ञां चञ्चलां श्रियम्। हा राजन्, सुभ्रु, सुत्वक्, समुन्नसं, कान्त्या श्रिया द्युत्या च इन्दुपद्मदिवाकरैः तुल्यं, किरीटकूटोज्ज्वलितं, ताम्रास्यं, दीप्तकुण्डलं, पानभूमिषु मदव्याकुललोलाक्षं, विविधस्रग्धरं, चारु, वल्गुस्मितकथं, शुभं तव यत् मुखम् आसीत्, तत् एव अद्य रामसायकनिर्भिन्नं, रुधिरविस्रवैः रक्तं, विशीर्णमेदोमस्तिष्कं, स्यन्दनरेणुभिः रूक्षं न भ्राजते। हा, वैधव्यदायिनी पश्चिमा दशा मे सम्प्राप्ता, या मन्दया मया कदापि न सम्बुद्धा। ‘दानवराजः मयः मे पिता, राक्षसेश्वरः मे भर्ता, शक्रनिर्जेता मे पुत्रः’ इति अहं भृशं गर्विता आसम्। ‘दृप्तारिमथनाः, क्रूराः, प्रख्यातबलपौरुषाः मम नाथाः अकुतश्चिद्भयाः’ इति मम ध्रुवा मतिः आसीत्। हे राक्षसर्षभाः, एवंप्रभावाणां युष्माकम् इदम् असम्बुद्धं भयं मानुषात् कथम् आगतम्? स्निग्धेन्द्रनीलनीलं, प्रांशुशैलोपमं, केयूराङ्गदवैदूर्यमुक्ताहारस्रगुज्ज्वलं, विहारेषु कान्तं, संग्रामभूमिषु दीप्तं, आभरणभाभिः विद्युद्भिः तोयदः इव भाति स्म यत्, तत् एव तव शरीरम् अद्य नैकैः तीक्ष्णैः शरैः चितं, पुनः दुर्लभसंस्पर्शं, परिष्वक्तुं न शक्यते। शललैः श्वाविधः इव निरन्तरं लग्नैः, मर्मसु स्वर्पितैः बाणैः संछिन्नस्नायुबन्धनं, रुधिरच्छवि, श्यामं तव शरीरं क्षितौ निपतितं — वज्रप्रहारेण अभिहतः विकीर्णः पर्वतः इव। हा, स्वप्नः किम् इदं सत्यम्? त्वं रामेण कथं हतः? त्वं मृत्योः अपि मृत्युः स्याः, कथं मृत्युवशं गतः?’ अत्र मन्दोदर्याः स्मृतिः सुखस्य दुःखस्य च विरोधं चित्रयति। पूर्वं यत् मुखं चन्द्रपद्मसूर्यैः तुल्यम्, तत् अद्य रक्तेन रेणुना च मलिनम्; यत् शरीरं मेघः इव विद्युद्भिः भाति स्म, तत् शरैः चितम्। ‘श्वाविधः शललैः’ इति उपमा — शल्यकः (कण्टकी जन्तुः) यथा कण्टकैः आवृतः, तथा रावणस्य शरीरं बाणैः। पितुः, भर्तुः, पुत्रस्य च गौरवेण सा पूर्वं निर्भया आसीत्; इदानीं सर्वम् एकेन मनुष्येण नष्टम्। ‘धिग्राज्ञां चञ्चलां श्रियम्’ इति वैराग्यस्य स्वरः। अस्य भागस्य अधिकांशः वुल्गेटमात्रः; ३१–३३ श्लोकाः समीक्षितस्य ६.०९९.०१८–०२० इत्यनेन सह मिलन्ति। अस्मिन् भागे मन्दोदर्याः आत्मशोकः प्रधानः। कैलासः, मन्दरः, मेरुः, चैत्ररथम् — एते देवानां विहारस्थानानि; रावणः तान् अपि जित्वा तत्र विहृतवान्। ‘सैवान्येवास्मि संवृत्ता’ इति वाक्ये परिवर्तनस्य तीव्रता — सा एव अहं, किन्तु अन्या इव। मुखस्य वर्णने सौन्दर्यस्य प्रत्येकः अवयवः गण्यते — भ्रुवौ, त्वक्, नासा, ओष्ठौ, कुण्डले, किरीटम्; ततः तस्य एव विनाशः — रक्तं, मेदः, मस्तिष्कं, रेणुः। एषः ‘तदेव … अद्य’ इति रचनाविशेषः द्विवारं (३७, ४४) प्रयुक्तः। पितुः मयस्य, पुत्रस्य इन्द्रजितः, भर्तुः रावणस्य च त्रयाणां बलेन सा ‘अकुतश्चिद्भया’ आसीत्; सा गर्वः अद्य नष्टः। ‘हा स्वप्नः सत्यमेवेदम्’ इति संशयः — दुःखस्य अतिशयात् सा यथार्थं स्वीकर्तुं न शक्नोति। ‘मृत्योरपि मृत्युः’ इति रावणस्य पराक्रमस्य अतिशयोक्तिः। अस्य भागस्य भाषा अलङ्कारप्रचुरा — उपमाः (विद्युद्भिः तोयदः, वज्रहतः पर्वतः, शललैः श्वावित्), विरोधाः (मृत्योः मृत्युः मृत्युवशं गतः), स्मरणं च। सर्वे अलङ्काराः करुणरसस्य पोषकाः। मन्दोदर्याः आत्मगौरवस्य स्मरणम् अपि तस्याः वर्तमानदैन्यं ‘पश्चिमा दशा’ इति अन्तिमा अवस्था — वैधव्यम्। पूर्वं सा एतां दशां कदापि न कल्पितवती, यतः तस्याः रक्षकाः अजेयाः इति तस्याः विश्वासः। तस्य विश्वासस्य भङ्गः एव तस्याः शोकस्य मूलम्; मानुषात् भयम् इति असम्भाव्यं सम्भूतम्।

‘त्रैलोक्यस्य वसूनां भोक्तारं, त्रैलोक्यस्य उद्वेगदं, महान्तं, लोकपालानां जेतारं, शंकरस्य क्षेप्तारं, दृप्तानां निग्रहीतारम्, आविष्कृतपराक्रमं, लोकक्षोभयितारं, साधुभूतविदारणं, रिपुसंनिधौ ओजसा दृप्तवाक्यानां वक्तारं, स्वयूथस्य भृत्यानां च गोप्तारं, भीमकर्मणां हन्तारं, दानवेन्द्राणां यक्षाणां च सहस्रशः हन्तारम्, आहवे निवातकवचानां निग्रहीतारं, नैकयज्ञविलोप्तारं, स्वजनस्य त्रातारं, धर्मव्यवस्थाभेत्तारम्, आहवे मायास्रष्टारं, ततः ततः देवासुरनृकन्यानाम् आहर्तारं, शत्रुस्त्रीणां शोकदातारं, स्वजनस्य नेतारं, लङ्काद्वीपस्य गोप्तारं, भीमकर्मणां कर्तारम्, अस्माकं कामभोगानां दातारं, रथिनां वरम् — एवंप्रभावं भर्तारं रामेण पातितं दृष्ट्वा अपि या अहं हतप्रिया इमं देहं धारयामि, सा अहं स्थिरा अस्मि। हे राक्षसेश्वर, महार्हेषु शयनेषु शयित्वा अद्य धरण्यां रेणुगुण्ठितः इह कस्मात् प्रसुप्तः असि? यदा मे तनयः इन्द्रजित् लक्ष्मणेन युधि शस्तः, तदा अहं तीव्रम् अभिहता; अद्य तु अस्मिन् त्वयि निपातिता। सा अहं बन्धुजनैः हीना, नाथेन त्वया हीना, कामभोगैः विहीना शाश्वतीः समाः शोचिष्ये। हे राजन्, त्वम् अद्य सुदुर्गमं दीर्घम् अध्वानं प्रपन्नः; दुःखार्तां माम् अपि नय, त्वया विना अहं न वर्तिष्ये। कृपणां मां विहाय इह कस्मात् गन्तुम् इच्छसि? दीनां विलपन्तीं मन्दां मां किं न अभिभाषसे? हे प्रभो, अनवगुण्ठितां नगरद्वारात् निर्गतां पद्भ्याम् एव आगतां मां दृष्ट्वा न खलु अभिक्रुद्धः असि?’ अत्र रावणस्य विशेषणेषु गुणाः दोषाः च मिश्रिताः — सः रक्षकः, दाता, वीरः; किन्तु साधूनां विदारणः, यज्ञानां विलोप्ता, धर्मव्यवस्थायाः भेत्ता, परस्त्रीणाम् आहर्ता च। मन्दोदरी निष्पक्षं पतिं वर्णयति, न केवलं स्तौति। ‘क्षेप्तारं शंकरस्य’ इति कैलासस्य उद्धरणं स्मर्यते। ‘स्थिरास्मि’ इति आत्मनिन्दा — एवं पतिं दृष्ट्वा अपि जीवामि, अतः कठोरहृदया अस्मि। इन्द्रजितः वधस्य स्मरणं दुःखस्य उपरि दुःखम्। अन्ते अनवगुण्ठितायाः पद्भ्याम् आगमनस्य उल्लेखः — राज्ञी पूर्वं कदापि एवं जनानां पुरतः न आगता; तत् दृष्ट्वा अपि पतिः न क्रुध्यति इति तस्याः वेदना। अष्टचत्वारिंशः श्लोकः उभयोः भागयोः सन्धौ — तस्य उत्तरार्धेन गणना आरभते। अस्य भागस्य रचना विशिष्टा — द्वितीयाविभक्त्यन्तानां विशेषणानां दीर्घा श्रेणी, या ‘एवंप्रभावं भर्तारं … पातितं दृष्ट्वा’ इति वाक्ये समाप्यते। एतेन रावणस्य सम्पूर्णं जीवनचरितं संक्षेपेण कथ्यते। ‘निवातकवचानां निग्रहीतारम्’ इति — उत्तरकाण्डे रावणस्य निवातकवचैः सह युद्धं वर्णितम्। ‘देवासुरनृकन्यानाम् आहर्तारम्’ इति — सः बहूनां कन्याः बलात् हृतवान्, ताः एव अद्य तस्य अन्तःपुरे रुदन्ति। मन्दोदरी स्वं ‘स्थिरा’ इति निन्दति — पतिव्रता पत्युः मरणे न जीवेत् इति तस्याः भावः। ‘नय मामपि’ इति प्रार्थना सहगमनस्य इच्छां सूचयति। एषा गणना रावणस्य चरित्रस्य द्वैविध्यं दर्शयति — सः वीरः, रक्षकः, दाता, किन्तु क्रूरः, धर्मभेत्ता, परस्त्रीहर्ता च। पत्नी तस्य उभयम् अपि जानाति, तथापि तं प्रियं मन्यते। ‘अस्माकं कामभोगानां दातारम्’ इति वचनेन पत्नीनां प्रति तस्य स्नेहः अपि स्मर्यते। इन्द्रजितः मरणस्य शोकः अद्य ‘धरण्यां रेणुगुण्ठितः’ इति चित्रम् पूर्वस्य ‘शयनेषु महार्हेषु’ इत्यनेन विरुद्धम्। ‘दीर्घमध्वानम्’ इति परलोकयात्रा। ‘अनवगुण्ठिताम्’ इति पदेन राजकुलस्त्रीणां मर्यादायाः भङ्गः सूच्यते, यः रावणस्य जीवतः कदापि न अभविष्यत्।

‘हे इष्टदार, भ्रष्टलज्जावगुण्ठनान् बहिः निष्पतितान् सर्वान् ते दारान् पश्य; तान् दृष्ट्वा कथं न कुप्यसि? अयं तव क्रीडासहायः जनः अनाथः लालप्यते; त्वं न च एनम् आश्वासयसि, न वा बहु मन्यसे। हे राजन्, त्वया याः नैकाः पतिव्रताः, धर्मरताः, गुरुशुश्रूषणे रताः कुलस्त्रियः विधवाः कृताः, ताभिः शोकाभितप्ताभिः त्वं शप्तः, अतः परवशं गतः। त्वया विप्रकृताभिः ताभिः तदा शप्तः, तत् इदानीम् आगतम्। हे नृप, ‘पतिव्रतानाम् अश्रूणि भूतले अकस्मात् न पतन्ति’ इति प्रवादः त्वां प्रति प्रायशः सत्यः एव। हे राजन्, तेजसा लोकान् आक्रम्य शौण्डीर्यमानिना त्वया इदं क्षुद्रं नारीचौर्यं कथं कृतम्, यत् मृगच्छद्मना आश्रमात् रामम् अपनीय, लक्ष्मणं च अपनीय, सा रामपत्नी आनीता? युद्धे तव