॥वाल्मीकिरामायणम् युद्धकाण्डम् — सर्गः ११०

युद्धकाण्डम् — दशाधिकशततमः सर्गः

रावणस्त्रीणां विलापः

अन्तःपुरात् राक्षसीनां निर्गमनं, रणभूमौ पतिदर्शनं, विविधाः शोकचेष्टाः, रावणस्य पराक्रमस्मरणं, विभीषणवचनानादरस्य दैवस्य च निन्दा

महात्मना राघवेण रावणं निहतं श्रुत्वा शोककर्शिताः राक्षस्यः अन्तःपुरात् विनिष्पेतुः। वार्यमाणाः अपि ताः क्षितिपांसुषु वेष्टमानाः, विमुक्तकेश्यः, वत्सहताः गावः इव उत्तरद्वारेण रणभूमिं प्रविश्य हतं पतिं विचिन्वन्त्यः ‘आर्यपुत्र, हा नाथ’ इति क्रन्दन्त्यः शोणितकर्दमां महीं परिपेतुः। नीलाञ्जनचयोपमं पतिं दृष्ट्वा ताः छिन्नाः वनलताः इव तस्य गात्रेषु निपेतुः — काचित् तं परिष्वज्य, काचित् चरणौ, काचित् कण्ठम् अवलम्ब्य, काचित् शिरः अङ्के कृत्वा रुरोद। ताः वदन्ति — ‘येन शक्रः, यमः, वैश्रवणः च त्रासिताः, यः देवदानवैः अवध्यः, सः मानुषेण पदातिना हतः शेते। सुहृदां हितवादिनाम्, इष्टस्य भ्रातुः विभीषणस्य च वचनम् अशृण्वता त्वया सीता मरणाय आहृता; यदि सा रामाय निर्यातिता स्यात्, इदं मूलहरं व्यसनं न स्यात्। किन्तु दैवम् एव सर्वं चेष्टयते; दैवगतिः केनापि निवर्तयितुं न शक्या।’ इति कुरर्यः इव ताः विलेपुः।

१अन्तःपुरात् राक्षसीनां निर्गमनं, रणभूमौ पतिदर्शनम्

१रावणं निहतं श्रुत्वा राघवेण महात्मना।
अन्तःपुराद्विनिष्पेतू राक्षस्यः शोककर्शिताः॥

२वार्यमाणाः सुबहुशो वेष्टन्त्यः क्षितिपांसुषु।
विमुक्तकेश्यः शोकार्ता गावो वत्सहता इव॥

३उत्तरेण विनिष्क्रम्य द्वारेण सह राक्षसैः।
प्रविश्यायोधनं घोरं विचिन्वन्त्यो हतं पतिम्॥

४आर्यपुत्रेति वादिन्यो हा नाथेति च सर्वशः।
परिपेतुः कबन्धाङ्कां महीं शोणितकर्दमाम्॥

५ता बाष्पपरिपूर्णाक्ष्यो भर्तृशोकपराजिताः।
करिण्य इव नर्दन्त्यः करेण्वो हतयूथपाः॥

