युद्धकाण्डम् — पञ्चाधिकशततमः सर्गः

अगस्त्येन आदित्यहृदयोपदेशः

युद्धश्रान्तस्य रामस्य समीपे अगस्त्यस्य आगमनम्, आदित्यहृदयस्य माहात्म्यम्, सूर्यस्य नामानि स्तुतिः च, नमस्काराः, फलश्रुतिः, रामस्य जपः, सूर्यस्य आशीर्वचनम्

युद्धपरिश्रान्तं चिन्तया स्थितं रामं, अग्रतः युद्धाय समुपस्थितं रावणं च दृष्ट्वा देवैः सह रणं द्रष्टुम् आगतः भगवान् अगस्त्यः रामम् उपगम्य अब्रवीत् — ‘राम, सनातनं गुह्यं शृणु, येन समरे सर्वान् अरीन् विजयिष्यसे।’ सः आदित्यहृदयं नाम पुण्यं सर्वशत्रुविनाशनं स्तोत्रम् उपदिदेश। तस्मिन् सूर्यः सर्वदेवात्मकः इति स्तुतः — सः एव ब्रह्मा विष्णुः शिवः स्कन्दः प्रजापतिः इन्द्रः कुबेरः कालः यमः सोमः वरुणः च; तस्य बहूनि नामानि, ततः बहवः नमस्काराः। सः भूतानि सृजति पालयति नाशयति च, सुप्तेषु जागर्ति, अग्निहोत्रस्य फलम् अपि सः एव। ‘आपत्सु एनं कीर्तयन् न अवसीदति; त्रिः जप्त्वा युद्धे विजयिष्यसि; अस्मिन् क्षणे रावणं जहिष्यसि’ इति उक्त्वा अगस्त्यः यथागतं जगाम। रामः नष्टशोकः भूत्वा आदित्यं प्रेक्ष्य त्रिः जप्त्वा, आचम्य, धनुः आदाय रावणवधाय समुद्यतः। तदा देवमध्यगतः रविः हृष्टः ‘त्वरस्व’ इति अवदत्।

१अगस्त्यस्य आगमनम्, आदित्यहृदयस्य माहात्म्यम्

१ततो युद्धपरिश्रान्तं समरे चिन्तया स्थितम्।
रावणं चाग्रतो दृष्ट्वा युद्धाय समुपस्थितम्॥