कातर्यं कदापि न संस्मरामि; तत् तु नूनं भाग्यविपर्यासात् ते पक्वलक्षणम्। हे महाबाहो, अतीतानागतार्थज्ञः वर्तमानविचक्षणः मे देवरः सत्यवाक् विभीषणः आहृतां मैथिलीं दृष्ट्वा ध्यात्वा आयतं निःश्वस्य यत् अब्रवीत् — ‘अयं राक्षसमुख्यानां विनाशः प्रत्युपस्थितः’ — तत् सत्यं जातम्। कामक्रोधसमुत्थेन प्रसङ्गिना व्यसनेन त्वत्कृतेन अयं मूलहरः महान् अनर्थः निवृत्तः; त्वया इदं सर्वं राक्षसं कुलम् अनाथं कृतम्। प्रख्यातबलपौरुषः त्वं मया न शोचितव्यः; किन्तु स्त्रीस्वभावात् मे बुद्धिः कारुण्ये परिवर्तते। त्वं सुकृतं दुष्कृतं च गृहीत्वा स्वां गतिं गतः; त्वद्विनाशेन दुःखिताम् आत्मानम् एव अनुशोचामि। हे दशानन, हितकामानां सुहृदां वचनं त्वया न श्रुतम्, भ्रातॄणां च कार्त्स्न्येन उक्तं हितं न श्रुतम्। विभीषणेन अभिहितं हेत्वर्थयुक्तं, विधिवत्, श्रेयस्करम्, अदारुणं हेतुमत् वचनं त्वया न कृतम्। मारीचकुम्भकर्णाभ्यां, मम पित्रा च उक्तं वाक्यं वीर्यमत्तेन त्वया न कृतम्; तस्य इदम् ईदृशं फलम्।’ अत्र मन्दोदर्याः कोपः अपि स्पष्टः — ‘नारीचौर्यम्’, ‘क्षुद्रम्’ इति पदैः सा रावणस्य कर्म निन्दति; वीरस्य योग्यं युद्धं, न तु छद्मना परस्त्रीहरणम्। पतिव्रतानां शापः, हितवादिनाम् अनादरः — द्वे कारणे। ‘स्त्रीस्वभावात्तु मे बुद्धिः कारुण्ये परिवर्तते’ इति तस्याः आत्मपरीक्षा — बुद्ध्या सा रावणं दोषिणं जानाति, हृदयेन तु रोदिति। समीक्षिते अयं भागः ६.०९९.०२१–०२४ इत्यत्र संक्षिप्तः। ‘पतिव्रतानाम् अश्रूणि’ इति प्रवादः लोके प्रसिद्धः — साध्वीनां दुःखं व्यर्थं न भवति। रावणेन याः कुलस्त्रियः विधवाः कृताः, तासां शापः अद्य फलितः। मन्दोदर्याः ‘क्षुद्रं नारीचौर्यम्’ इति वचनं तीक्ष्णम् — यः त्रीन् लोकान् तेजसा आक्रान्तवान्, तस्य कृते चौर्यं लज्जाकरम्। ‘कातर्यं न संस्मरामि’ इति सा पत्युः वीरत्वं स्वीकरोति, किन्तु तस्य एतत् कर्म भाग्यविपर्यासस्य लक्षणम् इति व्याख्याति। विभीषणं ‘अतीतानागतार्थज्ञः’ इति प्रशंसति — सः दूरदर्शी आसीत्। कामः क्रोधः च व्यसनानि; ताभ्याम् उत्पन्नः अनर्थः समूलं कुलं नाशितवान्। ‘स्वां गतिं गतः’ इति कर्मानुसारिणी गतिः। अस्मिन् भागे मन्दोदरी त्रीन् वक्तॄन् स्मरति येषां वचनं रावणेन न कृतम् — विभीषणः, मारीचः, कुम्भकर्णः, स्वपिता मयः च। सर्वे हितवादिनः, सर्वे तिरस्कृताः। तस्याः वचनं शोकस्य मध्ये अपि विवेकपूर्णम्; सा न केवलं रोदिति, अपि तु कारणानि विशदयति। अन्ते ‘आत्मानमनुशोचामि’ इति स्वीकारः — मृतः स्वगतिं गतः, जीवन्ती अहम् एव शोच्या।