६ददृशुस्ता महाकायं महावीर्यं महाद्युतिम्।
रावणं निहतं भूमौ नीलाञ्जनचयोपमम्॥

७ताः पतिं सहसा दृष्ट्वा शयानं रणपांसुषु।
निपेतुस्तस्य गात्रेषु छिन्ना वनलता इव॥

महात्मना राघवेण रावणं निहतं श्रुत्वा शोकेन कर्शिताः राक्षस्यः अन्तःपुरात् विनिष्पेतुः। बहुशः वार्यमाणाः अपि ताः क्षितेः पांसुषु वेष्टन्त्यः, विमुक्तकेश्यः, शोकार्ताः, वत्सहताः गावः इव आसन्। राक्षसैः सह उत्तरेण द्वारेण निष्क्रम्य घोरम् आयोधनं प्रविश्य ताः हतं पतिं विचिन्वन्त्यः ‘आर्यपुत्र’ इति ‘हा नाथ’ इति च सर्वतः वदन्त्यः कबन्धैः अङ्कितां शोणितकर्दमां महीं परिपेतुः। बाष्पपरिपूर्णाक्ष्यः, भर्तृशोकेन पराजिताः ताः हतयूथपाः करेण्वः इव नर्दन्त्यः आसन्। ततः ताः महाकायं महावीर्यं महाद्युतिं नीलाञ्जनचयोपमं रावणं भूमौ निहतं ददृशुः। रणपांसुषु शयानं पतिं सहसा दृष्ट्वा ताः छिन्नाः वनलताः इव तस्य गात्रेषु निपेतुः। अत्र कविः उपमाभिः स्त्रीणां दैन्यं चित्रयति — वत्सहीनाः गावः, यूथपहीनाः करेण्वः, छिन्नाः वनलताः। प्रथमं ताः केवलं श्रुतवत्यः, पश्चात् स्वयं ददृशुः; तेन तासां शोकः द्विगुणः अभवत्। ‘वार्यमाणाः’ इति पदेन सूच्यते — राक्षसाः ताः निवारयितुम् ऐच्छन्, किन्तु शोकवेगः निवारणम् अतिक्रान्तवान्। ‘कबन्धाङ्काम्’ इति पदेन रणभूमेः भीषणता, ‘शोणितकर्दमाम्’ इति पदेन रक्तस्य बाहुल्यं च दर्श्यते। अन्तःपुरस्य स्त्रियः सामान्यतः बहिः न दृश्यन्ते, किन्तु अद्य शोकेन सः नियमः अपि विस्मृतः। ताः केशान् विमुच्य, भूमौ लुठन्त्यः, राक्षसैः सह रणभूमिं गतवत्यः। तत्र सर्वत्र कबन्धाः, रक्तं, भग्नानि आयुधानि च आसन्; तेषां मध्ये ताः स्वपतिम् अन्विष्टवत्यः। अन्ते नीलपर्वतम् इव महान्तं तं भूमौ पतितं दृष्ट्वा ताः तस्य शरीरे पतिताः। रणभूमौ तासां गमनं स्वयम् एव युद्धस्य भीषणं परिणामं प्रदर्शयति — ये पूर्वं प्रासादेषु सुखेन न्यवसन्, ताः अद्य रक्तपङ्के विचरन्ति। एतेन कविः युद्धस्य करुणं पक्षं स्त्रीणां दृष्ट्या दर्शयति, न केवलं वीराणां दृष्ट्या।

Hearing that Rāvaṇa had been slain by the great Rāghava, the rākṣasīs, wasted with grief, rushed out of the inner apartments. Women of the palace were not usually seen outside, but grief made them forget that rule. The rākṣasas tried again and again to hold them back, but the force of their grief overrode every restraint: they rolled in the dust of the ground, their hair loose, stricken like cows whose calves have been killed. Going out with the rākṣasas by the northern gate and entering the dreadful battlefield, they searched for their slain lord, crying "O noble lord!" and "Alas, my master!", running everywhere over ground marked with headless trunks and turned to mud with blood, among broken weapons. Their eyes brimming with tears, overcome by grief for their husband, they wailed like she-elephants whose herd-leader has been killed. Then they saw Rāvaṇa lying slain on the ground, huge of body, of great valour and great splendour, like a heap of black collyrium, and suddenly seeing their lord lying in the dust of battle, they fell upon his limbs like forest creepers that have been cut down. The poet paints their helplessness with similes, cows without their calves, she-elephants without their leader, creepers cut down; first they had only heard the news, then they saw it with their own eyes, and their grief was doubled. That women who had lived at ease in palaces now wandered through a mire of blood shows the terrible result of the war, and the poet shows its pitiful side through the women's eyes and not only through the heroes'.