२दैवतैश्च समागम्य द्रष्टुमभ्यागतो रणम्।
उपगम्याब्रवीद्राममगस्त्यो भगवांस्तदा॥

३राम राम महाबाहो शृणु गुह्यं सनातनम्।
येन सर्वानरीन्वत्स समरे विजयिष्यसे॥

४आदित्यहृदयं पुण्यं सर्वशत्रुविनाशनम्।
जयावहं जपं नित्यमक्षयं परमं शिवम्॥

५सर्वमङ्गलमाङ्गल्यं सर्वपापप्रणाशनम्।
चिन्ताशोकप्रशमनमायुर्वर्धनमुत्तमम्॥

६रश्मिमन्तं समुद्यन्तं देवासुरनमस्कृतम्।
पूजयस्व विवस्वन्तं भास्करं भुवनेश्वरम्॥

युद्धेन परिश्रान्तं, समरे चिन्तया स्थितं रामं, युद्धाय अग्रतः समुपस्थितं रावणं च दृष्ट्वा, देवतैः सह रणं द्रष्टुम् अभ्यागतः भगवान् अगस्त्यः तदा रामम् उपगम्य अब्रवीत् — ‘महाबाहो राम राम, सनातनं गुह्यं शृणु, वत्स, येन समरे सर्वान् अरीन् विजयिष्यसे। आदित्यहृदयं पुण्यं, सर्वशत्रुविनाशनं, जयावहं, नित्यं जपम्, अक्षयं, परमं, शिवम्, सर्वमङ्गलमाङ्गल्यं, सर्वपापप्रणाशनं, चिन्ताशोकप्रशमनम्, आयुर्वर्धनम् उत्तमम्। रश्मिमन्तं समुद्यन्तं देवासुरनमस्कृतं भुवनेश्वरं भास्करं विवस्वन्तं पूजयस्व।’ पूर्वसर्गयोः रावणः सारथिना अपवाहितः पुनः आगतः; रामः अपि दीर्घेण युद्धेन श्रान्तः चिन्तितः च। अस्मिन् क्षणे मुनेः आगमनं दैवस्य अनुग्रहः। अगस्त्यः एव वनवासकाले रामाय दिव्यानि आयुधानि दत्तवान्, इदानीं सः मन्त्रम् ददाति — शस्त्रात् परं शास्त्रम्। ‘राम राम’ इति द्विरुक्तिः वात्सल्यं सूचयति, ‘वत्स’ इति सम्बोधनं च गुरोः स्नेहम्। स्तोत्रस्य माहात्म्ये तस्य फलानि गणितानि — शत्रुनाशः, जयः, पापनाशः, चिन्तायाः शोकस्य च शमनम्, आयुषः वृद्धिः। ‘गुह्यम्’ इति पदेन तस्य रहस्यत्वं, ‘सनातनम्’ इति तस्य प्राचीनत्वं दर्शितम्। उपास्यः सूर्यः उद्यन्, रश्मियुक्तः, देवैः असुरैः च वन्दितः — सर्वेषां लोकानाम् ईश्वरः। अत्र ध्यातव्यं यत् रामः युद्धे पराजितः नास्ति, किन्तु श्रान्तः चिन्तितः च; रावणः पुनः सज्जः। अतः मुनेः उपदेशः न केवलं शत्रुजयाय, अपितु मनसः शान्तये अपि। ‘चिन्ताशोकप्रशमनम्’ इति फलं रामस्य तत्कालीनाम् अवस्थाम् एव लक्ष्यीकरोति। ‘पूजयस्व’ इति आज्ञया अगस्त्यः उपदेशस्य प्रयोजनं स्पष्टं करोति — स्तोत्रस्य श्रवणं न पर्याप्तम्, पूजा जपः च आवश्यकौ।

In the sargas before this, Rāvaṇa's charioteer had carried him off the field and he had come back; Rāma too was worn out by the long fight and anxious. Holy Agastya, who had come with the gods to watch the battle, saw Rāma standing on the field wearied by the fighting and deep in thought, with Rāvaṇa before him ready for battle again, and at that moment the sage's coming was a grace from heaven. He went up to Rāma and said: "Rāma, Rāma, mighty-armed one, hear this eternal secret, my son, by which you will conquer all your enemies in battle. It is the holy Ādityahṛdaya, the Heart of the Sun: it destroys all enemies and brings victory; it is to be recited always; it is imperishable, supreme and auspicious, the most auspicious of all auspicious things; it destroys every sin, allays anxiety and grief, and is the best increaser of life. Worship Vivasvān, the maker of light, lord of the worlds, radiant and rising, honoured by gods and asuras." It was Agastya who had given Rāma divine weapons during the exile, and now he gave him a mantra, sacred word beyond weapons. The doubled "Rāma, Rāma" speaks of tenderness, and "my son" of a teacher's affection. The hymn is called a secret and eternal, and its praise lists its fruits: the destruction of enemies, victory, the end of sin, relief from anxiety and grief, long life. Rāma had not been defeated, only wearied and troubled while Rāvaṇa stood ready again, so the sage's teaching was meant not only to conquer the enemy but to calm the mind, and "allays anxiety and grief" is aimed squarely at Rāma's state at that moment. The command "worship" makes the purpose plain: hearing the hymn is not enough; it must be used in worship and recitation.

२सूर्यस्य सर्वदेवात्मकत्वं, तस्य नामानि

७सर्वदेवात्मको ह्येष तेजस्वी रश्मिभावनः।
एष देवासुरगणाँल्लोकान्पाति गभस्तिभिः॥

८एष ब्रह्मा च विष्णुश्च शिवः स्कन्दः प्रजापतिः।
महेन्द्रो धनदः कालो यमः सोमो ह्यपां पतिः॥

९पितरो वसवः साध्या अश्विनौ मरुतो मनुः।
वायुर्वह्निः प्रजाः प्राण ऋतुकर्ता प्रभाकरः॥

१०आदित्यः सविता सूर्यः खगः पूषा गभस्तिमान्।
सुवर्णसदृशो भानुर्हिरण्यरेता दिवाकरः॥

११हरिदश्वः सहस्रार्चिः सप्तसप्तिर्मरीचिमान्।
तिमिरोन्मथनः शम्भुस्त्वष्टा मार्तण्डकोंऽशुमान्॥