‘हे नीलजीमूतसंकाश, हे पीताम्बर, हे शुभाङ्गद, स्वगात्राणि विनिक्षिप्य रुधिरावृतः किं शेषे? प्रसुप्तः इव शोकार्तां मां किं न प्रतिभाषसे? महावीर्यस्य, दक्षस्य, संयुगेषु अपलायिनः यातुधानस्य दौहित्रीं मां किं न प्रतिभाषसे? उत्तिष्ठ उत्तिष्ठ, नवे परिभवे कृते किं शेषे? अद्य लङ्कां सूर्यरश्मयः निर्भयाः प्रविष्टाः। येन सूर्यवर्चसा परिघेण त्वं समरे शत्रून् सूदयसे, वज्रधरस्य वज्रम् इव सततार्चितः, रणे बहुप्रहरणः, हेमजालपरिष्कृतः सः अयं तव परिघः बाणैः सहस्रधा छिन्नः व्यवकीर्णः। रणमेदिनीं प्रियाम् इव उपसंगृह्य किं शेषे? अप्रियाम् इव मां कस्मात् अभिभाषितुं न इच्छसि? धिक् अस्तु मम हृदयं, यत् त्वयि पञ्चत्वम् आपन्ने शोकपीडितम् अपि सहस्रधा न फलति।’ इति एवं बाष्पपर्याकुलेक्षणा स्नेहोपस्कन्नहृदया सा विलपन्ती तदा मोहम् उपागमत्। कश्मलाभिहता सन्ना सा रावणस्य उरसि संध्यानुरक्ते जलदे दीप्ता उज्ज्वला विद्युत् इव बभौ। तथागतां तां भृशातुराः सपत्न्यः समुत्थाप्य, स्वयं रुदत्यः, भृशं रुदतीं तां पर्यवस्थापयामासुः — ‘हे देवि, लोकानाम् अध्रुवा स्थितिः किं ते न विदिता? दशाविभागपर्याये राज्ञां श्रियः चञ्चलाः एव।’ एवम् उच्यमाना सा सशब्दं प्ररुरोद, अस्रेण स्तनौ सुनिर्मलं वक्त्रं च स्नपयन्ती। अत्र ‘सूर्यरश्मयः निर्भयाः प्रविष्टाः’ इति सूक्ष्मः भावः — रावणस्य भयात् सूर्यः अपि लङ्कायां मन्दं तपति स्म, अद्य सः निर्भयः। मूर्छितायाः मन्दोदर्याः रावणोरसि उपमा — कृष्णे मेघे संध्यारक्ते विद्युत् — कृष्णः रावणः, रक्तं रुधिरं, गौरी मन्दोदरी। सपत्नीनां सान्त्वने अपि जगतः अनित्यता एव मुख्यः उपदेशः। ‘यातुधानस्य दौहित्रीम्’ इति — मन्दोदर्याः मातामहः सुमाली इति केचित्; मुद्रणे नाम न उक्तम्। एकनवतितमस्य श्लोकस्य उत्तरार्धेन कथा रामं प्रति परिवर्तते। ‘पर्यवस्थापयामासू’ इति मुद्रणे दीर्घान्तं रूपम्। ‘उत्तिष्ठोत्तिष्ठ’ इति आह्वानं शोकस्य पराकाष्ठा — मृतं प्रति जीवन्तम् इव आह्वानम्। ‘नवे परिभवे कृते’ इति — शत्रुभिः अपमाने कृते अपि त्वं किं शेषे? रावणः कदापि परिभवं न सहते स्म। परिघस्य वर्णनं तस्य आयुधप्रियतां दर्शयति। ‘प्रियामिवोपसंगृह्य … रणमेदिनीम्’ इति उत्प्रेक्षा — भूमिः तस्य नवा प्रिया, मन्दोदरी अप्रिया इव त्यक्ता। हृदयस्य न भेदः इति आत्मनिन्दा पुनः। सपत्नीनां सान्त्वने ‘दशाविभागपर्याये’ इति — जीवनस्य दशाः परिवर्तन्ते, राज्ञां श्रीः चञ्चला। मन्दोदर्याः मूर्छा, सपत्नीनां सेवा, पुनः रोदनं — एषः करुणस्य क्रमः। सूर्यरश्मीनां निर्भयप्रवेशः रावणस्य प्रतापस्य अन्तं सूचयति — पूर्वं सूर्यः अपि तस्य आज्ञया मन्दं तपति स्म। परिघस्य छिन्नता तस्य शक्तेः नाशस्य प्रतीकम्। विद्युदुपमा मन्दोदर्याः सौन्दर्यं शोकावस्थायाम् अपि दर्शयति। सपत्न्यः ईर्ष्यां त्यक्त्वा ज्येष्ठां सान्त्वयन्ति — ‘स्नेहोपस्कन्नहृदया’ इति पदेन तस्याः प्रेम्णः गभीरता सूच्यते — सर्वान् दोषान् ज्ञात्वा अपि सा पतिं प्रीणाति। एतत् एव पतिव्रतायाः लक्षणम्।

