रामरावणयोः तुमुलं युद्धं रावणशिरश्छेदनं च

ततः रामरावणयोः सुक्रूरं सुमहत् सर्वलोकभयावहं द्वैरथं युद्धं प्रवृत्तम्। ततः राक्षससैन्यं हरीणां महत् बलं च प्रगृहीतप्रहरणं निश्चेष्टं समवर्तत। बलवन्नरराक्षसौ सम्प्रयुद्धौ दृष्ट्वा सर्वे व्याक्षिप्तहृदयाः परं विस्मयम् आगताः। नानाप्रहरणैः व्यग्रैः भुजैः विस्मितबुद्धयः ते संग्रामं प्रेक्ष्य तस्थुः, परस्परं न अभिजग्मुः। रावणं पश्यतां रक्षसां, राघवं पश्यतां वानराणां च विस्मिताक्षाणां सैन्यं चित्रम् इव आबभौ। तत्र निमित्तानि दृष्ट्वा राघवरावणौ कृतबुद्धी स्थिरामर्षौ अभीतवत् युयुधाते। ‘जेतव्यम्’ इति काकुत्स्थः, ‘मर्तव्यम्’ इति रावणः निश्चितवान्; तौ तदा युद्धे स्ववीर्यसर्वस्वं धृतौ अदर्शयताम्। अस्य सर्गस्य आरम्भे कविः रणभूमेः अद्भुतं दृश्यं चित्रयति — सहस्रशः योद्धारः आयुधानि गृहीत्वा अपि निश्चलाः, यतः सर्वेषां दृष्टिः द्वयोः नायकयोः एव। ‘चित्रम् इव’ इति उपमया सेना चित्रलिखिता इव स्थिता। सप्तमः श्लोकः विशेषेण मार्मिकः — रामः जयं निश्चितवान्, रावणः मरणम्; उभौ अपि स्वस्य भविष्यं जानन्तौ सर्वं बलं प्रदर्शयतः। रावणस्य ‘मर्तव्यम्’ इति निश्चयः तस्य शौर्यस्य अपि सूचकः — मृत्युं जानन् अपि सः युद्धात् न पलायते। हिन्दीभाष्यम् अपि एतत् ‘मुझे अवश्य ही मरना होगा’ इति स्पष्टं व्याख्याति। द्वौ योद्धारौ निमित्तानि दृष्ट्वा ‘कृतबुद्धी’ — निश्चितमती अभवताम्; पूर्वसर्गे उक्तानि उत्पातानि शुभनिमित्तानि च उभाभ्याम् अपि दृष्टानि। ‘अभीतवत्’ इति पदं द्वयोः अपि शौर्यं स्वीकरोति — रावणः अपि भीरुः नास्ति। अस्मिन् क्षणे युद्धं व्यक्तिगतं जातम्; सेनानां भूमिका समाप्ता, केवलं नायकयोः द्वन्द्वः अवशिष्टः। सेनयोः निश्चेष्टता युद्धे विरलं दृश्यम् — प्रायः सेनाः अपि युध्यन्ते, अत्र तु सर्वे प्रेक्षकाः।

ततः क्रोधात् वीर्यवान् दशग्रीवः शरान् संधाय राघवस्य रथे स्थितं ध्वजम् उद्दिश्य मुमोच। ते शराः पुरंदररथध्वजम् अनासाद्य रथशक्तिं परामृश्य धरणीतले निपेतुः। ततः रामः अपि संक्रुद्धः वीर्यवान् चापम् आकृष्य कृतप्रतिकृतं कर्तुं मनसा सम्प्रचक्रमे। रावणध्वजम् उद्दिश्य सः महासर्पम् इव असह्यं स्वेन तेजसा ज्वलन्तं निशितं शरं मुमोच। तेजस्वी रामः केतुम् उद्दिश्य सायकं चिक्षेप; सः शरः दशग्रीवध्वजं छित्त्वा महीं जगाम। सः निकृत्तः रावणस्यन्दनध्वजः भूमौ अपतत्। ध्वजस्य उन्मथनं दृष्ट्वा महाबलः रावणः क्रोधात् अमर्षात् च प्रदहन् इव सम्प्रदीप्तः अभवत्; रोषवशम् आपन्नः सः शरवर्षं ववर्ष। ध्वजः योद्धुः गौरवस्य चिह्नम्, अतः द्वयोः प्रथमं लक्ष्यं परस्परस्य ध्वजः। रावणस्य प्रयत्नः निष्फलः — इन्द्ररथस्य दिव्यता तं रक्षति। ‘रथशक्ति’ इति पदस्य विषये मुद्रणे पादटिप्पणी — रथस्य कलशे स्थितः वंशः यस्मिन् ध्वजाः बध्यन्ते; केचित् ‘रथस्य अद्भुतं सामर्थ्यम्’ इति अर्थं कुर्वन्ति, तदा बाणाः रथस्य प्रभावम् अनुभूय ध्वजं न प्राप्य पेतुः इति भावः। रामस्य प्रतिकारः तु सफलः — ‘कृतप्रतिकृतम्’ इति तस्य युद्धनीतिः, यः यत् करोति तस्य प्रत्युत्तरं तादृशम् एव। रामस्य शरः ध्वजं छित्त्वा पृथिवीं प्रविशति — तस्य वेगस्य प्रमाणम्। ध्वजपतनेन रावणस्य अपमानः क्रोधः च वर्धेते। ‘महासर्पमिवासह्यम्’ इति उपमा रामस्य शरस्य वेगं विषमयत्वं च दर्शयति। रावणस्य क्रोधः ‘प्रदहन्निव’ — दहन् इव; तस्य अमर्षः अग्निः इव प्रज्वलति। एवं प्रत्येकः पराभवः रावणस्य क्रोधं वर्धयति, क्रोधः च तस्य विवेकं नाशयति। द्वयोः ध्वजयुद्धे भेदः स्पष्टः — रावणस्य शराः दिव्यं ध्वजं न प्राप्नुवन्ति, रामस्य एकः शरः एव रावणध्वजं पातयति। द्वादशे श्लोके ‘रामश्चिक्षेप तेजस्वी केतुमुद्दिश्य सायकम्’ इति प्रथमः अर्धः समीक्षिते न दृश्यते; सः एकादशस्य वर्णनस्य पुनरुक्तिः इव, किन्तु मुद्रणे स्पष्टः। ध्वजस्य भूमौ पतनं रावणपक्षस्य मनोबलस्य पतनम् इव।

रावणः दीप्तैः शरैः रामस्य तुरगान् विव्याध; ते दिव्याः हरयः तत्र न अस्खलन्, न अपि बभ्रमुः; पद्मनालैः आहताः इव ते स्वस्थहृदयाः बभूवुः। तेषां वाजिनाम् असम्भ्रमं दृष्ट्वा रावणः तदा भूयः एव सुसंक्रुद्धः शरवर्षं मुमोच। गदाः, परिघान्, चक्राणि, मुसलानि, गिरिशृङ्गाणि, वृक्षान्, शूलपरश्वधान् च — मायाविहितम् एतत् शस्त्रवर्षम् अपातयत्; अश्रान्तहृदयोद्यमः सः तदा सहस्रशः बाणान् अमुञ्चत्। तत् तुमुलं त्रासजननं भीमं भीमप्रतिस्वनं नैकशस्त्रमयं महत् वर्षं युद्धे अभवत्। इन्द्रस्य अश्वाः दिव्याः, अतः रावणस्य शराः तेषां कमलनालस्पर्शवत् एव अभवन् — एषा उपमा तेषां दिव्यशक्तिं दर्शयति। रावणस्य प्रतिक्रिया क्रोधः, सः सर्वविधानि आयुधानि मायया सृजति, यत् तस्य मायाविनः स्वभावं स्मारयति। अष्टादशः श्लोकः षट्पादः — आयुधानां दीर्घा सूची त्रिषु अर्धेषु निबद्धा। ‘अश्रान्तहृदयोद्यमः’ इति पदेन रावणस्य अदम्यः उत्साहः सूच्यते — सः श्रान्तः न भवति, यद्यपि पूर्वसर्गेषु तस्य श्रमः उक्तः। शस्त्रवर्षस्य नादः भीमप्रतिस्वनः — प्रतिध्वनिना युक्तः। पूर्वसर्गे रावणस्य अश्वाः उत्पातेषु अश्रूणि अमुञ्चन्; अत्र रामस्य अश्वाः शरैः आहताः अपि स्वस्थाः — द्वयोः पक्षयोः भेदः पुनः स्पष्टः। शैलशृङ्गाणि वृक्षाः च राक्षसस्य मायया सृष्टाः, यतः रथे तादृशानि वस्तूनि न सम्भवन्ति। ‘भूय एव सुसंक्रुद्धः’ इति पदेन रावणस्य क्रोधस्य स्तराः सूच्यन्ते — ध्वजपतनात् क्रुद्धः, अश्वानाम् अविचलनात् पुनः क्रुद्धः। नानाविधैः आयुधैः सः सर्वं यत्नं करोति, किन्तु तस्य फलं केवलं भीषणः नादः।

राघवरथं विमुच्य तत् शस्त्रवर्षं समन्तात् वानरे बले पपात। दशग्रीवः निःसङ्गेन अन्तरात्मना सायकैः अन्तरिक्षं सुनिरन्तरं चकार। रणे तत्परं व्यायच्छमानं तं रावणं दृष्ट्वा काकुत्स्थः प्रहसन् इव निशितान् शरान् संदधे, शतशः अथ सहस्रशः बाणान् मुमोच। तान् दृष्ट्वा रावणः स्वशरैः खं निरन्तरं चक्रे। ताभ्यां नियुक्तेन भास्वता शरवर्षेण भास्वत् अम्बरं द्वितीयं शरबद्धम् इव आभाति। न कोऽपि बाणः अनिमित्तः, न अनिर्भेत्ता, न निष्फलः अभवत्; रामरावणयोः मृधे तथा बाणान् विसृजतोः ते अन्योन्यम् अभिसंहत्य धरणीतले निपेतुः। तौ अविच्छिन्नं सव्यदक्षिणम् अस्यन्तौ प्रायुध्येताम्, घोरैः शरैः अम्बरं निरुच्छ्वासम् इव चक्रतुः। रावणस्य हयान् रामः, रामस्य हयान् रावणः — कृतानुकृतकारिणौ तौ तदा अन्योन्यं जघ्नतुः। एवं सुसंक्रुद्धौ तौ उत्तमं युद्धं चक्रतुः; मुहूर्तं तुमुलं रोमहर्षणं युद्धम् अभवत्। समरे तथा युध्यमानौ रामरावणौ सर्वभूतानि विस्मितेन अन्तरात्मना ददृशुः। रावणस्य शस्त्रवर्षः रामं त्यक्त्वा वानरसेनायां पतति — एषः अपि तस्य असफलतायाः प्रकारः। रामस्य ‘प्रहसन्निव’ इति भावः तस्य आत्मविश्वासं सूचयति। शराणां बाहुल्येन आकाशः द्वितीयम् अम्बरम् इव — शरमयं वितानम्। ‘सव्यदक्षिणम्’ इति पदेन उभाभ्यां हस्ताभ्यां बाणप्रयोगः उक्तः। ‘कृतानुकृतकारिणौ’ — यत् एकः करोति तत् अपरः प्रतिकरोति — इति द्वयोः समबलत्वम्। ‘नानिमित्तो नानिर्भेत्ता न निष्फलः’ इति त्रिभिः निषेधैः बाणानां पूर्णसाफल्यम् उक्तम् — तथापि ते परस्परं संहत्य पतन्ति, यतः द्वयोः बलं तुल्यम्। ‘निःसङ्गेनान्तरात्मना’ इति पदेन रावणः प्राणेषु आसक्तिं त्यक्त्वा युध्यते — हिन्दीभाष्यम् ‘प्राणोंका मोह छोड़कर’ इति व्याख्याति। सर्वभूतानां विस्मयः युद्धस्य अलौकिकतां सूचयति। अस्मिन् भागे युद्धस्य गतिः क्रमेण वर्धते — प्रथमं रावणस्य शस्त्रवर्षः, ततः रामस्य शरसहस्राणि, ततः उभयोः शरैः आकाशस्य आवरणं, अन्ते अश्वानां परस्परताडनम्। ‘मुहूर्तम्’ इति कालनिर्देशः युद्धस्य दीर्घताम् अपि सूचयति, यतः एकस्मिन् मुहूर्ते एव एतावत् सर्वं घटितम्। कविः प्रेक्षकाणां विस्मयं पुनः पुनः वर्णयति, येन श्रोता अपि प्रेक्षकः इव युद्धं पश्यति।

समरे अर्दयन्तौ परस्परम् अभिक्रुद्धौ परस्परम् अभिद्रुतौ तयोः तौ स्यन्दनोत्तमौ परस्परवधे युक्तौ घोररूपौ बभूवतुः। सूतौ मण्डलानि वीथीः गतप्रत्यागतानि च — बहुविधां सारथ्यजां गतिं दर्शयन्तौ अभवताम्; रामः रावणं, रावणः अपि राघवम् अर्दयन्, प्रवर्तननिवर्तने गतिवेगं समापन्नौ। शरजालानि क्षिपतोः तयोः तौ स्यन्दनोत्तमौ सासारौ जलदौ इव संयुगमहीं चेरतुः। रणे बहुविधां गतिं दर्शयित्वा तौ पुनः एव परस्परस्य अभिमुखौ तस्थतुः; रथयोः धुरं धुरेण, वाजिनां वक्त्रं वक्त्रेण, पताकाः पताकाभिः स्थितयोः समीयुः। ततः रामः धनुर्मुक्तैः शितैः चतुर्भिः शरैः रावणस्य चतुरः दीप्तान् हयान् प्रत्यपसर्पयत्। हयानाम् अपसर्पणे क्रोधवशम् आपन्नः दशाननः राघवाय निशितान् बाणान् मुमोच। बलवता दशग्रीवेण अतिविद्धः अपि राघवः न विकारं जगाम, न च व्यथितः अभवत्। दशाननः पुनः वज्रसारसमस्वनान् बाणान् वज्रहस्तस्य सारथिं समुद्दिश्य चिक्षेप। मातलेः शरीरे पतिताः महावेगाः शराः युधि तस्मै सूक्ष्मम् अपि सम्मोहं व्यथां वा न प्रददुः। मातलेः तया धर्षणया — न तथा आत्मनः — क्रुद्धः राघवः शरजालेन रिपुं विमुखं चकार; सः वीरः विंशतिं त्रिंशतिं षष्टिं शतशः अथ सहस्रशः सायकान् रिपोः स्यन्दने मुमोच। रावणः अपि ततः क्रुद्धः रथस्थः राक्षसेश्वरः गदामुसलवर्षेण रणे रामं प्रत्यर्दयत्; तत् पुनः तुमुलं रोमहर्षणं युद्धं प्रवृत्तम्। अत्र सारथ्यस्य कौशलं विस्तरेण वर्णितम् — मण्डलगतिः, ऋजुगतिः, अग्रगमनं, पश्चाद्गमनं च; पूर्वसर्गे रावणस्य सारथिना उक्तानि सारथिकर्माणि अत्र प्रत्यक्षं दृश्यन्ते। रथयोः समीपतायाः चित्रं — धुरं धुरेण, मुखं मुखेन, पताका पताकया — युद्धस्य निकटताम् उग्रतां च दर्शयति। रामस्य चरित्रस्य विशिष्टः गुणः अत्र प्रकटः — स्वस्य व्रणैः सः न क्रुध्यति, किन्तु सहायकस्य मातलेः