१२हिरण्यगर्भः शिशिरस्तपनोऽहस्करो रविः।
अग्निगर्भोऽदितेः पुत्रः शङ्खः शिशिरनाशनः॥

१३व्योमनाथस्तमोभेदी ऋग्यजुःसामपारगः।
घनवृष्टिरपां मित्रो विन्ध्यवीथीप्लवंगमः॥

१४आतपी मण्डली मृत्युः पिङ्गलः सर्वतापनः।
कविर्विश्वो महातेजा रक्तः सर्वभवोद्भवः॥

१५नक्षत्रग्रहताराणामधिपो विश्वभावनः।
तेजसामपि तेजस्वी द्वादशात्मन्नमोऽस्तु ते॥

‘एषः सर्वदेवात्मकः, तेजस्वी, रश्मिभावनः; एषः गभस्तिभिः देवासुरगणान् लोकान् पाति। एषः एव ब्रह्मा विष्णुः शिवः स्कन्दः प्रजापतिः महेन्द्रः धनदः कालः यमः सोमः अपां पतिः वरुणः च; पितरः वसवः साध्याः अश्विनौ मरुतः मनुः वायुः वह्निः प्रजाः प्राणः, ऋतुकर्ता प्रभाकरः च। आदित्यः, सविता, सूर्यः, खगः, पूषा, गभस्तिमान्, सुवर्णसदृशः, भानुः, हिरण्यरेताः, दिवाकरः; हरिदश्वः, सहस्रार्चिः, सप्तसप्तिः, मरीचिमान्, तिमिरोन्मथनः, शम्भुः, त्वष्टा, मार्तण्डकः, अंशुमान्; हिरण्यगर्भः, शिशिरः, तपनः, अहस्करः, रविः, अग्निगर्भः, अदितेः पुत्रः, शङ्खः, शिशिरनाशनः; व्योमनाथः, तमोभेदी, ऋग्यजुःसामपारगः, घनवृष्टिः, अपां मित्रः, विन्ध्यवीथीप्लवंगमः; आतपी, मण्डली, मृत्युः, पिङ्गलः, सर्वतापनः, कविः, विश्वः, महातेजाः, रक्तः, सर्वभवोद्भवः; नक्षत्रग्रहताराणाम् अधिपः, विश्वभावनः, तेजसाम् अपि तेजस्वी — द्वादशात्मन्, ते नमः अस्तु।’ अत्र सूर्यः सर्वेषां देवानां स्वरूपम् इति वेदान्तदृष्टिः — एकः एव देवः अनेकरूपैः उपास्यते। नामानि तस्य विविधान् गुणान् दर्शयन्ति — सविता जगतः उत्पादकः, पूषा पोषकः, दिवाकरः दिनस्य कर्ता, हरिदश्वः हरितवर्णैः अश्वैः युक्तः, सप्तसप्तिः सप्तभिः अश्वैः युक्तः, मार्तण्डः अण्डात् जातः, हिरण्यगर्भः ब्रह्माण्डस्य बीजम्, अग्निगर्भः अग्निं गर्भे धारयन्, शिशिरनाशनः शीतस्य नाशकः, विन्ध्यवीथीप्लवंगमः आकाशमार्गे वेगेन गमनशीलः। द्वादशात्मा इति द्वादशमासानां द्वादशादित्यानां च स्वरूपम्। हिन्दीभाष्यम् अपि एतानि नामानि एकैकशः व्याख्याति, ‘१०-१५’ इति संयुक्तेन अङ्केन। एवं नामानां माला सूर्यस्य सर्वव्यापित्वं सर्वशक्तित्वं च स्थापयति, येन उपासकः एकस्मिन् एव देवे सर्वान् देवान् पूजयति। ‘ऋग्यजुःसामपारगः’ इति पदेन सूर्यः त्रयीविद्यायाः अधिष्ठाता, ‘अपां मित्रः’ इति पदेन वर्षायाः कारणम् इति उक्तम्।

