युद्धकाण्डम् — नवाधिकशततमः सर्गः
हतं भ्रातरं दृष्ट्वा विभीषणस्य शोकः, राक्षसराजवृक्षादिरूपकैः रावणवर्णनम्, रामस्य सान्त्वनं क्षत्रधर्मोपदेशश्च, प्रेतकार्याय अनुज्ञा
रणे निहतं शयानं भ्रातरं दृष्ट्वा शोकवेगपरीतः विभीषणः विललाप — ‘महार्हशयनोचितः त्वं किं भूमौ शेषे? यत् मया पूर्वम् उक्तं, तत् काममोहपरीतस्य तव न रुचितम्; तस्य फलम् इदम् आगतम्। रावणे पतिते धर्मस्य सेतुः गतः, सूर्यः पतितः, चन्द्रः तमसि मग्नः।’ ततः सः चतुर्भिः उपजातिश्लोकैः रावणं वृक्षेण, गन्धहस्तिना, अग्निना, वृषभेण च उपमिमीते, ये सर्वे रामरूपेण मारुतेन, सिंहेन, मेघेन, व्याघ्रेण च पातिताः। रामः तं सान्त्वयति — ‘अयं चण्डविक्रमः उत्साहेन युध्यमानः पतितः; क्षत्रधर्मे स्थिताः एवं हताः न शोच्याः; युद्धे एकान्तविजयः कस्यापि न भवति। अतः यत् अनन्तरं कार्यं तत् चिन्तय।’ विभीषणः वदति — ‘अयं दाता, भोक्ता, आहिताग्निः, महातपाः, वेदान्तगः आसीत्; अस्य प्रेतकृत्यं तव प्रसादात् कर्तुम् इच्छामि।’ रामः अनुजानाति — ‘मरणान्तानि वैराणि; अस्य संस्कारः क्रियताम्, एषः यथा तव तथा मम अपि।’
१भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा शयानं निर्जितं रणे।
शोकवेगपरीतात्मा विललाप विभीषणः॥
२वीरविक्रान्त विख्यात प्रवीण नयकोविद।
महार्हशयनोपेत किं शेषे निहतो भुवि॥
३निक्षिप्य दीर्घौ निश्चेष्टौ भुजावङ्गदभूषितौ।
मुकुटेनापवृत्तेन भास्कराकारवर्चसा॥
४तदिदं वीर सम्प्राप्तं यन्मया पूर्वमीरितम्।
काममोहपरीतस्य यत्तन्न रुचितं तव॥
५यन्न दर्पात्प्रहस्तो वा नेन्द्रजिन्नापरे जनाः।
न कुम्भकर्णोऽतिरथो नातिकायो नरान्तकः।
न स्वयं बहु मन्येथास्तस्योदर्कोऽयमागतः॥
६गतः सेतुः सुनीतानां गतो धर्मस्य विग्रहः।
गतः सत्त्वस्य संक्षेपः सुहस्तानां गतिर्गता॥
७आदित्यः पतितो भूमौ मग्नस्तमसि चन्द्रमाः।
चित्रभानुः प्रशान्तार्चिर्व्यवसायो निरुद्यमः।
अस्मिन्निपतिते वीरे भूमौ शस्त्रभृतां वरे॥
८किं शेषमिहलोकस्य गतसत्त्वस्य सम्प्रति।
रणे राक्षसशार्दूले प्रसुप्त इव पांसुषु॥
रणे निर्जितं निहतं शयानं भ्रातरं रावणं दृष्ट्वा विभीषणस्य आत्मा शोकवेगेन परीतः, सः विललाप। ‘हे वीरविक्रान्त, विख्यात, प्रवीण, नयकोविद! महार्हेषु शयनेषु शयितुम् उचितः त्वं किमर्थं निहतः भुवि शेषे? अङ्गदभूषितौ दीर्घौ भुजौ निश्चेष्टौ निक्षिप्य, भास्करसदृशेन मुकुटेन अपवृत्तेन त्वं शयानः असि। हे वीर, यत् मया पूर्वम् एव उक्तं, तत् इदानीं सम्प्राप्तम्; काममोहपरीतस्य तव तत् वचनं न रुचितम्। न प्रहस्तः, न इन्द्रजित्, न अन्ये जनाः, न कुम्भकर्णः अतिरथः, न अतिकायः, न नरान्तकः, न च त्वं स्वयं मम वचः बहु मन्यसे स्म — तस्य उदर्कः अयम् आगतः।’ पञ्चमः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः। ‘अद्य सुनीतानां सेतुः गतः, धर्मस्य विग्रहः गतः, सत्त्वस्य संक्षेपः गतः, सुहस्तानां गतिः अपि गता। शस्त्रभृतां वरे अस्मिन् वीरे भूमौ पतिते आदित्यः भूमौ पतितः इव, चन्द्रमाः तमसि मग्नः इव, अग्निः प्रशान्तार्चिः इव, व्यवसायः निरुद्यमः इव जातः। राक्षसशार्दूले रणे पांसुषु प्रसुप्ते इव गतसत्त्वस्य लोकस्य किं शेषम्?’ सप्तमः श्लोकः अपि त्र्यर्धः। अत्र विभीषणस्य शोके उपालम्भः अपि मिश्रितः — सः भ्रातुः गुणान् स्मरति, तस्य दुर्नयं च न विस्मरति। अस्य सर्गस्य बहवः श्लोकाः समीक्षितसंस्करणे न दृश्यन्ते। विलापस्य आरम्भे विभीषणः भ्रातुः शरीरं वर्णयति — भुजौ, मुकुटं, शयनं च; ततः पूर्वम् उक्तस्य हितवचनस्य स्मरणं करोति। पूर्वं सभायां सः ‘सीतां रामाय प्रयच्छ’ इति उक्तवान्, तेन च रावणेन तिरस्कृतः निष्कासितः च। इदानीं तस्य वचनस्य सत्यता सिद्धा, किन्तु तत् तस्मै सुखं न ददाति, केवलं शोकं वर्धयति। प्रहस्तः, इन्द्रजित्, कुम्भकर्णः, अतिकायः, नरान्तकः — एते सर्वे युद्धे हताः; ते अपि तस्य वचनं न अमन्यन्त। ‘सुहस्तानां गतिः’ इति पदेन दानशीलानां आश्रयः सूच्यते। षष्ठे सप्तमे च श्लोके प्रलयस्य चित्रम् — सूर्यचन्द्राग्नयः सर्वे निष्प्रभाः।
Seeing his brother Rāvaṇa lying slain, defeated in battle, Vibhīṣaṇa was overwhelmed by a surge of grief and lamented: "O hero of valour, renowned, skilled and learned in policy, you who were used to costly beds, why do you lie slain on the ground, your long arms with their armlets flung out motionless and your crown, bright as the sun, knocked askew? O hero, what I told you long ago has now come to pass, but in your desire and delusion you would not care for it. Neither Prahasta in his pride, nor Indrajit, nor the others, nor Kumbhakarṇa the great chariot-warrior, nor Atikāya, nor Narāntaka, nor you yourself thought much of my words, and this is the outcome." He first describes his brother's body, the arms, the crown, the bed he deserved, and then recalls the good counsel he had given: in the assembly he had told Rāvaṇa to give Sītā back to Rāma, and for that he had been insulted and driven out. Now his words had proved true, but that brought him no comfort, only more grief; and all those who had scorned his advice, Prahasta, Indrajit, Kumbhakarṇa, Atikāya and Narāntaka, had died in the war. "Gone today is the bridge of sound policy, gone the very form of dharma, gone the essence of strength, gone the refuge of the open-handed. Now that this hero, the best of those who bear arms, has fallen, it is as if the sun had fallen to the earth, the moon sunk into darkness, fire had its flames quenched and all endeavour grown slack. Now that the tiger among rākṣasas lies in the dust of battle as if asleep, what is left to a world whose strength is gone?" These verses paint a picture of the end of the world, with sun, moon and fire all extinguished. Reproach is mixed into Vibhīṣaṇa's grief: he remembers his brother's virtues without forgetting his misrule.
