ब्रह्मास्त्रेण रावणवधः

अथ मातलिः तदा राघवं संस्मारयामास — ‘वीर, अजानन् इव किं त्वम् एनम् अनुवर्तसे? प्रभो, अस्मै वधाय त्वं पैतामहम् अस्त्रं विसृज; सुरैः यः विनाशकालः कथितः सः अद्य वर्तते।’ मातलेः तेन वाक्येन संस्मारितः रामः निःश्वसन्तम् उरगम् इव दीप्तं शरं जग्राह। यं ब्रह्मदत्तं महान्तम् अमोघं बाणं वीर्यवान् भगवान् ऋषिः अगस्त्यः युधि प्रथमं तस्मै प्रादात्, यं पूर्वम् अमितौजसा ब्रह्मणा इन्द्रार्थं निर्मितं, त्रिलोकजयकांक्षिणः सुरपतेः पूर्वं दत्तं च। पूर्वसर्गस्य अन्ते रामस्य संशयः आसीत् — किमर्थं मम बाणाः रावणे निष्फलाः? मातलिः तस्य उत्तरं ददाति — साधारणाः बाणाः अत्र न पर्याप्ताः, ब्रह्मास्त्रम् एव आवश्यकम्। ‘अजानन्निव’ इति पदेन मातलिः सूचयति यत् रामः सर्वं जानाति, केवलं विस्मृतवान् इव; हिन्दीभाष्यम् अपि ‘अनजानकी तरह’ इति। अस्त्रस्य परम्परा स्पष्टा — ब्रह्मा निर्मातवान्, इन्द्राय दत्तवान्, ततः अगस्त्यः रामाय वनवासकाले दत्तवान्। अतः अस्मिन् बाणे त्रयाणाम् अपि शक्तिः निहिता। देवानां निर्दिष्टः कालः आगतः इति वचनेन रावणवधः दैवनियोजितः इति स्थाप्यते। मातलिः अत्र केवलं सारथिः न, अपितु मन्त्री इव — सः युद्धस्य गतिं दृष्ट्वा उचितं समाधानं सूचयति, यथा पूर्वसर्गेषु रावणस्य सारथिः अपि स्वामिनं परामृष्टवान्। द्वयोः सारथ्योः तुलना रोचिका — एकः स्वामिनं रक्षितुं युद्धात् अपवाहयति, अपरः स्वामिनं विजयाय प्रेरयति। रामः तत्क्षणम् एव वाक्यं स्वीकरोति, न विलम्बयति; तस्य विनयः अत्र अपि दृश्यते, यतः सः सारथेः अपि वचनं मानयति।

यस्य वाजेषु पवनः, फले पावकभास्करौ, शरीरम् आकाशमयं, गौरवे मेरुमन्दरौ प्रतिष्ठितौ; यत् वपुषा जाज्वल्यमानं, सुपुङ्खं, हेमभूषितं, सर्वभूतानां तेजसा कृतं, भास्करवर्चसम्; सधूमं कालाग्निम् इव, दीप्तम् आशीविषोपमम्, नरनागाश्ववृन्दानां भेदनं, क्षिप्रकारि; द्वाराणां परिघाणां गिरीणाम् अपि भेदनं, नानारुधिरदिग्धाङ्गं, मेदोदिग्धं, सुदारुणम्; वज्रसारं, महानादं, नानासमितिदारुणं, सर्ववित्रासनं, भीमं, पन्नगम् इव श्वसन्तम्; कङ्कगृध्रबकानां गोमायुगणरक्षसां च युद्धे नित्यं भक्षप्रदं, यमरूपं, भयावहम्; वानरेन्द्राणां नन्दनं, रक्षसाम् अवसादनं, गरुत्मतः चारुचित्रैः विविधैः वाजैः वाजितम् — तम् उत्तमम् इषुं, लोकानाम् इक्ष्वाकूणां च भयनाशनं, द्विषतां कीर्तिहरणम्, आत्मनः प्रहर्षकरं, महेषुं महाबलः बली रामः वेदप्रोक्तेन विधिना अभिमन्त्र्य कार्मुके संदधे। राघवेण तस्मिन् शरोत्तमे संधीयमाने सर्वभूतानि संत्रेसुः, वसुंधरा च चचाल। ततः सः संक्रुद्धः भृशं कार्मुकम् आयम्य परमायत्तः मर्मविदारणं शरं रावणाय चिक्षेप। बाणस्य वर्णनं पञ्चभूतात्मकम् — पवनः, अग्निः, आकाशः, पर्वताः (पृथिवी) च तस्मिन् प्रतिष्ठिताः; अतः सः सृष्टेः सारः इव। तस्य गुणाः विरोधिनः अपि — वानराणां नन्दनः, राक्षसानाम् अवसादनः; इक्ष्वाकूणां भयनाशनः, द्विषतां कीर्तिहरणः। गरुडस्य पक्षैः तस्य पुङ्खः, अतः वेगः अपि अलौकिकः। वेदमन्त्रैः अभिमन्त्रणं शस्त्रस्य धार्मिकं पक्षं दर्शयति — धर्मयुद्धे अस्त्रं विधिपूर्वकं प्रयुज्यते। संधानमात्रेण भूकम्पः सर्वभूतानां त्रासः च, यत् अस्त्रस्य शक्तिं प्रमाणयति। पञ्चदशः श्लोकः समीक्षिते न दृश्यते। एकादशः श्लोकः बाणस्य भीषणं रूपं दर्शयति — सः पक्षिणां शृगालानां च भक्ष्यं ददाति, यमः इव प्राणहरः। किन्तु द्वादशः श्लोकः तस्य कल्याणरूपं दर्शयति — वानराणाम् आनन्दः। एवम् एकम् एव अस्त्रं धर्मस्य रक्षकम् अधर्मस्य च नाशकम्। ‘भयनाशनम्’ इति पदेन सूच्यते यत् रावणस्य वधेन लोकानां सर्वं भयं नश्यति — अयम् एव बाणस्य परमः उद्देशः। रामः ‘परमायत्तः’ — पूर्णतया सावधानः, एकाग्रः — अस्य शरस्य प्रयोगं करोति, यतः अयम् अन्तिमः प्रहारः। पञ्चदशे श्लोके सर्वभूतानां त्रासः वसुंधरायाः कम्पनं च अस्त्रस्य संधानस्य एव फलम्, यत् प्रयोगात् पूर्वम् एव तस्य प्रभावं दर्शयति।