"He is the self of all the gods," Agastya went on, "full of splendour, the source of rays, and with his rays he protects the worlds of gods and asuras. He is Brahmā and Viṣṇu, Śiva and Skanda, Prajāpati, great Indra, the Giver of Wealth, Time, Yama, Soma and Varuṇa, lord of the waters; he is the ancestors, the Vasus, the Sādhyas, the two Aśvins, the Maruts, Manu, the Wind and Fire, all creatures and the breath of life, the maker of the seasons, the source of light." This is the vision of the Vedānta, that one god is worshipped under many forms. Then come his names, each showing a different quality: he is Āditya, son of Aditi; Savitṛ, who brings the world forth; Sūrya; the sky-rover; Pūṣan, the nourisher; the rayed one, golden, the shining Bhānu, whose seed is gold, the maker of the day; lord of the green horses, of a thousand flames, drawn by seven steeds, full of beams, destroyer of darkness, Śambhu, Tvaṣṭṛ, Mārtaṇḍa, born from the egg, the radiant one; Hiraṇyagarbha, the golden seed of the universe, the cool one and the burner, maker of the day, Ravi, bearing fire within, son of Aditi, Śaṅkha, destroyer of cold; lord of the sky, piercer of darkness, master of the Ṛg, Yajus and Sāma, which makes him the lord of the threefold Veda, sender of heavy rain and friend of the waters, since he is the cause of the rains, and the swift traveller along the path of the sky; the scorching one, the orbed one, Death, the tawny one, burner of all, the seer, the All, of great splendour, the red one, the source of all that comes to be; lord of the constellations, planets and stars, sustainer of the universe, most splendid of the splendid. "O you of twelve forms," it ends, "salutation to you." The twelve forms are the twelve months and the twelve Ādityas. This garland of names establishes that the sun is present everywhere and holds all power, so that in worshipping this one god the worshipper worships them all.

३नमस्काराः

१६नमः पूर्वाय गिरये पश्चिमायाद्रये नमः।
ज्योतिर्गणानां पतये दिनाधिपतये नमः॥

१७जयाय जयभद्राय हर्यश्वाय नमो नमः।
नमो नमः सहस्रांशो आदित्याय नमो नमः॥

१८नम उग्राय वीराय सारङ्गाय नमो नमः।
नमः पद्मप्रबोधाय प्रचण्डाय नमोऽस्तु ते॥

१९ब्रह्मेशानाच्युतेशाय सूरायादित्यवर्चसे।
भास्वते सर्वभक्षाय रौद्राय वपुषे नमः॥

२०तमोघ्नाय हिमघ्नाय शत्रुघ्नायामितात्मने।
कृतघ्नघ्नाय देवाय ज्योतिषां पतये नमः॥

२१तप्तचामीकराभाय हरये विश्वकर्मणे।
नमस्तमोऽभिनिघ्नाय रुचये लोकसाक्षिणे॥

‘पूर्वाय गिरये नमः, पश्चिमाय अद्रये नमः; ज्योतिर्गणानां पतये, दिनाधिपतये नमः। जयाय, जयभद्राय, हर्यश्वाय नमः नमः; सहस्रांशो, आदित्याय नमः नमः। उग्राय, वीराय, सारङ्गाय नमः नमः; पद्मप्रबोधाय, प्रचण्डाय ते नमः अस्तु। ब्रह्मेशानाच्युतेशाय, सूराय, आदित्यवर्चसे, भास्वते, सर्वभक्षाय, रौद्राय वपुषे नमः। तमोघ्नाय, हिमघ्नाय, शत्रुघ्नाय, अमितात्मने, कृतघ्नघ्नाय, देवाय, ज्योतिषां पतये नमः। तप्तचामीकराभाय, हरये, विश्वकर्मणे, तमोऽभिनिघ्नाय, रुचये, लोकसाक्षिणे नमः।’ अस्मिन् भागे नमस्काराणां परम्परा — पूर्वः गिरिः उदयाचलः, पश्चिमः अद्रिः अस्ताचलः, उभयत्र सूर्यः नम्यते। सः जयस्य स्वरूपं, कल्याणस्य दाता च। सहस्रांशुः सहस्रैः किरणैः युक्तः। पद्मप्रबोधः कमलानि विकासयति। ब्रह्मा ईशानः अच्युतः च तस्य ईशाः अपि, तेषाम् अपि सः ईशः इति भावः। सः तमः हिमं शत्रून् कृतघ्नान् च हन्ति — एते चत्वारः नाशकगुणाः रामस्य प्रस्तुतकार्येण सङ्गच्छन्ते, यतः रावणः अपि तमसः कृतघ्नतायाः च मूर्तिः। तप्तस्वर्णाभः सः लोकस्य साक्षी, सर्वं पश्यति। एते नमस्काराः जपस्य आत्मा। नमस्कारेषु पुनरुक्तिः ‘नमो नमः’ भक्तेः तीव्रतां सूचयति। उग्रः वीरः प्रचण्डः इति विशेषणानि युद्धस्य प्रसङ्गे विशेषेण उचितानि, यतः रामः अपि इदानीं उग्ररूपं धारयिष्यति। ‘लोकसाक्षी’ इति नाम सूचयति यत् सूर्यः रावणस्य सर्वाणि दुष्कर्माणि दृष्टवान्, अतः तस्य वधस्य साक्षी अपि भविष्यति।