९धृतिप्रवालः प्रसभाग्र्यपुष्पस्तपोबलः शौर्यनिबद्धमूलः।
रणे महान्राक्षसराजवृक्षः सम्मर्दितो राघवमारुतेन॥
१०तेजोविषाणः कुलवंशवंशः कोपप्रसादापरगात्रहस्तः।
इक्ष्वाकुसिंहावगृहीतदेहः सुप्तः क्षितौ रावणगन्धहस्ती॥
११पराक्रमोत्साहविजृम्भितार्चिर्निःश्वासधूमः स्वबलप्रतापः।
प्रतापवान्संयति राक्षसाग्निर्निर्वापितो रामपयोधरेण॥
१२सिंहर्क्षलाङ्गूलककुद्विषाणः पराभिजिद्गन्धनगन्धवाहः।
रक्षोवृषश्चापलकर्णचक्षुः क्षितीश्वरव्याघ्रहतोऽवसन्नः॥
चतुर्षु उपजातिश्लोकेषु विभीषणः भ्रातरं चतुर्भिः रूपकैः वर्णयति। प्रथमं — धृतिः यस्य प्रवालः, प्रसभः यस्य अग्र्यं पुष्पं, तपः यस्य बलं, शौर्यं यस्य दृढं मूलं, सः राक्षसराजरूपः महान् वृक्षः रणे राघवरूपेण मारुतेन सम्मर्दितः। द्वितीयं — तेजः यस्य विषाणं, कुलवंशः यस्य पृष्ठवंशः, कोपः प्रसादः च यस्य अपरगात्रं हस्तः च, सः रावणरूपः गन्धहस्ती इक्ष्वाकुसिंहेन गृहीतदेहः क्षितौ सुप्तः। तृतीयं — पराक्रमः उत्साहः च यस्य अर्चिः, निःश्वासः यस्य धूमः, स्वबलं यस्य प्रतापः, सः राक्षसाग्निः रामरूपेण पयोधरेण निर्वापितः। चतुर्थं — सिंहर्क्षसदृशाः यस्य लाङ्गूलककुद्विषाणाः, शत्रुजयी गन्धवाहः, चापलं यस्य कर्णचक्षुषी, सः रक्षोवृषः क्षितीश्वरव्याघ्रेण हतः अवसन्नः। एतेषु प्रत्येकस्मिन् रूपके रावणस्य गुणाः अवयवत्वेन, रामः च तस्य नाशकत्वेन कल्पितः। मुद्रणे एते चत्वारः श्लोकाः पादशः चतस्रः पङ्क्तयः, अत्र द्वे द्वे पङ्क्ती। एतानि रूपकाणि सावयवानि — उपमेयस्य प्रत्येकः गुणः उपमानस्य एकेन अवयवेन सह योजितः, रामः च प्रत्येकस्मिन् रूपके प्रबलतरः विनाशकः। वृक्षस्य मूलं शौर्यं, पुष्पं प्रसभः; गजस्य विषाणं तेजः; अग्नेः धूमः निःश्वासः। अतः रावणस्य महत्त्वं, तस्य पातस्य गौरवं च युगपत् प्रकाश्यते।
Then in four verses Vibhīṣaṇa describes his brother through four images. First, a great tree: fortitude was its shoots, boldness its choicest blossom, austerity its strength and valour its firm root, and that great tree, the king of the rākṣasas, has been crushed in battle by the wind that is Rāghava. Second, a scent-elephant: splendour was its tusks, the line of his lineage its backbone, anger and favour its hind limbs and trunk, and that elephant, Rāvaṇa, lies asleep on the earth, his body seized by the lion of the Ikṣvākus. Third, a fire: valour and energy were its blazing flames, his breathing its smoke and his own might its heat, and that fire of the rākṣasas, mighty in battle, has been quenched by the rain-cloud that is Rāma. Fourth, a bull: the lion and the bear were its tail, hump and horns, the wind that carries the scent of conquered foes was its own, and restlessness was its ears and eyes, and that bull of the rākṣasas lies sunk, struck down by the tiger among kings. Each image is worked out part by part, every quality of Rāvaṇa matched with a limb of the thing he is likened to, while Rāma in each is the stronger power that destroys it: the root of the tree is courage and its flower boldness, the elephant's tusks are splendour, the fire's smoke is his breath. So Rāvaṇa's greatness and the grandeur of his fall are shown together.