एतस्मिन् अन्तरे रामः विभीषणम् उवाच — ‘भ्रातुः संस्कारः क्रियतां, स्त्रीगणः परिसान्त्व्यताम्।’ ततः धीमान् विभीषणः बुद्ध्या विमृश्य प्रश्रितं धर्मार्थसहितं हितम् इदं वचः तम् उवाच — ‘त्यक्तधर्मव्रतं, क्रूरं, नृशंसम्, अनृतं, परदाराभिमर्शनं रावणं संस्कर्तुम् अहं न अर्हामि। एषः भ्रातृरूपः मे शत्रुः, सर्वाहिते रतः। गुरुगौरवात् पूज्यः अपि रावणः पूजां न अर्हति। हे राम, भुवि मनुजाः मां नृशंसः इति वक्ष्यन्ति; किन्तु तस्य अगुणान् श्रुत्वा सर्वे पुनः ‘सुकृतम्’ इति वक्ष्यन्ति।’ तत् श्रुत्वा परमप्रीतः धर्मभृतां वरः वाक्यकोविदः रामः वाक्यज्ञं विभीषणम् इदम् उवाच — ‘तव अपि प्रियं मया कार्यं, त्वत्प्रभावात् हि मया जितम्। हे राक्षसेश्वर, अवश्यं तु त्वं मया क्षमं वाच्यः। एषः निशाचरः कामम् अधर्मानृतसंयुक्तः; तथापि तेजस्वी, बलवान्, शूरः, संग्रामेषु नित्यशः शतक्रतुमुखैः देवैः अपि न पराजितः इति श्रूयते; महात्मा, बलसम्पन्नः, लोकरावणः रावणः। वैराणि मरणान्तानि; नः प्रयोजनं निर्वृत्तम्। अस्य संस्कारः क्रियतां; एषः यथा तव, तथा मम अपि। हे महाबाहो, त्वत्सकाशात् धर्मेण विधिपूर्वकं संस्कारं क्षिप्रम् अर्हति; त्वं यशोभाक् भविष्यसि।’ अत्र विभीषणस्य धर्मसंकटः — भ्रातुः संस्कारः कर्तव्यः, किन्तु सः अधर्मी; तत्संस्कारेण लोके निन्दा भवेत् इति तस्य शङ्का। किन्तु तस्य आन्तरिकः आशयः रामस्य अनुवृत्तिः — रामः यत् इच्छति तत् एव करोमि इति। रामस्य उत्तरं धर्मस्य उदात्तं रूपं दर्शयति — शत्रोः अपि गुणाः स्वीकार्याः, मरणेन वैरं समाप्यते। ‘ममाप्येष यथा तव’ इति वचनेन रामः रावणं स्वबन्धुत्वेन स्वीकरोति। अयं श्लोकः (१००–१०१) नवाधिकशततमे सर्गे अपि पठितः — वुल्गेटे पुनरुक्तिः। अस्य भागस्य अधिकांशः समीक्षितस्य ६.०९९.०३०–०४० इत्यनेन सह क्रमशः मिलति। विभीषणस्य वचने त्रयः हेतवः — रावणः धर्मत्यागी, परदारधर्षकः, सर्वाहितरतः। ‘भ्रातृरूपः शत्रुः’ इति कठोरं वचनम्। तथापि ‘पूज्योऽपि गुरुगौरवात्’ इति सः ज्येष्ठभ्रातुः गौरवं न निराकरोति। रामः प्रथमं विभीषणस्य उपकारं स्मरति — ‘त्वत्प्रभावान्मया जितम्’ — ततः एव उपदेशं ददाति; एषा रामस्य शिष्टता। रावणस्य गुणगणना — तेजः, बलं, शौर्यं, अपराजितत्वं — रामस्य निष्पक्षतां दर्शयति। ‘लोकरावणः’ इति — लोकान् रावयति (रोदयति) इति। ‘यशोभाग्भविष्यसि’ इति अन्ते प्रोत्साहनम् — भ्रातृसंस्कारेण विभीषणस्य कीर्तिः एव वर्धिष्यते, न निन्दा। एषः संवादः रामायणस्य नैतिकदृष्टेः केन्द्रम् — वैरं मरणेन समाप्यते, मृतस्य संस्कारः धर्मः। विभीषणस्य प्रश्नः उचितः, रामस्य उत्तरं च उदात्ततरम्। रामः विभीषणं न आदिशति, अपि तु स्नेहेन प्रबोधयति — ‘तव अपि प्रियं कार्यम्’ इति पूर्वं वदन् तस्य ‘अवश्यं तु क्षमं वाच्यः’ इति मित्रस्य कर्तव्यम् — प्रियम् अपि, हितम् अपि वक्तव्यम्। रामः विभीषणस्य लोकनिन्दाभयं दूरीकरोति, धर्मस्य सूक्ष्मतां च बोधयति — मृतस्य दोषाः तेन सह गताः, शेषः केवलं सम्मानः।

राघवस्य वचः श्रुत्वा विभीषणः त्वरमाणः हतं भ्रातरं रावणं संस्कारयितुम् आरेभे। सः राक्षसेन्द्रः लङ्कां पुरीं प्रविश्य रावणस्य अग्निहोत्रं सत्वरं निर्यापयति — शकटान्, दारुरूपाणि, अग्नीन्, याजकान्, चन्दनकाष्ठानि, विविधानि काष्ठानि, सुगन्धीनि अगरूणि, सुरभीन् गन्धान्, मणिमुक्ताप्रवालानि च। मुहूर्तेन राक्षसैः परिवारितः आजगाम, माल्यवता सह क्रियाम् आरेभे। क्षौमवाससं राक्षसाधीशं रावणं सौवर्ण्यां दिव्यायां शिबिकायाम् आरोप्य, अश्रुपूर्णमुखाः द्विजाः विविधैः तूर्यघोषैः स्तुवद्भिः च अभिनन्दितां, चित्राभिः पताकाभिः सुमनोभिः च चित्रितां तां शिबिकां विभीषणपुरोगमाः उत्क्षिप्य, काष्ठानि गृहीत्वा, दक्षिणाभिमुखाः सर्वे प्रस्थिताः। अध्वर्युसमीरिताः दीप्यमानाः अग्नयः, शरणाभिगताः ते सर्वे तस्य पुरस्तात् ययुः। रुदमानानि सर्वाणि अन्तःपुराणि पृष्ठतः सर्वतः प्लवमानानि अनुययुः। रावणं प्रयते देशे स्थापयित्वा भृशदुःखिताः ते चन्दनकाष्ठैः, पद्मकैः, उशीरैः, चन्दनैः च चितां ब्राह्म्या विधिना संवर्तयामासुः, राङ्कवास्तरणेन आवृतां च। ततः राक्षसेन्द्रस्य अनुत्तमं पितृमेधं प्रचक्रुः — दक्षिणप्राच्यां दिशि वेदिं, यथास्थानं पावकं च; पृषदाज्येन सम्पूर्णं स्रुवं स्कन्धे, पादयोः शकटम्, ऊर्वोः उलूखलं, सर्वाणि दारुपात्राणि, अरणिम्, उत्तरारणिं, मुसलं च यथास्थानं निक्षिप्य, शास्त्रदृष्टेन महर्षिविहितेन विधिना मेध्यं पशुं हत्वा, घृताक्तां परिस्तरणिकां राज्ञः उपरि समवेशयन्। दीनमानसाः विभीषणसहायाः ते गन्धैः माल्यैः विविधैः वस्त्रैः च रावणम् अलंकृत्य, बाष्पपूर्णमुखाः लाजैः अवकिरन्ति स्म। विभीषणः विधियुक्तं पावकं तस्मै ददौ, स्नात्वा आर्द्रवस्त्रेण दर्भविमिश्रितान् उदकेन सम्मिश्रान् तिलान् विधिपूर्वकं प्रदाय, ताः स्त्रियः पुनः पुनः