Then come the salutations, the soul of the recitation. "Salutation to the eastern mountain, salutation to the western hill," the mountains of sunrise and sunset, where the sun is honoured at both ends of his course; "salutation to the lord of the hosts of lights, the lord of the day. Salutation, salutation to the victorious one, to the joy of victory, to the lord of green horses; salutation, salutation to you of a thousand rays, to Āditya. Salutation, salutation to the fierce one, the hero, the swift one; salutation to the awakener of lotuses, to you, the fiery one. Salutation to the lord of Brahmā, Īśāna and Acyuta," the lord even of those lords, "to Sūra, whose splendour is the sun's, to the shining one, the all-devourer, to the one of fierce form. Salutation to the destroyer of darkness, destroyer of cold, destroyer of foes, the immeasurable, destroyer of the ungrateful, the god, the lord of lights. Salutation to the one bright as molten gold, to Hari, maker of all, remover of darkness, the radiant one, the witness of the world." He is victory itself and the giver of good fortune. The four things he destroys, darkness, cold, enemies and the ungrateful, fit Rāma's task at hand, for Rāvaṇa was the very image of darkness and ingratitude; and the epithets fierce, hero and fiery suit the battle, since Rāma too is about to take on a fierce form. The repeated "salutation, salutation" shows the intensity of devotion. "Witness of the world" means that the sun, who sees everything, had seen all Rāvaṇa's crimes and would witness his death.

४सूर्यस्य महिमा, फलश्रुतिः

२२नाशयत्येष वै भूतं तमेव सृजति प्रभुः।
पायत्येष तपत्येष वर्षत्येष गभस्तिभिः॥

२३एष सुप्तेषु जागर्ति भूतेषु परिनिष्ठितः।
एष चैवाग्निहोत्रं च फलं चैवाग्निहोत्रिणाम्॥

२४देवाश्च क्रतवश्चैव क्रतूनां फलमेव च।
यानि कृत्यानि लोकेषु सर्वेषु परमप्रभुः॥

२५एनमापत्सु कृच्छ्रेषु कान्तारेषु भयेषु च।
कीर्तयन्पुरुषः कश्चिन्नावसीदति राघव॥

२६पूजयस्वैनमेकाग्रो देवदेवं जगत्पतिम्।
एतत्त्रिगुणितं जप्त्वा युद्धेषु विजयिष्यति॥

२७अस्मिन्क्षणे महाबाहो रावणं त्वं जहिष्यसि।
एवमुक्त्वा ततोऽगस्त्यो जगाम स यथागतम्॥

‘एषः प्रभुः भूतं नाशयति, तत् एव सृजति; एषः गभस्तिभिः पाययति तपति वर्षति च। एषः भूतेषु परिनिष्ठितः सुप्तेषु जागर्ति; एषः एव अग्निहोत्रं, अग्निहोत्रिणां फलं च। देवाः, क्रतवः, क्रतूनां फलं च, लोकेषु यानि सर्वेषु कृत्यानि तेषु परमप्रभुः एषः एव। राघव, आपत्सु कृच्छ्रेषु कान्तारेषु भयेषु च एनं कीर्तयन् कश्चित् पुरुषः न अवसीदति। एकाग्रः सन् एनं देवदेवं जगत्पतिं पूजयस्व; एतत् त्रिगुणितं जप्त्वा युद्धेषु विजयिष्यसि। महाबाहो, अस्मिन् क्षणे त्वं रावणं जहिष्यसि।’ एवम् उक्त्वा ततः अगस्त्यः यथागतं जगाम। सूर्यस्य त्रयः व्यापाराः — सृष्टिः स्थितिः संहारः च — एकस्मिन् एव श्लोके उक्ताः। सः जलं पाययति, तापं ददाति, वर्षां करोति — प्रकृतेः चक्रं तस्य अधीनम्। सुप्तेषु जागर्ति इति तस्य साक्षिस्वरूपम्। यज्ञेषु अपि सः एव फलदाता। फलश्रुतिः स्पष्टा — आपत्सु जपः रक्षति, त्रिः जपः युद्धे विजयं ददाति। ‘अस्मिन् क्षणे’ इति पदेन मुनिः तात्कालिकं फलं प्रतिजानीते, येन रामस्य उत्साहः पुनः जागर्ति। अगस्त्यः उपदेशं दत्त्वा न तिष्ठति, तत्क्षणम् एव गच्छति — तस्य कार्यं समाप्तम्। तस्य आगमनं गमनं च दैवकृतम् इव, केवलं रामस्य उपकाराय। ‘देवदेवं जगत्पतिम्’ इति विशेषणाभ्यां सूर्यः सर्वेषां देवानां जगतः च स्वामी इति पुनः स्थाप्यते; ‘एकाग्रः’ इति पदेन जपस्य मुख्यं साधनं चित्तस्य एकाग्रता इति उपदिश्यते।