१३वदन्तं हेतुमद्वाक्यं परिदृष्टार्थनिश्चयम्।
रामः शोकसमाविष्टमित्युवाच विभीषणम्॥
१४नायं विनष्टो निश्चेष्टः समरे चण्डविक्रमः।
अत्युन्नतमहोत्साहः पतितोऽयमशङ्कितः॥
१५नैवं विनष्टाः शोचन्ते क्षत्रधर्मव्यवस्थिताः।
वृद्धिमाशंसमाना ये निपतन्ति रणाजिरे॥
१६येन सेन्द्रास्त्रयो लोकास्त्रासिता युधि धीमता।
तस्मिन्कालसमायुक्ते न कालः परिशोचितुम्॥
१७नैकान्तविजयो युद्धे भूतपूर्वः कदाचन।
परैर्वा हन्यते वीरः परान्वा हन्ति संयुगे॥
१८इयं हि पूर्वैः संदिष्टा गतिः क्षत्रियसम्मता।
क्षत्रियो निहतः संख्ये न शोच्य इति निश्चयः॥
१९तदेवं निश्चयं दृष्ट्वा तत्त्वमास्थाय विज्वरः।
यदिहानन्तरं कार्यं कल्प्यं तदनुचिन्तय॥
हेतुमत् वाक्यं वदन्तं परिदृष्टार्थनिश्चयं शोकसमाविष्टं विभीषणं रामः एवम् अवोचत् — ‘अयं चण्डविक्रमः समरे निश्चेष्टः सन् न विनष्टः; अत्युन्नतमहोत्साहः अयम् अशङ्कितः पतितः। क्षत्रधर्मे व्यवस्थिताः ये वृद्धिम् आशंसमानाः रणाजिरे निपतन्ति, ते एवं विनष्टाः न शोच्यन्ते। येन धीमता सेन्द्राः त्रयः लोकाः युधि त्रासिताः, तस्मिन् कालसमायुक्ते शोचितुं न कालः। युद्धे एकान्तविजयः कदापि भूतपूर्वः न; वीरः परैः वा हन्यते, परान् वा संयुगे हन्ति। इयं हि गतिः पूर्वैः संदिष्टा, क्षत्रियाणां सम्मता — संख्ये निहतः क्षत्रियः न शोच्यः इति निश्चयः। अतः एवं निश्चयं दृष्ट्वा, तत्त्वम् आस्थाय, विज्वरः भूत्वा यत् इह अनन्तरं कार्यं कल्प्यं तत् अनुचिन्तय।’ रामस्य वचने शत्रोः अपि प्रशंसा दृश्यते — सः रावणं ‘चण्डविक्रमः’, ‘अत्युन्नतमहोत्साहः’ इति वदति। तस्य उपदेशस्य मूलं क्षत्रधर्मः — रणे मरणं वीरस्य गतिः, न शोकस्य हेतुः। शोकं त्यक्त्वा कर्तव्ये मनः निवेशय इति तस्य अन्तिमः आदेशः। रामः विभीषणस्य उपालम्भवाक्यानि ‘हेतुमत्’ इति स्वीकरोति, किन्तु शोकस्य अनौचित्यं दर्शयति। ‘वृद्धिम् आशंसमानाः’ इति — ये जयं यशः च इच्छन्तः युध्यन्ते। जयपराजयौ युद्धस्य स्वभावः, अतः पतितस्य वीरस्य कृते न शोकः, अपि तु तस्य उचितं संस्कारम् एव कर्तव्यम् इति रामस्य आशयः।
Vibhīṣaṇa, overcome with grief, had spoken reasoned words and saw the matter clearly, and Rāma answered him: "This fierce warrior did not perish helpless in battle; he fell without fear, with the highest zeal. Those who hold to the warrior's code and fall on the battlefield seeking victory and glory are not to be mourned when they perish so. When the wise one who terrified the three worlds and Indra himself in battle has met his time, it is not the time to grieve. No one has ever seen unbroken victory in war: a hero either falls to his enemies or kills them in battle. This is the path the ancients laid down and kṣatriyas accept; the settled view is that a kṣatriya slain in battle is not to be mourned. So, seeing this settled truth and holding to what is real, be free of your fever and think about what must be done next." Rāma's words contain praise even of his enemy, whom he calls fierce in valour and of the highest zeal. The root of his counsel is the kṣatriya's dharma, that death in battle is a hero's destiny and no cause for grief. He accepts Vibhīṣaṇa's reproachful words as reasonable but shows that grief is out of place: victory and defeat are the nature of war, and what is owed to a fallen hero is not mourning but his proper rites. His last instruction is to put grief aside and turn his mind to duty.