पीडया क्रुध्यति। रावणस्य रथः विमुखः कृतः, किन्तु सः पुनः आक्रमति। एतस्मिन् भागे ‘रावणोऽपि ततः क्रुद्धो रथस्थो राक्षसेश्वरः। गदामुसलवर्षेण रामं प्रत्यर्दयद्रणे’ इति पङ्क्तिद्वयं ६३तमे श्लोके पुनः आवर्तते; वुल्गेटे उभयत्र मुद्रितम्। मातलिः अपि इन्द्रस्य सारथिः इति कारणात् विद्धः अपि न व्यथितः — तस्य दिव्यता अत्र प्रकटा। रामस्य बाणसङ्ख्या क्रमेण वर्धते — विंशतिः, त्रिंशत्, षष्टिः, शतं, सहस्रम् — येन तस्य क्रोधस्य तीव्रता चित्रिता। रथयोः गतयः नृत्यम् इव वर्णिताः — मण्डलानि, वीथयः, गतप्रत्यागतानि च; एषा सारथ्यविद्यायाः परिभाषा। द्वौ रथौ सासारौ जलदौ इव — वर्षन्तौ मेघौ इव — रणभूमौ चरतः; पूर्वसर्गे अपि रावणरथः मेघेन उपमितः आसीत्, अत्र उभौ अपि। अन्ते रथौ एतावत् समीपम् आगतौ यत् अश्वानां मुखानि परस्परं स्पृशन्ति। रामस्य चतुर्भिः शरैः रावणस्य चत्वारः अश्वाः अपसारिताः — एकैकेन एकः, तस्य लक्ष्यस्य सूक्ष्मता। मातलेः उपरि आक्रमणम् रामस्य दृष्ट्या धर्मविरुद्धम् इव, यतः सारथिः युद्धे साक्षात् न युध्यते; अतः रामस्य क्रोधः न्याय्यः।

गदानां मुसलानां परिघाणां च निःस्वनैः, शराणां पुङ्खवातैः च सप्त सागराः क्षुभिताः। क्षुब्धानां सागराणां पातालतलवासिनः सर्वे दानवाः सहस्रशः पन्नगाः च व्यथिताः। सशैलवनकानना कृत्स्ना मेदिनी चकम्पे; भास्करः निष्प्रभः आसीत्, मारुतः च न ववौ। ततः देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाः परमर्षयः सकिंनरमहोरगाः सर्वे चिन्ताम् आपेदिरे — ‘गोब्राह्मणेभ्यः स्वस्ति अस्तु, शाश्वताः लोकाः तिष्ठन्तु; संख्ये राघवः राक्षसेश्वरं रावणं जयताम्।’ एवं जपन्तः ते सर्षिगणाः देवाः तदा सुघोरं रोमहर्षणं रामरावणयोः युद्धम् अपश्यन्। गन्धर्वाप्सरसां सङ्घाः अनुपमं युद्धं दृष्ट्वा ‘गगनं गगनाकारं, सागरः सागरोपमः, रामरावणयोः युद्धं रामरावणयोः इव’ इति ब्रुवन्तः तत् रामरावणं युद्धं ददृशुः। युद्धस्य प्रभावः त्रिलोक्यां व्याप्तः — सागराः, पातालं, पृथिवी, सूर्यः, वायुः च क्षुब्धाः। देवानां स्वस्तिवाचनं सर्वलोकस्य कल्याणाय प्रार्थना — गावः ब्राह्मणाः लोकाः च रक्षिताः स्युः, रामः जयतु। गन्धर्वाणां वचनं प्रसिद्धा अनन्वयालङ्कारस्य उदाहरणम्; मुद्रणे अत्र पादटिप्पणी — यत्र एकम् एव वस्तु उपमानम् उपमेयं च, अन्या उपमा न लभ्यते, तत्र अनन्वयः। आकाशस्य उपमा आकाशः