२विविधाः शोकचेष्टाः, पराक्रमस्मरणम्

८बहुमानात्परिष्वज्य काचिदेनं रुरोद ह।
चरणौ काचिदालम्ब्य काचित्कण्ठेऽवलम्ब्य च॥

९उत्क्षिप्य च भुजौ काचिद्भूमौ सुपरिवर्तते।
हतस्य वदनं दृष्ट्वा काचिन्मोहमुपागमत्॥

१०काचिदङ्के शिरः कृत्वा रुरोद मुखमीक्षती।
स्नापयन्ती मुखं बाष्पैस्तुषारैरिव पङ्कजम्॥

११एवमार्ताः पतिं दृष्ट्वा रावणं निहतं भुवि।
चुक्रुशुर्बहुधा शोकाद्भूयस्ताः पर्यदेवयन्॥

१२येन वित्रासितः शक्रो येन वित्रासितो यमः।
येन वैश्रवणो राजा पुष्पकेण वियोजितः॥

१३गन्धर्वाणामृषीणां च सुराणां च महात्मनाम्।
भयं येन रणे दत्तं सोऽयं शेते रणे हतः॥

१४असुरेभ्यः सुरेभ्यो वा पन्नगेभ्योऽपि वा तथा।
भयं यो न विजानाति तस्येदं मानुषाद्भयम्॥

१५अवध्यो देवतानां यस्तथा दानवरक्षसाम्।
हतः सोऽयं रणे शेते मानुषेण पदातिना॥

१६यो न शक्यः सुरैर्हन्तुं न यक्षैर्नासुरैस्तथा।
सोऽयं कश्चिदिवासत्त्वो मृत्युं मर्त्येन लम्भितः॥

१७एवं वदन्त्यो रुरुदुस्तस्य ता दुःखिताः स्त्रियः।
भूय एव च दुःखार्ता विलेपुश्च पुनः पुनः॥

काचित् बहुमानात् तं परिष्वज्य रुरोद, काचित् चरणौ आलम्ब्य, काचित् कण्ठे अवलम्ब्य। काचित् भुजौ उत्क्षिप्य भूमौ परिवर्तते स्म, काचित् हतस्य वदनं दृष्ट्वा मोहम् उपागमत्। काचित् शिरः अङ्के कृत्वा मुखम् ईक्षमाणा बाष्पैः तुषारैः पङ्कजम् इव मुखं स्नापयन्ती रुरोद। एवम् आर्ताः ताः निहतं पतिं दृष्ट्वा बहुधा चुक्रुशुः, भूयः च पर्यदेवयन् — ‘येन शक्रः वित्रासितः, येन यमः वित्रासितः, येन वैश्रवणः राजा पुष्पकेण वियोजितः; येन गन्धर्वाणाम् ऋषीणां महात्मनां सुराणां च रणे भयं दत्तं, सः अयं रणे हतः शेते। यः असुरेभ्यः सुरेभ्यः पन्नगेभ्यः वा भयं न जानाति स्म, तस्य इदं मानुषात् भयम् आगतम्। यः देवतानां दानवरक्षसां च अवध्यः आसीत्, सः अयं पदातिना मानुषेण हतः शेते। यः सुरैः यक्षैः असुरैः च हन्तुं न शक्यः, सः अयं कश्चित् असत्त्वः इव मर्त्येन मृत्युं लम्भितः।’ एवं वदन्त्यः ताः दुःखिताः स्त्रियः रुरुदुः, दुःखार्ताः पुनः पुनः विलेपुः च। अत्र विरोधः एव शोकस्य मूलम् — देवैः अवध्यः मनुष्येण हतः, रथी पदातिना हतः। ब्रह्मणः वरे रावणः मनुष्यान् तृणाय अमन्यत, अतः मनुष्यात् अवध्यत्वं न याचितवान्; तत् एव तस्य नाशस्य कारणम्। स्त्रीणां चेष्टासु वैविध्यम् — आलिङ्गनं, चरणग्रहणं, भूमौ परिवर्तनं, मोहः, अश्रुस्नानम् — शोकस्य नानारूपाणि दर्शयति। पुष्पकस्य उल्लेखः अपि अर्थपूर्णः — रावणः कुबेरं जित्वा तत् विमानं हृतवान्। इदानीं तस्य सर्वः पराक्रमः वृथा जातः। स्त्रियः तस्य पूर्वविजयान् स्मृत्वा वर्तमानं पतनं तेन सह तुलयन्ति, तेन विषादः गभीरतरः भवति। यः त्रीन् लोकान् अत्रासयत्, सः अद्य स्वयं निश्चेष्टः शेते — अस्मिन् विपर्यये एव करुणरसस्य उत्कर्षः।