२०तमुक्तवाक्यं विक्रान्तं राजपुत्रं विभीषणः।
उवाच शोकसंतप्तो भ्रातुर्हितमनन्तरम्॥
२१योऽयं विमर्देष्वविभग्नपूर्वः सुरैः समस्तैरपि वासवेन।
भवन्तमासाद्य रणे विभग्नो वेलामिवासाद्य यथा समुद्रः॥
२२अनेन दत्तानि वनीपकेषु भुक्ताश्च भोगा निभृताश्च भृत्याः।
धनानि मित्रेषु समर्पितानि वैराण्यमित्रेषु च यापितानि॥
२३एषोऽहिताग्निश्च महातपाश्च वेदान्तगः कर्मसु चाग्र्यशूरः।
एतस्य यत्प्रेतगतस्य कृत्यं तत्कर्तुमिच्छामि तव प्रसादात्॥
२४स तस्य वाक्यैः करुणैर्महात्मा सम्बोधितः साधु विभीषणेन।
आज्ञापयामास नरेन्द्रसूनुः स्वर्गीयमाधानमदीनसत्त्वः॥
२५मरणान्तानि वैराणि निर्वृत्तं नः प्रयोजनम्।
क्रियतामस्य संस्कारो ममाप्येष यथा तव॥
उक्तवाक्यं विक्रान्तं राजपुत्रं शोकसंतप्तः विभीषणः भ्रातुः हितम् अनन्तरं वाक्यम् उवाच। उपजातिश्लोकेषु सः वदति — ‘यः अयं युद्धेषु पूर्वं कदापि न विभग्नः, समस्तैः सुरैः वासवेन अपि, सः भवन्तम् आसाद्य वेलां प्राप्य समुद्रः इव रणे विभग्नः। अनेन याचकेभ्यः दत्तानि, भोगाः भुक्ताः, भृत्याः पोषिताः, मित्रेषु धनानि समर्पितानि, अमित्रेषु वैराणि यापितानि। एषः आहिताग्निः, महातपाः, वेदान्तगः, कर्मसु अग्र्यशूरः च आसीत्। प्रेतगतस्य एतस्य यत् कृत्यं, तत् तव प्रसादात् कर्तुम् इच्छामि।’ विभीषणेन करुणैः वाक्यैः सम्बोधितः अदीनसत्त्वः नरेन्द्रसूनुः स्वर्गीयम् आधानं कर्तुम् आज्ञापयामास — ‘वैराणि मरणान्तानि; नः प्रयोजनं निर्वृत्तम्। अस्य संस्कारः क्रियताम्; एषः यथा तव, तथा मम अपि।’ अन्तिमः श्लोकः समीक्षितसंस्करणे ६.०९९.०३९ इति, वुल्गेटे पुनः एकादशाधिकशततमे सर्गे अपि पठ्यते। रामस्य उदारता अत्र स्पष्टा — मृते शत्रौ वैरं न अवशिष्यते। विभीषणः अपि भ्रातुः दोषान् विस्मृत्य तस्य गुणान् एव स्मरति। विभीषणः भ्रातुः गुणान् गणयति — दानं, भोगः, भृत्यपोषणं, मित्रेभ्यः धनदानं, शत्रुषु वैरस्य निर्वाहः, आहिताग्नित्वं, तपः, वेदान्तज्ञानं च। एते गुणाः प्रेतकृत्यस्य योग्यतां सूचयन्ति। ‘स्वर्गीयम् आधानम्’ इति स्वर्गप्रापकं अग्निसंस्कारम्। रामः विभीषणस्य प्रार्थनां सहर्षम् अङ्गीकरोति, स्वयं च रावणं ‘मम अपि’ इति वदन् तस्य सम्मानं करोति। एवं शत्रोः अपि मरणानन्तरं गौरवं दर्शयति।
When the valiant prince had spoken, Vibhīṣaṇa, still burning with grief, said next what was for his brother's good: "He who was never before broken in battle, not even by all the gods with Vāsava, has been broken on meeting you, as the ocean breaks on reaching the shore. He gave to those who begged, enjoyed his pleasures, maintained his servants, bestowed wealth on his friends and carried his enmities through to the end against his foes. He kept the sacred fires, practised great austerities, knew the Vedānta and was foremost in the rites. Now that he has passed on, I wish by your grace to perform what is due to him." Forgetting his brother's faults, Vibhīṣaṇa remembers only his virtues, generosity, enjoyment, care of servants, gifts to friends, steadfastness against enemies, the keeping of the sacred fires, austerity and knowledge of the Vedānta, all of which made him worthy of the funeral rites. Moved by Vibhīṣaṇa's piteous words, the great-souled prince, undaunted in spirit, gladly granted the request and ordered the rite that leads to heaven: "Enmities end with death. Our purpose is accomplished. Let his funeral rites be performed; he is mine as much as he is yours." Rāma's generosity is plain: once the enemy was dead, no enmity remained, and by calling Rāvaṇa his own too he honoured his enemy even after death.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे नवाधिकशततमः सर्ग॥ १०९॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।