एव, सागरस्य सागरः एव, तथा अस्य युद्धस्य उपमा इदम् एव युद्धम् — अतुल्यम्। पञ्चाशत्तमात् द्विपञ्चाशत्तमपर्यन्तं षट् अर्धाः समीक्षिते न सन्ति, यद्यपि अयं श्लोकः लोके अतिप्रसिद्धः। सूर्यस्य निष्प्रभता वायोः स्तम्भनं च प्रकृतेः निश्वासस्य अवरोधः इव — सर्वं जगत् युद्धस्य परिणामं प्रतीक्षते। देवानां ‘जपन्तः’ इति पदेन तेषां वचनं मन्त्रवत् जपः इति सूच्यते। सप्तसागराणां क्षोभः पातालवासिनां व्यथा च युद्धस्य प्रभावं पृथिव्याः अधः अपि प्रसारयति; एवं त्रयः लोकाः — स्वर्गः, पृथिवी, पातालं च — प्रभाविताः। देवाः इदानीं प्रेक्षकाः न, अपितु चिन्तिताः प्रार्थयितारः — तेषां भाग्यम् अपि रामस्य विजये निहितम्। स्वस्तिवाचने गवां ब्राह्मणानां च उल्लेखः धर्मस्य मूलस्य रक्षणं सूचयति। ‘सुघोरं रोमहर्षणम्’ इति पुनरुक्तिः युद्धस्य भीषणतां दृढीकरोति। गन्धर्वाणाम् अनन्वयवचनं कवेः स्वस्य अपि प्रशंसा इव — अस्य युद्धस्य वर्णनाय अन्या उपमा न लभ्यते इति सः स्वयं स्वीकरोति।

ततः रघूणां कीर्तिवर्धनः महाबाहुः रामः क्रोधात् धनुषा आशीविषोपमं शरं संधाय रावणस्य श्रीमत् ज्वलितकुण्डलं शिरः अच्छिनत्; तत् छिन्नं शिरः भूमौ पतितं त्रिभिः लोकैः तदा दृष्टम्। तस्य एव सदृशम् अन्यत् शिरः रावणस्य उत्थितम्; क्षिप्रहस्तेन क्षिप्रकारिणा रामेण तत् द्वितीयं रावणशिरः अपि संयति सायकैः छिन्नम्। छिन्नमात्रं च तत् शीर्षं पुनः एव प्रदृश्यते; तत् अपि रामस्य अशनिसंकाशैः सायकैः छिन्नम्। एवम् एव तुल्यवर्चसां शिरसां शतं छिन्नं, न च रावणस्य जीवितक्षये अन्तः दृश्यते। अस्मिन् भागे युद्धस्य अद्भुतः परिवर्तनः — रावणस्य शिरांसि छिन्नानि अपि पुनः पुनः उद्भवन्ति, यत् ब्रह्मणः वरस्य प्रभावः। रामस्य हस्तलाघवं ‘क्षिप्रहस्तः’, ‘क्षिप्रकारी’ इति पदाभ्यां वर्णितम्। शतवारं शिरश्छेदः अपि निष्फलः — एषा परिस्थितिः अग्रिमस्य ब्रह्मास्त्रप्रयोगस्य भूमिका। कविः ‘दृष्टं लोकैः त्रिभिः’ इति वदन् घटनायाः सार्वभौमं महत्त्वं दर्शयति। छिन्नस्य शिरसः स्थाने तादृशम् एव शिरः उत्पद्यते — ‘तुल्यवर्चसाम्’ इति पदेन नवानि शिरांसि पूर्वैः समानतेजांसि। अतः साधारणैः शरैः रावणवधः असम्भवः इति स्पष्टं भवति। अस्य रहस्यस्य उत्तरम् अग्रिमे सर्गे मातलिः ब्रह्मास्त्रस्य स्मारणेन दास्यति। रामः ‘क्रोधात्’ शरं संदधाति — दीर्घस्य युद्धस्य अनन्तरं तस्य धैर्यं रोषे परिणतम्। शिरसः पतनं त्रिलोकी पश्यति, सर्वे विजयं मन्यन्ते; किन्तु क्षणेन एव नवं शिरः उद्भवति, येन सर्वेषाम् आशा भग्ना। शतवारं पुनरावृत्तिः — एतावत् बलं रावणस्य तपसः वरस्य च फलम्। रामः विस्मितः, किन्तु न विरमति।