"This lord destroys what has come to be and brings it forth again; with his rays he dries up, he burns, and he rains." In one verse the sun's three works are named, creation, preservation and destruction, and the whole cycle of nature, drying, heating and rain, is in his hands. "Dwelling within all beings, he wakes while they sleep," the ever-watchful witness; "he is the fire-offering and the fruit of those who offer it. He is the gods, the sacrifices and the fruit of sacrifices, the supreme lord of every act performed in all the worlds. No man who praises him in calamities, in hardships, in wild places and in dangers comes to grief, Rāghava. Worship him with a single mind, the god of gods, the lord of the world; one who recites this three times will be victorious in battle. This very moment, mighty-armed one, you will slay Rāvaṇa." The fruits of the hymn are plain: recited in danger it protects, recited three times it gives victory in battle, and single-mindedness is the chief means of recitation. By saying "this very moment" the sage promised an immediate result, and Rāma's spirit revived. Having said this, Agastya went away as he had come; his work was done, and his coming and going seem ordained solely for Rāma's help.

५रामस्य जपः, सूर्यस्य प्रोत्साहनम्

२८एतच्छ्रुत्वा महातेजा नष्टशोकोऽभवत्तदा।
धारयामास सुप्रीतो राघवः प्रयतात्मवान्॥

२९आदित्यं प्रेक्ष्य जप्त्वेदं परं हर्षमवाप्तवान्।
त्रिराचम्य शुचिर्भूत्वा धनुरादाय वीर्यवान्॥

३०रावणं प्रेक्ष्य हृष्टात्मा जयार्थं समुपागमत्।
सर्वयत्नेन महता वृतस्तस्य वधेऽभवत्॥

३१अथ रविरवदन्निरीक्ष्य रामं मुदितमनाः परमं प्रहृष्यमाणः।
निशिचरपतिसंक्षयं विदित्वा सुरगणमध्यगतो वचस्त्वरेति॥

तत् श्रुत्वा महातेजाः राघवः तदा नष्टशोकः अभवत्; सुप्रीतः प्रयतात्मवान् सः तत् धारयामास। आदित्यं प्रेक्ष्य इदं जप्त्वा सः परं हर्षम् अवाप्तवान्। त्रिः आचम्य शुचिः भूत्वा धनुः आदाय वीर्यवान् हृष्टात्मा रावणं प्रेक्ष्य जयार्थं समुपागमत्; महता सर्वयत्नेन तस्य वधे वृतः अभवत्। अथ सुरगणमध्यगतः रविः रामं निरीक्ष्य मुदितमनाः परमं प्रहृष्यमाणः, निशिचरपतेः संक्षयं विदित्वा ‘त्वरस्व’ इति वचः अवदत्। रामस्य परिवर्तनं स्पष्टम् — शोकात् हर्षं प्रति, चिन्तायाः निश्चयं प्रति। सः विधिवत् जपं करोति — आचमनं शुद्धिः सूर्यदर्शनं त्रिवारं जपः च। ततः एव धनुः गृह्णाति, यत् उपासनायाः कर्मणः च सम्बन्धं दर्शयति। अन्तिमः श्लोकः पुष्पिताग्रावृत्ते निबद्धः; स्वयं सूर्यः देवमध्ये स्थितः रामस्य विजयं समर्थयति — ‘त्वरस्व’ इति शब्दः रावणस्य अन्तः समीपे इति सूचयति। रामः सूर्यवंशीयः, अतः कुलदेवतायाः आशीर्वादः अत्र विशेषेण अर्थवान्। अस्य सर्गस्य अनन्तरं निर्णायकं युद्धम् आरभ्यते। रावणं प्रेक्ष्य हृष्टात्मा इति पदेन सूच्यते यत् पूर्वं यः शत्रुः चिन्तायाः कारणम् आसीत्, सः एव इदानीं हर्षस्य विषयः — विजयस्य निश्चयः। ‘प्रयतात्मवान्’ इति पदेन रामस्य संयमः, ‘धारयामास’ इति पदेन उपदेशस्य हृदये धारणं च सूचिते। शोकस्य नाशः एव विजयस्य प्रथमं सोपानम्।