One embraced him out of deep regard and wept; one clasped his feet, another clung to his neck. One flung up her arms and rolled on the ground; another fainted at the sight of the dead man's face. One laid his head in her lap and wept as she gazed at his face, bathing it with her tears as a lotus is bathed with dew. The many ways they behaved show the many forms that grief takes. So, distressed at seeing their lord slain on the ground, they cried out in many ways and lamented again: "He who terrified Śakra, who terrified Yama, who robbed King Vaiśravaṇa of the Puṣpaka," the aerial car he had seized after conquering Kubera, "who struck fear into gandharvas, sages and great gods in battle, lies here slain in battle. He who knew no fear of asuras, gods or serpents, to him this fear has come from a man. He who could not be killed by gods, dānavas or rākṣasas lies here slain in battle by a man fighting on foot. He whom gods, yakṣas and asuras could not kill has been brought to death by a mortal, like some feeble creature." So those grieving women wept for him and, overcome with sorrow, lamented again and again. The contradiction is the very root of their grief: one whom the gods could not kill was killed by a man, a chariot-warrior by a man on foot. When he received Brahmā's boon Rāvaṇa had counted men as mere straw and never asked to be safe from them, and that was the cause of his ruin. The women set his past conquests against his present fall, and their sorrow deepens; that he who terrified the three worlds now lies motionless is the reversal from which the pathos springs, and all his prowess has come to nothing.

३हितवचनानादरस्य निन्दा

१८अशृण्वता तु सुहृदां सततं हितवादिनाम्।
मरणायाहृता सीता राक्षसाश्च निपातिताः।
एताः सममिदानीं ते वयमात्मा च पातितः॥

१९ब्रुवाणोऽपि हितं वाक्यमिष्टो भ्राता विभीषणः।
दृष्टं परुषितो मोहात्त्वयाऽऽत्मवधकांक्षिणा॥

२०यदि निर्यातिता ते स्यात्सीता रामाय मैथिली।
न नः स्याद्व्यसनं घोरमिदं मूलहरं महत्॥

२१वृत्तकामो भवेद्भ्राता रामो मित्रकुलं भवेत्।
वयं चाविधवाः सर्वाः सकामा न च शत्रवः॥

२२त्वया पुनर्नृशंसेन सीतां संरुन्धता बलात्।
राक्षसा वयमात्मा च त्रयं तुल्यं निपातितम्॥

‘सततं हितवादिनां सुहृदां वचनम् अशृण्वता त्वया सीता मरणाय आहृता, राक्षसाः च निपातिताः; इमाः वयं सर्वाः सम्प्रति त्वया सह आत्मा च पातिताः।’ अष्टादशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः, तस्य मध्यमः अर्धः समीक्षितसंस्करणे नास्ति। ‘इष्टः भ्राता विभीषणः हितं वाक्यं ब्रुवाणः अपि आत्मवधकांक्षिणा त्वया मोहात् धृष्टं परुषितः। यदि मैथिली सीता रामाय निर्यातिता स्यात्, तर्हि मूलहरं महत् घोरम् इदं व्यसनं नः न स्यात्। भ्राता वृत्तकामः भवेत्, रामः मित्रकुलं भवेत्, वयं सर्वाः अविधवाः, शत्रवः च असफलकामाः भवेयुः। त्वया पुनः नृशंसेन बलात् सीतां संरुन्धता राक्षसाः, वयं, आत्मा च — त्रयं तुल्यं निपातितम्।’ अत्र स्त्रियः विभीषणस्य पक्षं गृह्णन्ति, रावणस्य दुर्नयं स्पष्टं निन्दन्ति। ‘आत्मवधकांक्षिणा’ इति कठोरं विशेषणम् — रावणः स्वयम् एव स्वनाशम् ऐच्छत् इव। ‘मूलहरम्’ इति पदेन कुलस्य समूलनाशः सूच्यते। यदि सीता प्रत्यर्पिता स्यात्, तर्हि त्रयः लाभाः भवेयुः — भ्रातुः कामपूर्तिः, रामस्य मैत्री, अस्माकं सौभाग्यं च। अत्र स्त्रीणां वचने राजनीतेः अपि ज्ञानं दृश्यते — सुहृदां हितवचनस्य अनादरः राज्ञः विनाशस्य मुख्यं कारणम्। विभीषणः पूर्वं सभायां रावणेन पादेन ताडितः अपमानितः च आसीत्; तस्य स्मरणम् अत्र ‘परुषितः’ इति पदेन भवति।