ततः सर्वास्त्रवित् वीरः कौसल्यानन्दवर्धनः राघवः बहुभिः मार्गणैः युक्तः चिन्तयामास — ‘यैः मारीचः निहतः, यैः सदूषणः खरः, क्रौञ्चावटे विराधः, दण्डकावने कबन्धः, यैः सालाः गिरयः भग्नाः, वाली च अम्बुधिः च क्षुभितः — ते इमे मम सर्वे युद्धे प्रात्ययिकाः सायकाः; किं नु तत् कारणं येन रावणे मन्दतेजसः?’ इति चिन्तापरः अपि संयुगे अप्रमत्तः आसीत्; राघवः रावणोरसि शरवर्षाणि ववर्ष। रावणः अपि ततः क्रुद्धः रथस्थः राक्षसेश्वरः गदामुसलवर्षेण रणे रामं प्रत्यर्दयत्। तत् महत् तुमुलं रोमहर्षणं युद्धम् अन्तरिक्षे भूमौ पुनः गिरिमूर्धनि च प्रवृत्तम्। देवदानवयक्षाणां पिशाचोरगरक्षसां पश्यतां तत् महत् युद्धं सर्वरात्रम् अवर्तत। न रात्रिं, न दिवसं, न मुहूर्तं, न च क्षणं रामरावणयोः युद्धं विरामम् उपगच्छति। ततः दशरथसुतराक्षसेन्द्रयोः तयोः रणे राघवस्य जयम् अनवेक्ष्य सुरवररथसारथिः महात्मा मातलिः रणरतं रामम् आशु वाक्यम् उवाच। रामस्य चिन्तायां तस्य पूर्वविजयानां सूची — मारीचः, खरदूषणौ, विराधः, कबन्धः, सप्त सालाः, वाली, सागरः — एते सर्वे एकेन एव बाणेन जिताः, किन्तु रावणे ते निष्प्रभाः। तस्य संशयः स्वाभाविकः, किन्तु सः युद्धं न त्यजति — एषः वीरस्य लक्षणम्। ‘प्रात्ययिकाः’ इति पदेन बाणानां विश्वसनीयता, अनेकपरीक्षितत्वं च सूच्यते। युद्धं सर्वत्र — आकाशे, भूमौ, पर्वतशिखरे च — प्रसृतम्, अविरामं च। अन्तिमः श्लोकः पुष्पिताग्रावृत्ते निबद्धः, अग्रिमसर्गस्य ब्रह्मास्त्रप्रसङ्गस्य उपक्रमः — मातलिः रामं किमपि स्मारयिष्यति। एवं सर्गः अनिश्चिततायां समाप्यते — रामस्य संशयः, अविरामं युद्धं, मातलेः हस्तक्षेपः च। रामस्य स्मृतौ तस्य समग्रं वनवासजीवनम् — दण्डकारण्यात् किष्किन्धां सागरं च यावत् — एकस्मिन् श्लोकद्वये संक्षिप्तम्। ‘मन्दतेजसः’ इति पदेन बाणाः इदानीं निस्तेजसः इव, हिन्दीभाष्ये ‘निस्तेज—कुण्ठित’ इति। रामः संशयं करोति, किन्तु निराशः न भवति — ‘अप्रमत्तः’ इति पदं तस्य सततं जागरूकतां दर्शयति। सर्वरात्रं युद्धम् इति कथनेन रात्रौ अपि युद्धनियमः भग्नः, यतः इदं निर्णायकं युद्धम्।