Hearing this, Rāghava of great splendour was freed from his grief. Delighted and self-controlled, he took the teaching to heart. Looking at the sun he recited the hymn and was filled with the highest joy. Then he sipped water three times and became pure, took up his bow, and, glad at heart as he looked at Rāvaṇa, came forward to win, resolved with all his might on Rāvaṇa's death. The change in Rāma is plain, from grief to joy and from anxiety to resolve; the ending of grief is the first step to victory. He performed the recitation in due form, with the sipping of water, purification, gazing at the sun and three recitations, and only then took up his bow, showing how worship and action belong together. The enemy who had been a cause of anxiety was now a cause of gladness, since victory was certain. Then Ravi, the sun himself, standing amid the hosts of gods, looked at Rāma with a glad heart and great delight, and knowing that the destruction of the lord of the night-roamers was at hand, said: "Make haste!" Rāma was of the solar line, so the blessing of the family's own deity has special meaning here, and the word "make haste" shows that Rāvaṇa's end is near; after this sarga the decisive battle begins.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चाधिकशततमः सर्गः॥ १०५॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३० पदानि

युद्धपरिश्रान्तम् १०५.१ युद्धेन क्लान्तम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: युद्धेन परिश्रान्तः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

अभ्यागतः १०५.२ समीपम् आगतः

सन्धिः: अभि + आगतः → अभ्यागतः — यण्सन्धिः (इ → य्)
समासः: समासः नास्ति — ‘गम्’ धातोः क्तः, ‘अभि’ ‘आ’ उपसर्गौ
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

भगवांस्तदा १०५.२ पूज्यः तदा

सन्धिः: भगवान् + तदा → भगवांस्तदा — नकारस्य रुत्वं सत्वं च, अनुस्वारः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् + अव्ययम्

विजयिष्यसे १०५.३ जेष्यसि

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘जि’ धातोः लृट्, ‘वि’ उपसर्गः
विभक्तिः: क्रियापदम् — लृट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्, आत्मनेपदम्

आदित्यहृदयम् १०५.४ सूर्यस्य रहस्यस्तोत्रम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: आदित्यस्य हृदयम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

सर्वमङ्गलमाङ्गल्यम् १०५.५ सर्वशुभेषु श्रेष्ठं शुभम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: सर्वेषु मङ्गलेषु माङ्गल्यम् — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

आयुर्वर्धनम् १०५.५ जीवितवृद्धिकरम्

सन्धिः: आयुः + वर्धनम् → आयुर्वर्धनम् — विसर्गस्य रेफः
समासः: आयुषः वर्धनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

देवासुरनमस्कृतम् १०५.६ सुरैः असुरैः च वन्दितम्

सन्धिः: देव + असुर → देवासुर — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: देवैः असुरैः च नमस्कृतः — तृतीयातत्पुरुषः (पूर्वपदं द्वन्द्वः)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

रश्मिभावनः १०५.७ किरणानाम् उत्पादकः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: रश्मीन् भावयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

देवासुरगणाँल्लोकान् १०५.७ देवासुरसमूहान् लोकान् च

सन्धिः: गणान् + लोकान् → गणाँल्लोकान् — नकारस्य परसवर्णः, सानुनासिकः लकारः
समासः: देवासुराणां गणाः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम्

ह्यपां १०५.८ जलानाम्

सन्धिः: हि + अपाम् → ह्यपाम् — यण्सन्धिः (इ → य्)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘हि’ अव्ययम् + ‘अपाम्’ षष्ठी बहुवचनम्

ऋतुकर्ता १०५.९ ऋतूनां प्रवर्तकः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: ऋतूनां कर्ता — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

हिरण्यरेता १०५.१० सुवर्णबीजः, ब्रह्माण्डस्य बीजभूतः

सन्धिः: ‘हिरण्यरेताः + दिवाकरः’ इति बाह्यसन्धौ विसर्गलोपः; शब्दान्तः सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: हिरण्यं रेतः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘हिरण्यरेतस्’ प्रातिपदिकम्)