"You would not listen to your friends," they said, "who always spoke for your good; you brought Sītā here for your own death, the rākṣasas have been struck down, and now we and you yourself are cast down together. Your dear brother Vibhīṣaṇa spoke for your good, yet in your folly, as if bent on your own destruction, you boldly abused him. Had you given Sītā of Mithilā back to Rāma, this terrible calamity, which has torn us up by the roots, would not have befallen us. Your brother would have had his wish, Rāma's house would have been a friend to us, none of us would be widows, and our enemies would not have got what they wanted. But you cruelly kept Sītā by force, and you have struck down all three alike: the rākṣasas, us and yourself." Here the women take Vibhīṣaṇa's side and condemn Rāvaṇa's misrule outright. "Bent on your own destruction" is a harsh word, as if Rāvaṇa had wished his own ruin, and "torn up by the roots" means the destruction of the whole family. Had Sītā been returned there would have been three gains: his brother's wish fulfilled, Rāma's friendship, and their own good fortune as wives. Their words show a grasp of statecraft too, that a king's disregard for his friends' good advice is the chief cause of his ruin; and the word for Vibhīṣaṇa's being abused recalls how Rāvaṇa had kicked and insulted him in the assembly.

४दैवस्य प्राबल्यम्, विलापस्य उपसंहारः

२३न कामकारः कामं वा तव राक्षसपुंगव।
दैवं चेष्टयते सर्वं हतं दैवेन हन्यते॥

२४वानराणां विनाशोऽयं राक्षसानां च ते रणे।
तव चैव महाबाहो दैवयोगादुपागतः॥

२५नैवार्थेन च कामेन विक्रमेण न चाज्ञया।
शक्या दैवगतिर्लोके निवर्तयितुमुद्यता॥

२६विलेपुरेवं दीनास्ता राक्षसाधिपयोषितः।
कुरर्य इव दुःखार्ता बाष्पपर्याकुलेक्षणाः॥

‘हे राक्षसपुंगव, न तव कामकारः, न च स्वेच्छा अत्र कारणम्; दैवम् एव सर्वं चेष्टयते, दैवेन हतः एव हन्यते। हे महाबाहो, वानराणां राक्षसानां च रणे अयं विनाशः, तव च, दैवयोगात् एव उपागतः। लोके उद्यता दैवगतिः न अर्थेन, न कामेन, न विक्रमेण, न च आज्ञया निवर्तयितुं शक्या।’ एवं राक्षसाधिपस्य योषितः दीनाः, कुरर्यः इव दुःखार्ताः, बाष्पपर्याकुलेक्षणाः विलेपुः। अत्र स्त्रियः पूर्वं रावणं निन्दित्वा पश्चात् दैवं कारणं मत्वा तं सान्त्वयन्ति इव — एषः शोकस्य स्वाभाविकः क्रमः। उपालम्भः क्षणिकः, प्रेम स्थायि। कुररी नाम पक्षिणी या करुणं क्रन्दति; तया उपमया तासां आर्तस्वरः सूच्यते। अग्रिमे सर्गे ज्येष्ठपत्नी मन्दोदरी विलपिष्यति। ‘हतं दैवेन हन्यते’ इति वाक्यं लोकप्रसिद्धं सुभाषितम् — यः पूर्वं दैवेन हतः, सः एव परैः हन्यते। अतः मानुषः रामः निमित्तमात्रम् इति तासां आशयः। एवं सर्गः शोकेन आरभ्य दैवविचारेण समाप्यते। स्त्रियः रावणस्य अपराधं जानन्ति, किन्तु तस्य उपरि दोषारोपणं न कुर्वन्ति; ताः कालस्य दैवस्य च प्राबल्यं स्मरन्ति। दैवं कर्मणां फलम् इति शास्त्रस्य मतम्; अतः रावणस्य पूर्वकर्माणि एव तस्य नाशस्य हेतुः इति अपि अत्र ध्वन्यते।