सः शरः वज्री इन्द्रस्य बाहुविसर्जितः वज्रः इव दुर्धर्षः, कृतान्तः इव अवार्यः रावणोरसि न्यपतत्। विसृष्टः महावेगः शरीरान्तकरः परः सः शरः दुरात्मनः तस्य रावणस्य हृदयं बिभेद। रुधिराक्तः शरीरान्तकरः सः शरः वेगेन रावणस्य प्राणान् हरन् धरणीतलं विवेश। रावणं हत्वा रुधिरार्द्रकृतच्छविः कृतकर्मा सः शरः निभृतवत् पुनः तूणीम् आविशत्। हतस्य आशु जीविताद् भ्रश्यमानस्य तस्य हस्तात् ससायकं तत् कार्मुकं प्राणैः सह निपपात। गतासुः भीमवेगः महाद्युतिः नैर्ऋतेन्द्रः वज्रहतः वृत्रः यथा, तथा स्यन्दनात् भूमौ पपात। शतशिरसां पुनरुद्भवस्य रहस्यं ब्रह्मास्त्रेण समाप्तम् — शरः शिरः न, हृदयं लक्ष्यीकरोति, यत्र प्राणाः। ‘निभृतवत्’ इति उपमा अद्भुता — विनीतः भृत्यः कार्यं कृत्वा यथा निःशब्दं स्वामिनः समीपं प्रत्यागच्छति, तथा बाणः तूणीं प्राविशत्; हिन्दीभाष्यं ‘विनीत सेवककी भाँति’ इति। धनुषः प्राणैः सह पतनं मृत्योः क्षणं चित्रयति। वृत्रस्य उपमया रामः इन्द्रः इव, रावणः वृत्रः इव — देवासुरयुद्धस्य पुनरावृत्तिः। बाणस्य गतिः त्रिधा वर्णिता — उरसि पतनं, हृदयस्य भेदनं, धरणीप्रवेशः, ततः तूणीं प्रति प्रत्यागमनम्। एतत् ब्रह्मास्त्रस्य अमोघत्वस्य प्रमाणम् — कार्यं कृत्वा सः स्वस्थानं प्रत्यागच्छति, पुनः प्रयोगाय सिद्धः। रावणस्य पतनम् अत्यन्तं संक्षिप्तं, यत् दीर्घस्य युद्धस्य अनन्तरं आकस्मिकम् इव भासते। ‘गतासुः’ इति पदेन तस्य मृत्युः निश्चितः; सः केवलं मूर्च्छितः न। ‘भीमवेगः महाद्युतिः’ इति विशेषणाभ्यां कविः मृतस्य अपि शत्रोः महत्त्वं स्वीकरोति।