सप्तसप्तिर्मरीचिमान् १०५.११ सप्ताश्वः, किरणवान्

सन्धिः: सप्तसप्तिः + मरीचिमान् → सप्तसप्तिर्मरीचिमान् — विसर्गस्य रेफः
समासः: सप्त सप्तयः (अश्वाः) यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

तिमिरोन्मथनः १०५.११ अन्धकारनाशकः

सन्धिः: तिमिर + उन्मथन → तिमिरोन्मथन — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: तिमिरम् उन्मथ्नाति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

अहस्करः १०५.१२ दिनस्य कर्ता

सन्धिः: अहः + करः → अहस्करः — विसर्गस्य सत्वम्
समासः: अहः करोति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

विन्ध्यवीथीप्लवंगमः १०५.१३ आकाशवीथ्यां वेगेन गच्छन्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: विन्ध्यस्य वीथ्यां प्लवेन गच्छति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

सर्वभवोद्भवः १०५.१४ सर्वोत्पत्तेः कारणम्

सन्धिः: भव + उद्भव → भवोद्भव — गुणसन्धिः
समासः: सर्वेषां भवानाम् उद्भवः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

द्वादशात्मन्नमोऽस्तु १०५.१५ हे द्वादशरूप, नमः अस्तु

सन्धिः: द्वादशात्मन् + नमः → द्वादशात्मन्नमः — सन्धिकार्यं नास्ति; नमः + अस्तु → नमोऽस्तु — उत्वं पूर्वरूपं च
समासः: द्वादश आत्मानः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: सम्बोधनम् + प्रथमा + क्रियापदम्

पश्चिमायाद्रये १०५.१६ पश्चिमपर्वताय (अस्ताचलाय)

सन्धिः: पश्चिमाय + अद्रये → पश्चिमायाद्रये — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: चतुर्थी, एकवचनम्

सहस्रांशो १०५.१७ हे सहस्रकिरण

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: सहस्रम् अंशवः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: सम्बोधनम्, एकवचनम्

पद्मप्रबोधाय १०५.१८ कमलविकासकाय

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: पद्मानि प्रबोधयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: चतुर्थी, एकवचनम्

ब्रह्मेशानाच्युतेशाय १०५.१९ ब्रह्मविष्णुशिवानाम् अधिपतये

सन्धिः: ब्रह्म + ईशान → ब्रह्मेशान — गुणसन्धिः; ईशान + अच्युत → ईशानाच्युत — सवर्णदीर्घः; अच्युत + ईश → अच्युतेश — गुणसन्धिः
समासः: ब्रह्मा च ईशानः च अच्युतः च — द्वन्द्वः; तेषाम् ईशः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: चतुर्थी, एकवचनम्

कृतघ्नघ्नाय १०५.२० कृतघ्ननाशकाय

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: कृतघ्नान् हन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: चतुर्थी, एकवचनम्

तप्तचामीकराभाय १०५.२१ तप्तसुवर्णवर्णाय

सन्धिः: चामीकर + आभ → चामीकराभ — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: तप्तं चामीकरम् — कर्मधारयः; तस्य आभा इव आभा यस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: चतुर्थी, एकवचनम्

अग्निहोत्रिणाम् १०५.२३ अग्निहोत्रकर्तॄणाम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: अग्निहोत्रम् एषाम् अस्ति इति — ‘इनि’ तद्धितः
विभक्तिः: षष्ठी, बहुवचनम्

नावसीदति १०५.२५ न दुःखं प्राप्नोति

सन्धिः: न + अवसीदति → नावसीदति — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: समासः नास्ति — ‘सद्’ धातोः लट्, ‘अव’ उपसर्गः
विभक्तिः: क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

त्रिगुणितम् १०५.२६ त्रिवारम् आवर्तितम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: त्रिः गुणितम् — सुप्सुपासमासः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

त्रिराचम्य १०५.२९ त्रिवारम् आचमनं कृत्वा

सन्धिः: त्रिः + आचम्य → त्रिराचम्य — विसर्गस्य रेफः
समासः: समासः नास्ति — ‘चम्’ धातोः ल्यप्, ‘आ’ उपसर्गः
विभक्तिः: अव्ययम् + ल्यबन्तम्

निशिचरपतिसंक्षयम् १०५.३१ राक्षसराजस्य विनाशम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: निशिचराणां पतिः — षष्ठीतत्पुरुषः; तस्य संक्षयः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्