"Yet, bull among rākṣasas, it was not your own will or desire that did this; fate drives everything, and whoever is struck down by fate is struck down. This destruction of monkeys and rākṣasas in battle, and your own too, mighty-armed one, has come about through fate. Once the course of fate is set in motion in the world, it cannot be turned back by wealth, by desire, by valour or by command." So the wives of the lord of the rākṣasas lamented piteously like ospreys, the birds whose cry is so plaintive, overcome by sorrow, their eyes clouded with tears. Having blamed Rāvaṇa, the women then name fate as the cause, as if to console him; this is the natural course of grief, where reproach is momentary and love endures. They know his crime, but they do not heap blame on him and instead recall the power of time and fate. "Whoever is struck by fate is struck" is a well-known saying: one already slain by fate is slain by others, so the man Rāma was only the instrument. And since the texts hold that fate is the fruit of one's own deeds, the hint is that Rāvaṇa's own past actions were the cause of his ruin. So the sarga begins in grief and ends in reflection on fate; in the next, his chief queen Mandodarī will lament.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे दशाधिकशततमः सर्गः॥ ११०॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२९ पदानि
विनिष्पेतू ११०.१ बहिः निर्गताः
सन्धिः
वि + निस् + पेतुः — निसः सकारस्य षत्वम् (निष्पेतुः); मुद्रणे पदान्ते दीर्घः ऊकारः ‘विनिष्पेतू’ (अग्रे ‘राक्षस्यः’)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘पत्’ धातोः लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम् (मुद्रितरूपम्)
शोककर्शिताः ११०.१ शोकेन कृशीकृताः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शोकेन कर्शिताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
वेष्टन्त्यः ११०.२ भूमौ परिलुठन्त्यः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘वेष्ट्’ धातोः शतृ, स्त्रियां ङीप्
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
विमुक्तकेश्यः ११०.२ प्रकीर्णकेशाः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
विमुक्ताः केशाः यासां ताः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
वत्सहताः ११०.२ यासां वत्साः हताः ताः (गावः)
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
हतः वत्सः यासां ताः — बहुव्रीहिः (परनिपातः)
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
आयोधनम् ११०.३ रणभूमिम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘आ + युध्’ ल्युट्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
कबन्धाङ्काम् ११०.४ शिरोरहितैः शरीरैः चिह्निताम्
सन्धिः
कबन्ध + अङ्काम् → कबन्धाङ्काम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
कबन्धाः अङ्काः यस्याः ताम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
शोणितकर्दमाम् ११०.४ रक्तेन पङ्किलाम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शोणितम् एव कर्दमः यस्यां ताम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
भर्तृशोकपराजिताः ११०.५ पतिशोकेन अभिभूताः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
भर्तुः शोकः (षष्ठीतत्पुरुषः); तेन पराजिताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
हतयूथपाः ११०.५ यासां यूथपतिः हतः (करेण्वः)
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
हतः यूथपः यासां ताः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
नीलाञ्जनचयोपमम् ११०.६ नीलकज्जलराशिसदृशम्
सन्धिः
नील + अञ्जन → नीलाञ्जन — सवर्णदीर्घसन्धिः; चय + उपमम् → चयोपमम् — गुणसन्धिः
समासः
नीलाञ्जनस्य चयः (षष्ठीतत्पुरुषः); सः उपमा यस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