भूमौ पतितं तं दृष्ट्वा हतशेषाः निशाचराः हतनाथाः भयत्रस्ताः सर्वतः सम्प्रदुद्रुवुः। दशग्रीववधं दृष्ट्वा जितकाशिनः द्रुमयोधिनः वानराः नर्दन्तः तान् अभिपेतुः। हृष्टैः वानरैः अर्दिताः ते हताश्रयत्वात् करुणैः बाष्पप्रस्रवणैः मुखैः भयात् लङ्काम् अभ्यपतन्। ततः संहृष्टाः जितकाशिनः वानराः राघवजयं रावणस्य च तद्वधं वदन्तः विनेदुः। स्वामिनः मृत्युना राक्षसानाम् आश्रयः नष्टः, अतः ते युद्धं विहाय पलायन्ते — ‘हताश्रयत्वात्’ इति पदं तेषाम् असहायतां दर्शयति। तेषां मुखेषु करुणानि अश्रूणि — शत्रूणाम् अपि दुःखं कविः सहानुभूत्या वर्णयति। वानराणां हर्षः तु गर्जनैः जयघोषैः च प्रकटः। ‘जितकाशिनः’ इति पदं द्विवारम् आवर्तते — विजयेन शोभमानाः। राक्षसाः लङ्कां प्रति धावन्ति, यत्र तेषां गृहाणि स्त्रियः च; अग्रिमे सर्गे लङ्कायाः शोकः वर्णयिष्यते। वानराणां जयघोषे रामस्य विजयः रावणस्य वधः च उभौ उक्तौ — एकस्य उत्कर्षः अपरस्य अपकर्षः।

अथ अन्तरिक्षे सौम्यः त्रिदशदुन्दुभिः व्यनदत्; तत्र दिव्यगन्धवहः सुसुखः मारुतः ववौ। अन्तरिक्षात् तदा भुवि राघवरथं किरन्ती दुरावापा मनोहरा पुष्पवृष्टिः निपपात। गगने च महात्मनां देवतानां राघवस्तवसंयुक्ता ‘साधु साधु’ इति अग्र्या वाक् विशुश्रुवे। रौद्रे सर्वलोकभयंकरे रावणे निहते चारणैः सह देवानां महान् हर्षः आविवेश। ततः राक्षसपुंगवं हत्वा प्रीतः राघवः सुग्रीवम् अङ्गदं विभीषणं च सकामं चकार। पूर्वसर्गेषु वायुः स्तब्धः आसीत्, इदानीं सुगन्धितः सुखदः वहति; पूर्वं रुधिरवर्षः, इदानीं पुष्पवर्षः — प्रकृतेः परिवर्तनं स्पष्टम्। देवानां स्तुतिः रामस्य कर्मणः अनुमोदनम्। मित्राणां कामपूर्तिः — सुग्रीवस्य प्रतिज्ञा पूर्णा, विभीषणस्य राज्यं सुनिश्चितम्, अङ्गदस्य शौर्यं सफलम्; एवं रामस्य विजयः सर्वेषां विजयः। दुन्दुभेः ‘सौम्यः’ इति विशेषणं युद्धस्य भीषणनादानां विपरीतम् — इदानीं मधुरः शान्तः नादः। पुष्पवृष्टिः ‘दुरावापा’ — दुर्लभा, यतः देवाः केवलं महत्सु अवसरेषु एव पुष्पाणि वर्षन्ति। ‘साधु साधु’ इति देवानां वचनं रामस्य कर्मणः धार्मिकतां स्थापयति।

ततः मरुद्गणाः प्रशमं प्रजग्मुः, दिशः प्रसेदुः, नभः विमलम् अभवत्; मही न चकम्पे, मारुतः च न ववौ (प्रचण्डः), दिवाकरः अपि स्थिरप्रभः अभवत्। ततः सुग्रीवविभीषणाङ्गदाः सुहृद्विशिष्टाः सहलक्ष्मणः तदा हृष्टाः समेत्य विजयेन रणे अभिरामं राघवं विधिना अभ्यपूजयन्। सः निहतरिपुः स्थिरप्रतिज्ञः रघुकुलनृपनन्दनः महौजाः स्वजनबलाभिवृतः रणे त्रिदशगणैः अभिसंवृतः महेन्द्रः इव बभूव। अन्तिमाः त्रयः श्लोकाः दीर्घवृत्तेषु (वंशस्थे पुष्पिताग्रायां च) निबद्धाः, सर्गस्य समाप्तौ गाम्भीर्यं शान्तिं च आनयन्ति। पूर्वसर्गयोः उत्पाताः इदानीं सर्वे निवृत्ताः — पृथिवी स्थिरा, सूर्यः स्थिरप्रभः, दिशः निर्मलाः। रामस्य प्रतिज्ञा — सीतायाः उद्धारः रावणस्य वधः च — ‘स्थिरप्रतिज्ञः’ इति पदेन पूर्णा इति उक्तम्। महेन्द्रस्य उपमया रामः देवराजः इव स्वजनैः परिवृतः शोभते; अग्रिमे सर्गे विभीषणस्य विलापः आरभ्यते। ‘मरुद्गणाः प्रशमं प्रजग्मुः’ — पूर्वं ये वाताः मण्डलिनः प्रतिकूलाः च आसन्, ते इदानीं शान्ताः; एवं सर्वे उत्पाताः एकैकशः निवर्तिताः। सुहृदां पूजनं कृतज्ञतायाः आनन्दस्य च प्रकाशनम्।