सान्त्वयित्वा ‘गम्यताम्’ इति अनुनयामास। ताः सर्वाः नगरं विविशुः। स्त्रीषु पुरीं प्रविष्टासु राक्षसेन्द्रः विभीषणः रामपार्श्वम् उपागम्य विनीतवत् समतिष्ठत्। १२२तमः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः — अनेन पञ्चदशश्लोकात् आरब्धा अर्धश्लोकस्य विषमता समाप्यते। रामः अपि ससैन्यः ससुग्रीवः सलक्ष्मणः रिपुं हत्वा वज्रधरः वृत्रं हत्वा इव हर्षं लेभे। ततः सः अरिहा रामः महेन्द्रदत्तं सशरं शरासनं, तत् महत् कवचं च विमुच्य, रिपुनिग्रहात् रोषं विमुच्य सौम्यत्वम् उपागतः। अत्र अन्त्येष्टेः विस्तृतं वैदिकं वर्णनम् — आहिताग्नेः दाहे यज्ञपात्राणां शरीरस्य अवयवेषु न्यासः श्रौतविधिः। रावणः आहिताग्निः इति नवाधिकशततमे सर्गे उक्तम्; अतः तस्य संस्कारः श्रौतविधिना कृतः। समीक्षितसंस्करणे अयं भागः संक्षिप्तः (६.०९९.०४१–०४४), अधिकांशः वुल्गेटमात्रः। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्ते — युद्धस्य समाप्तिः, रामस्य क्रोधात् शान्तिं प्रति परिवर्तनं च सूचयति। दाहस्य प्रत्येकं कर्म शास्त्रानुसारम् — अग्निहोत्रस्य अग्नीनां निर्यापणं, याजकानाम् आनयनं, चन्दनागरुसुगन्धद्रव्याणां संग्रहः, मणिमुक्तानां च। माल्यवान् रावणस्य मातामहः वृद्धः मन्त्री; तस्य सहयोगः कुलस्य ज्येष्ठस्य उपस्थितिं सूचयति। शिबिकायाः शोभा, तूर्यघोषाः, स्तुतयः — राज्ञः अन्तिमयात्रायाः गौरवम्। दक्षिणाभिमुखगमनं यमदिशं प्रति। ‘पितृमेधः’ इति प्रेतयज्ञः। यज्ञपात्राणां न्यासः आहिताग्नेः दाहविधौ श्रौतसूत्रेषु विहितः। स्नानं, आर्द्रवस्त्रं, तिलोदकदानं — एते अन्त्येष्टेः अन्तिमाः विधयः। विभीषणस्य विनयः — संस्कारं समाप्य सः रामस्य पार्श्वे विनीतः तिष्ठति। रामस्य कवचत्यागः युद्धस्य पूर्णविरामं सूचयति। एतस्य विस्तृतस्य वर्णनस्य प्रयोजनम् — रावणः शत्रुः अपि आहिताग्निः वेदवित् ब्राह्मणवंशजः च, अतः तस्य अन्त्येष्टिः पूर्णविधिना कृता; शत्रोः शरीरस्य अपमानः न कृतः, यत् अन्यत्र युद्धेषु प्रायः दृश्यते। एषः रामस्य धर्मस्य विजयः, न केवलं शस्त्राणाम्। विभीषणस्य भ्रातृधर्मः रामस्य आज्ञया पूर्णः। स्त्रीणां सान्त्वनं, नगरप्रवेशः, रामस्य सौम्यत्वं — एतैः युद्धस्य कथा समाप्य शकटम्, उलूखलं, मुसलं, अरणी, स्रुवः — एते गृहस्थस्य यज्ञसाधनानि; तानि मृतेन सह दह्यन्ते, यतः तस्य यज्ञजीवनं समाप्तम्। तिलाः दर्भाः उदकं च पितॄणां तर्पणस्य साधनानि। लाजावकिरणं शोकस्य सम्मानस्य च चिह्नम्। अस्मिन् वर्णने कविः वैदिकसंस्कृतेः ज्ञानं प्रदर्शयति, राक्षसानाम् अपि तत् एव आचरणम् इति च सूचयति।