कण्ठेऽवलम्ब्य ११०.८ ग्रीवायां लग्ना
सन्धिः
कण्ठे + अवलम्ब्य → कण्ठेऽवलम्ब्य — पूर्वरूपसन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘कण्ठ’ सप्तमी एकवचनम्; ‘अवलम्ब्य’ ल्यबन्तम्
सुपरिवर्तते ११०.९ भृशं लुठति
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सु + परि उपसर्गौ
विभक्तिः
‘वृत्’ धातोः लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)
मुखमीक्षती ११०.१० मुखं पश्यन्ती
सन्धिः
मुखम् + ईक्षती → मुखमीक्षती — मकारस्य स्वरे संयोगः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘ईक्ष्’ धातोः शतृ स्त्रियाम्, प्रथमा एकवचनम् (मुद्रितरूपम्)
चुक्रुशुः ११०.११ उच्चैः रुरुदुः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘क्रुश्’ धातोः लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
पर्यदेवयन् ११०.११ विलापं चक्रुः
सन्धिः
परि + अदेवयन् → पर्यदेवयन् — यण्सन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘परि + दिव्’ णिजन्तात् लङ्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
वित्रासितः ११०.१२ भीषितः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘वि + त्रस्’ णिजन्तात् क्तः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
पन्नगेभ्योऽपि ११०.१४ सर्पेभ्यः अपि
सन्धिः
पन्नगेभ्यः + अपि → पन्नगेभ्योऽपि — विसर्गस्य उत्वं पूर्वरूपं च
समासः
पन्नेन (पादहीनतया) गच्छन्ति इति पन्नगाः — उपपदसमासः
विभक्तिः
पञ्चमी, बहुवचनम्
दानवरक्षसाम् ११०.१५ दानवानां राक्षसानां च
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
दानवाः च रक्षांसि च — द्वन्द्वः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम्
कश्चिदिवासत्त्वः ११०.१६ कोऽपि दुर्बलः प्राणी इव
सन्धिः
कश्चित् + इव → कश्चिदिव — जश्त्वम्; इव + असत्त्वः → इवासत्त्वः — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
न सत्त्वं यस्य सः असत्त्वः — नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
मरणायाहृता ११०.१८ मृत्योः कारणत्वेन आनीता
सन्धिः
मरणाय + आहृता → मरणायाहृता — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘मरण’ चतुर्थी एकवचनम्; ‘आहृत’ क्तान्तं प्रथमा एकवचनम् स्त्रीलिङ्गम्
त्वयाऽऽत्मवधकांक्षिणा ११०.१९ स्वनाशम् इच्छता त्वया
सन्धिः
त्वया + आत्म → त्वयाऽऽत्म — सवर्णदीर्घसन्धिः, मुद्रणे ‘ऽऽ’ इति दीर्घावग्रहः
समासः
आत्मनः वधः (षष्ठीतत्पुरुषः); तं कांक्षति इति — उपपदसमासः (णिनिः)
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
निर्यातिता ११०.२० प्रत्यर्पिता
सन्धिः
निः + यातिता → निर्यातिता — विसर्गस्य रुत्वम्
समासः
समासः नास्ति — ‘निर् + या’ णिजन्तात् क्तः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
मूलहरम् ११०.२० समूलं नाशकम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मूलं हरति इति — उपपदसमासः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
वृत्तकामः ११०.२१ सफलमनोरथः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वृत्तः (पूर्णः) कामः यस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
संरुन्धता ११०.२२ निरुध्य धारयता
सन्धिः
सम् + रुन्धता → संरुन्धता — अनुस्वारसन्धिः
समासः
समासः नास्ति — ‘सम् + रुध्’ धातोः शतृ
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
कामकारः ११०.२३ स्वेच्छया करणम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कामेन कारः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
निवर्तयितुमुद्यता ११०.२५ प्रवृत्ता (दैवगतिः) प्रतिनिवर्तयितुं
सन्धिः
निवर्तयितुम् + उद्यता → निवर्तयितुमुद्यता — मकारस्य स्वरे संयोगः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘निवर्तयितुम्’ तुमुन्नन्तम्; ‘उद्यता’ प्रथमा एकवचनम् स्त्रीलिङ्गम्
कुरर्य ११०.२६ क्रौञ्चीसदृश्यः करुणस्वराः पक्षिण्यः
सन्धिः
कुरर्यः + इव → कुरर्य इव — विसर्गलोपः (ततः सन्धिः न)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘कुररी’)