रामरावणयोः सम्मुखीकरणम् उत्पातदर्शनं च

हृष्टः सः सारथिः रावणस्य रथं क्षिप्रं चोदयामास। सः रथः परसैन्यप्रधर्षणः, गन्धर्वनगराकारः, समुच्छ्रितपताकी, परमसम्पन्नैः हेममालिभिः वाजिभिः युक्तः, युद्धोपकरणैः पूर्णः, पताकाध्वजमाली, आकाशं ग्रसन् इव, वसुंधरां नादयन्, परसैन्यानां प्रणाशः, स्वसैन्यस्य प्रहर्षणः च आसीत्। नरराजः रामः राक्षसराजस्य तं रथं सहसा आपतन्तं ददर्श — स्वनवन्तं, महाध्वजं, कृष्णवाजिसमायुक्तं, रौद्रेण वर्चसा युक्तम्, आकाशे दीप्यमानं सूर्यवर्चसं विमानम् इव, तडित्पताकागहनं, दर्शितेन्द्रायुधप्रभं, धाराधरः अम्बुदः इव शरधाराः विमुञ्चन्तम्। मेघसंकाशं रिपोः तं रथं वज्राभिमृष्टस्य दीर्यतः गिरेः सदृशस्वनम् आपतन्तं दृष्ट्वा सः बालचन्द्रानतं धनुः वेगेन विस्फारयन् अभवत्। पूर्वसर्गे सारथिः रावणस्य आज्ञया रथं निवर्तितवान्; अत्र तस्य हर्षः स्वामिनः प्रसादात्। रथस्य वर्णनं मेघस्य रूपकेण कृतम् — पताकाः विद्युतः, ध्वजानां वर्णाः इन्द्रधनुः, शराः वर्षाधाराः, चक्राणां नादः गर्जनम्। गन्धर्वनगरम् आकाशे दृश्यमानं मायामयं नगरम्, तेन रथस्य विशालता अद्भुतता च सूच्यते। कृष्णाः अश्वाः रावणस्य रौद्रतां सूचयन्ति, इन्द्ररथस्य हरिताश्वानां विपरीतम्। रामः अपि धनुषः टङ्कारेण प्रत्युत्तरं ददाति — बालचन्द्रः इव वक्रीकृतं तस्य धनुः। प्रथमाः त्रयः श्लोकाः चतुर्थस्य च प्रथमः अर्धः समीक्षिते न सन्ति; ते वुल्गेटे रथस्य विस्तृतं वर्णनं योजयन्ति। सारथिः पूर्वम् अपवाहनस्य कारणेन निन्दितः, अतः इदानीं सः पूर्णवेगेन रथं चालयति, स्वस्य निष्ठां दर्शयितुम्। रथः आकाशं ग्रसति इव — तस्य ध्वजाः पताकाः च गगनं व्याप्नुवन्ति; वसुंधरां नादयति — तस्य चक्राणां नादः पृथिवीं कम्पयति। रावणपक्षीयाणां हर्षः परपक्षस्य च भयम् एकेन एव रथेन उत्पाद्यते। वज्राहतस्य गिरेः शब्दः इव तस्य स्वनः — एषा उपमा रथस्य गुरुत्वं वेगं च सूचयति। रामः तं दृष्ट्वा न भीतः, अपितु युद्धाय सज्जः भवति। एवं कथा पुनः द्वैरथं प्रति प्रत्यावर्तते।

रामः सहस्राक्षस्य सारथिं मातलिम् उवाच — ‘मातले, संरब्धम् आपतन्तं रिपोः रथं पश्य। यथा अयं महता वेगेन अपसव्यं पुनः पतति, तथा अनेन समरे आत्मानं हन्तुं मतिः कृता। तत् अप्रमादम् आतिष्ठ, रिपोः रथं प्रत्युद्गच्छ; यथा वायुः उत्थितं मेघं विध्वंसयति, तथा विध्वंसयितुम् इच्छामि। अविक्लवम् असम्भ्रान्तम् अव्यग्रहृदयेक्षणं रश्मिसंचारनियतं रथं द्रुतं प्रचोदय। पुरंदररथोचितः त्वं कामं न समाधेयः; युयुत्सुः एकाग्रः अहं त्वां स्मारये, न शिक्षये।’ रामस्य तेन वाक्येन परितुष्टः सुरसारथिः उत्तमः मातलिः रथं प्रचोदयामास। रावणस्य महारथम् अपसव्यं कुर्वन् सः चक्रसम्भूतेन रजसा रावणं व्यवधूनयत्। ततः क्रुद्धः ताम्रविस्फारितेक्षणः दशग्रीवः रथप्रतिमुखं रामं सायकैः अवधूनयत्। रामस्य वचने विनयः आत्मविश्वासः च मिश्रितौ — सः मातलेः कौशलं स्वीकरोति, ‘न शिक्षये, स्मारये’ इति सम्मानेन वदति। अपसव्यं वामतः आगमनम् अशुभं मन्यते; अतः रामः तत् रावणस्य आत्मनाशस्य चिह्नं जानाति। मातलिः अपि रावणस्य रथं स्वयम् अपसव्यं करोति — दक्षिणतः स्थित्वा शत्रुं वामतः कृत्वा। चक्ररजसा रावणस्य आच्छादनं तस्य अपमानम् इव। ‘अव्यग्रहृदयेक्षणम्’ इति पदेन सारथेः मनः दृष्टिः च स्थिरे स्याताम् इति रामस्य अपेक्षा — युद्धस्य निर्णायके क्षणे सारथेः शान्तिः अनिवार्या। रामः रावणस्य गतिं दृष्ट्वा एव तस्य मनोभावं जानाति — सः आत्मनाशाय आगच्छति। अतः रामस्य आदेशः संक्षिप्तः स्पष्टः च — प्रत्युद्गमनम्, अप्रमादः, वेगः, नियन्त्रणम्। वायुः मेघम् इव इति उपमा पूर्वश्लोकानां मेघरूपकं पूरयति — रावणस्य रथः मेघः, रामः वायुः। मातलेः परितोषः रामस्य सम्मानपूर्णवचनात् जातः, येन सः उत्तमं कौशलं दर्शयति। रावणस्य प्रत्युत्तरं शीघ्रम् — सः क्रोधेन शरैः रामम् आच्छादयति। चक्ररजसा आच्छादितः रावणः अपमानं सहमानः क्रुद्धः भवति, एवं युद्धं तीव्रतरं भवति।

धर्षणया अमर्षितः रामः धैर्यं रोषेण लम्भयन् युधि सुमहावेगम् ऐन्द्रं शरासनं जग्राह, सुमहावेगान् सूर्यरश्मिसमप्रभान् शरान् च। ततः अन्योन्यवधकांक्षिणोः, परस्पराभिमुखयोः दृप्तयोः सिंहयोः इव, द्वयोः महत् युद्धम् उपोढम्। ततः रावणक्षयकांक्षिणः देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाः परमर्षयः च द्वैरथं द्रष्टुं समीयुः। ‘धैर्यं रोषेण लम्भयन्’ इति पदेन रामस्य धैर्यं रोषेण युक्तं भवति — सः क्रोधं धैर्यस्य सेवकं करोति, न स्वामिनम्। इन्द्रस्य धनुः पूर्वसर्गेषु दत्तम्, इदानीं तस्य पूर्णः उपयोगः। सिंहयोः उपमा द्वयोः समबलत्वं दर्शयति। देवानां समागमः निर्णायकस्य क्षणस्य सूचकः — ते रावणस्य क्षयम् एव इच्छन्ति। अष्टादशः श्लोकः षट्पादः — तस्य प्रथमः अर्धः शराणां ग्रहणं, द्वितीयः तृतीयः च युद्धस्य आरम्भं वर्णयतः। एवं प्रस्तावना समाप्ता, युद्धस्य मुख्यः भागः आरभ्यते; प्रेक्षकाः अपि सिद्धाः। रामस्य रोषः अत्र धर्षणात् — रावणस्य शरवृष्टेः अपमानात् — उत्पन्नः, न तु स्वार्थात्। सूर्यरश्मिसमप्रभाः शराः पूर्वसर्गस्य सूर्योपासनां स्मारयन्ति, यतः सूर्यस्य अनुग्रहः इदानीं शरेषु प्रकाशते। दृप्तौ सिंहौ परस्परं वीक्ष्य यथा आक्रमणाय सज्जौ भवतः, तथा एतौ योद्धारौ। देवगन्धर्वसिद्धर्षीणाम् आगमनं रणभूमिं रङ्गमञ्चम् इव करोति।

रावणस्य विनाशाय राघवस्य उदयाय च दारुणाः रोमहर्षणाः उत्पाताः समुत्पेतुः। देवः रावणस्य रथोपरि रुधिरं ववर्ष; मण्डलिनः तीव्राः वाताः व्यपसव्यं प्रचक्रमुः। नभस्थले भ्रममाणं महत् गृध्रकुलं येन येन रथः याति तेन तेन प्रधावति। जपापुष्पनिकाशया सन्ध्यया आवृता लङ्का दिवसे अपि सम्प्रदीप्ता वसुंधरा इव दृश्यते। सनिर्घाताः महास्वनाः महोल्काः सम्प्रपेतुः, रावणस्य तदा अहिताः ते रक्षांसि विषादयन्। रावणः यतः तत्र वसुंधरा प्रचचाल, प्रहरतां रक्षसां बाहवः गृहीताः इव अभवन्। ताम्राः पीताः सिताः श्वेताः सूर्यरश्मयः रावणस्य अग्रे पतिताः पर्वतस्य धातवः इव दृश्यन्ते। गृध्रैः अनुगताः शिवाः मुखैः ज्वलनं वमन्त्यः संरब्धम् अशिवं तस्य मुखम् ईक्षन्त्यः प्रणेदुः। रणे प्रतिकूलः वायुः पांसून् समुत्किरन् राक्षसराजस्य दृष्टिविलोपनं कुर्वन् ववौ। जलधरोदयं विना तस्य सैन्ये समन्ततः दुर्विषह्यस्वराः घोराः इन्द्राशनयः निपेतुः। सर्वाः दिशः प्रदिशः च तिमिरावृताः बभूवुः, महता पांसुवर्षेण नभः दुर्दर्शम् अभवत्। घोरं कलहं कुर्वन्त्यः दारुणारुताः दारुणाः सारिकाः शतशः तस्य रथं प्रति निपेतुः। तस्य तुरगाः जघनेभ्यः स्फुलिङ्गान् नेत्रेभ्यः च अश्रूणि संततं मुमुचुः — अग्निं वारि च तुल्यम्। एवंप्रकाराः बहवः भयावहाः दारुणाः उत्पाताः रावणस्य विनाशाय सम्प्रजज्ञिरे। अस्मिन् भागे प्रकृतेः सर्वे अंशाः — आकाशः, वायुः, पृथिवी, सूर्यः, पक्षिणः, पशवः — रावणस्य विरुद्धं साक्ष्यं ददति। अपसव्यं वायोः गमनं, गृध्राणाम् अनुसरणं, शिवानां रुदितं च शास्त्रप्रसिद्धानि अशुभलक्षणानि। मेघं विना वज्रपातः, अश्वानाम् अश्रूणि च विशेषतः अद्भुतानि, यानि दैवस्य कोपं सूचयन्ति। कविः उत्पातानां दीर्घां सूचीं ददाति येन श्रोतुः मनसि रावणस्य मृत्युः निश्चितः इति भावः दृढः भवति। रुधिरवर्षः प्रथमः उत्पातः — आकाशात् एव रक्तं पतति, यत् रक्तपातस्य पूर्वसूचना। लङ्का दिवसे अपि सन्ध्यारक्ता — कालः अपि विपर्यस्तः। राक्षसानां बाहवः गृहीताः इव — ते प्रहर्तुम् अपि असमर्थाः। सूर्यरश्मीनां विविधाः वर्णाः रावणस्य शरीरे धातवः इव — एतत् अपि विचित्रं लक्षणम्। सारिकाणां कलहः गृहस्य विनाशस्य चिह्नम् इति लोकविश्वासः। अश्वाः अपि स्वामिनः मृत्युं जानन्ति इव रुदन्ति। दिशाम् अन्धकारः, पांसुवर्षः, प्रतिकूलः वायुः च रावणस्य दृष्टिं बुद्धिं च आच्छादयन्ति — एषः प्रतीकात्मकः अर्थः अपि, यतः तस्य विवेकः पूर्वम् एव नष्टः। एते उत्पाताः न केवलं भयानकाः, अपितु न्यायस्य प्रकृतेः समर्थनम् अपि।

रामस्य अपि सौम्यानि शिवानि जयशंसीनि निमित्तानि सर्वशः प्रादुर्भूतानि बभूवुः। राघवः इह स्वजयाय सौम्यानि निमित्तानि दृष्ट्वा परमसंहृष्टः रावणं हतम् एव मेने। ततः निमित्तकोविदः राघवः रणे आत्मगतानि निमित्तानि निरीक्ष्य परां हर्षं निर्वृतिं च जगाम, युद्धे अधिकं विक्रमं च चकार। अत्र उत्पातानां विपरीतं चित्रं — रावणस्य कृते अशुभानि, रामस्य कृते शुभानि, एकस्मिन् एव समये एकस्मिन् एव रणे। रामः ‘निमित्तकोविदः’ — शकुनानां ज्ञाता, अतः सः तेषां सङ्केतं सम्यक् अवगच्छति। तस्य हर्षः निश्चिन्तता च तस्य विक्रमं वर्धयतः। पञ्चत्रिंशः श्लोकः समीक्षिते न दृश्यते, यः रामस्य आत्मविश्वासं स्पष्टं करोति — ‘हतं मेने च रावणम्’। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्ते निबद्धः, सर्गं रामस्य उत्साहेन समापयति, अग्रिमस्य सर्गस्य घोरं युद्धं प्रति भूमिकां रचयति। द्वयोः पक्षयोः निमित्तानां विरोधः कवेः सुविचारितः — दैवं स्पष्टं रामस्य पक्षे। रामः निमित्तानि दृष्ट्वा न आलस्यं भजते, अपितु अधिकं विक्रमं करोति — भाग्यं पुरुषकारेण सह एव फलति। ‘हतं मेने’ इति पदेन रामस्य मनसि विजयः पूर्वम् एव सिद्धः, केवलं कर्मणा प्रकटीकरणम् अवशिष्टम्।