- सन्धिः
- कृत + अन्त → कृतान्त — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- कृतान्तस्य बलेन चोदितः — तृतीयातत्पुरुषः (पूर्वपदं षष्ठीतत्पुरुषः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
युद्धकाण्डम् — चतुरधिकशततमः सर्गः
रावणेन सारथेः निन्दा सारथिना आत्मसमर्थनं च
रावणस्य क्रोधः, सारथौ विश्वासघातस्य आशङ्का, सारथेः उत्तरम्, रथिनः सारथेः च धर्मः, रावणस्य संतोषः, रणं प्रति पुनरागमनम्
कृतान्तबलचोदितः रावणः मोहात् सुसंक्रुद्धः सूतम् अब्रवीत् — ‘मां हीनवीर्यम् इव अशक्तम् इव अवज्ञाय त्वया शत्रुसमक्षं मम रथः अपवाहितः; चिरकालम् उपार्जितं मम यशः वीर्यं तेजः प्रत्ययः च त्वया विनाशितम्। परेण त्वम् उपस्कृतः असि इति मे प्रतितर्कः; शीघ्रं रथं निवर्तय।’ हितबुद्धिः सूतः सानुनयं प्रत्यवदत् — ‘न भीतः अस्मि, न मूढः, न शत्रुभिः उपजप्तः; स्नेहात् हितम् इति अप्रियं कृतम्। तव श्रमः, अश्वानां खेदः, अशुभानि निमित्तानि च दृष्ट्वा विश्रामाय रथः अपवाहितः। रथस्थेन सारथिना देशकालौ, रथिनः बलाबलं, भूमेः स्थलनिम्नानि, परस्य अन्तरं च ज्ञेयानि।’ संतुष्टः रावणः तस्मै हस्ताभरणं दत्त्वा ‘राघवाभिमुखं रथं नय’ इति आदिशत्, सारथिः च क्षणेन रथं रामस्य अग्रतः अस्थापयत्।
१रावणस्य सारथिं प्रति क्रोधः, विश्वासघातस्य आशङ्का च
१स तु मोहात्सुसंक्रुद्धः कृतान्तबलचोदितः।
क्रोधसंरक्तनयनो रावणः सूतमब्रवीत्॥
२हीनवीर्यमिवाशक्तं पौरुषेण विवर्जितम्।
भीरुं लघुमिवासत्त्वं विहीनमिव तेजसा॥
३विमुक्तमिव मायाभिरस्त्रैरिव बहिष्कृतम्।
मामवज्ञाय दुर्बुद्धे स्वया बुद्ध्या विचेष्टसे॥
४किमर्थं मामवज्ञाय मच्छन्दमनवेक्ष्य च।
त्वया शत्रुसमक्षं मे रथोऽयमपवाहितः॥
५त्वयाद्य हि ममानार्य चिरकालमुपार्जितम्।
यशो वीर्यं च तेजश्च प्रत्ययश्च विनाशितः॥
६शत्रोः प्रख्यातवीर्यस्य रञ्जनीयस्य विक्रमैः।
पश्यतो युद्धलुब्धोऽहं कृतः कापुरुषस्त्वया॥
७यत्त्वं कथमिदं मोहान्न चेद्वहसि दुर्मते।
सत्योऽयं प्रतितर्को मे परेण त्वमुपस्कृतः॥
८नहि तद्विद्यते कर्म सुहृदो हितकांक्षिणः।
रिपूणां सदृशं त्वेतद्यत्त्वयैतदनुष्ठितम्॥
९निवर्तय रथं शीघ्रं यावन्नापैति मे रिपुः।
यदि वाध्युषितोऽसि त्वं स्मर्यते यदि मे गुणः॥
मोहात् सुसंक्रुद्धः कृतान्तबलचोदितः क्रोधसंरक्तनयनः रावणः सूतम् अब्रवीत् — ‘दुर्बुद्धे, हीनवीर्यम् इव, अशक्तम् इव, पौरुषेण विवर्जितम् इव, भीरुं लघुम् इव असत्त्वं, तेजसा विहीनम् इव, मायाभिः विमुक्तम् इव, अस्त्रैः बहिष्कृतम् इव मां अवज्ञाय त्वं स्वया बुद्ध्या विचेष्टसे। किमर्थं माम् अवज्ञाय मम छन्दम् अनवेक्ष्य च त्वया शत्रुसमक्षं मम अयं रथः अपवाहितः? अनार्य, त्वया अद्य मम चिरकालम् उपार्जितं यशः वीर्यं तेजः प्रत्ययः च विनाशितः। प्रख्यातवीर्यस्य विक्रमैः रञ्जनीयस्य शत्रोः पश्यतः युद्धलुब्धः अहं त्वया कापुरुषः कृतः। दुर्मते, यत् त्वं मोहात् कथम् इदं न च वहसि, तस्मात् मम अयं प्रतितर्कः सत्यः — परेण त्वम् उपस्कृतः असि। सुहृदः हितकांक्षिणः तत् कर्म न विद्यते; त्वया यत् अनुष्ठितं तत् रिपूणां सदृशम्। यावत् मम रिपुः न अपैति तावत् शीघ्रं रथं निवर्तय, यदि त्वं वाध्युषितः असि, यदि मम गुणः स्मर्यते।’ ‘कृतान्तबलचोदितः’ इति पदेन कविः आरम्भे एव सूचयति यत् रावणस्य बुद्धिः इदानीं मृत्युना प्रेरिता। तस्य आरोपाः क्रमेण तीव्राः — प्रथमम् अवज्ञा, ततः यशसः नाशः, अन्ते शत्रुणा उत्कोचः इति संशयः। ‘वाध्युषितः’ इति पदं दीर्घकालं सह वसितं सेवकं स्मारयति — रावणः सारथेः पूर्वसेवां स्मृत्वा तं पुनः कर्तव्यं प्रति प्रेरयति। रावणस्य दृष्ट्या युद्धात् अपसरणम् एव अपमानस्य परमा सीमा, अतः सः स्वस्य प्राणरक्षणम् अपि निन्दति। रावणस्य वचनेषु ‘इव’ इति पदस्य आवृत्तिः ध्यातव्या — हीनवीर्यम् इव, अशक्तम् इव, लघुम् इव; सः वस्तुतः तादृशः नास्ति इति मन्यते, किन्तु सारथेः कर्मणा तादृशः दृश्यते इति तस्य दुःखम्। तस्य दृष्टौ यशः एव सर्वस्वम्, प्राणाः अपि ततः न्यूनाः। एषः अभिमानः एव तस्य दौर्बल्यम्।
Driven by the power of Death and furious in his delusion, Rāvaṇa, his eyes red with rage, said to his charioteer: "You act on your own judgment and despise me, fool, as though I had no valour, no strength, no manhood, as though I were a timid, feeble, spiritless creature without splendour, as though I had lost my magic and been cut off from my weapons. Why, despising me and ignoring my wishes, have you driven my chariot away in full view of the enemy? Base one, today you have destroyed the fame, valour, splendour and trust I earned over a long time. With my enemy looking on, a warrior of famed prowess who delights others with his deeds, you have made me, who hunger for battle, into a coward. Since in your delusion, fool, you will not drive the chariot on, my suspicion must be true: you have been bought by the enemy. This is not the act of a friend who wishes me well; what you have done befits an enemy. Turn the chariot back at once, before my enemy gets away, if you have lived long with me and if you remember my kindness." From the start the poet signals that Rāvaṇa's mind is now driven by death. His charges grow sharper one by one: first contempt, then the ruin of his fame, and at last the suspicion of a bribe. Note the repeated "as though": he did not think himself weak or feeble, but the charioteer's act made him look so, and that is what galls him. In his eyes retreat was the height of disgrace, so he condemns even the saving of his own life; fame is everything to him and life counts for less, and that pride is his weakness. In appealing to the long years the charioteer has lived with him and to his favours, he tries to recall him to his duty.
२सारथेः सानुनयम् उत्तरम्
१०एवं परुषमुक्तस्तु हितबुद्धिरबुद्धिना।
अब्रवीद्रावणं सूतो हितं सानुनयं वचः॥
११न भीतोऽस्मि न मूढोऽस्मि नोपजप्तोऽस्मि शत्रुभिः।
न प्रमत्तो न निःस्नेहो विस्मृता न च सत्क्रिया॥
१२मया तु हितकामेन यशश्च परिरक्षता।
स्नेहप्रस्कन्नमनसा हितमित्यप्रियं कृतम्॥
१३नास्मिन्नर्थे महाराज त्वं मां प्रियहिते रतम्।
कश्चिल्लघुरिवानार्यो दोषतो गन्तुमर्हसि॥
१४श्रूयतां प्रति दास्यामि यन्निमित्तं मया रथः।
नदीवेग इवाम्भोभिः संयुगे विनिवर्तितः॥
१५श्रमं तवावगच्छामि महता रणकर्मणा।
नहि ते वीर्यसौमुख्यं प्रकर्षं नोपधारये॥
१६रथोद्वहनखिन्नाश्च भग्ना मे रथवाजिनः।
दीना घर्मपरिश्रान्ता गावो वर्षहता इव॥
अबुद्धिना एवं परुषम् उक्तः हितबुद्धिः सूतः रावणं हितं सानुनयं वचः अब्रवीत् — ‘न भीतः अस्मि, न मूढः अस्मि, न शत्रुभिः उपजप्तः अस्मि; न प्रमत्तः, न निःस्नेहः, न च सत्क्रिया विस्मृता। किन्तु हितकामेन यशः परिरक्षता स्नेहप्रस्कन्नमनसा मया ‘हितम्’ इति अप्रियं कृतम्। महाराज, अस्मिन् अर्थे प्रियहिते रतं मां कश्चित् लघुः अनार्यः इव दोषतः गन्तुं न अर्हसि। श्रूयतां, यन्निमित्तं मया संयुगे रथः नदीवेगः अम्भोभिः इव विनिवर्तितः, तत् प्रति दास्यामि। महता रणकर्मणा तव श्रमम् अवगच्छामि; ते वीर्यसौमुख्यं प्रकर्षं च न उपधारये। मम रथवाजिनः रथोद्वहनखिन्नाः भग्नाः दीनाः घर्मपरिश्रान्ताः वर्षहताः गावः इव।’ सारथेः उत्तरं संयतं विनयपूर्णं च — प्रथमं सः रावणस्य प्रत्येकम् आरोपं निराकरोति, ततः स्वस्य हेतुं निवेदयति। ‘स्नेहप्रस्कन्नमनसा’ इति पदेन तस्य निष्ठा प्रकटा — स्नेहेन आर्द्रं तस्य मनः। हितम् अप्रियम् अपि भवितुम् अर्हति, इति नीतिशास्त्रस्य प्रसिद्धं तत्त्वम् अत्र उदाहृतम्। अश्वानां वर्णनं करुणम् — ते धर्मेण श्रान्ताः, वर्षया आहताः गावः इव दीनाः; एतेन युद्धस्य दीर्घता अपि सूच्यते। सारथिः रावणस्य आरोपान् एकैकशः निराकरोति — भयं, मोहं, शत्रुभेदं, प्रमादं, स्नेहाभावं, कृतघ्नतां च। एतेन तस्य उत्तरं तर्कपूर्णं भवति। नदीवेगस्य उपमया सः कथयति यत् यथा नद्याः प्रवाहः स्वजलेन एव प्रतिनिवर्तते, तथा मया रथः परिस्थित्या प्रतिनिवर्तितः, न स्वेच्छया। सः रावणस्य श्रमं स्पष्टं वदति — अप्रियम् अपि सत्यम्।
So harshly addressed by his unwise master, the charioteer, who meant him well, answered with beneficial and conciliatory words, restrained and modest, first rejecting each charge and then giving his reasons. "I am not afraid," he said, "I am not deluded, I have not been suborned by the enemy; I am not careless, I do not lack affection, and I have not forgotten your favours." So he disposed of every accusation, fear, folly, treachery, negligence, lack of love and ingratitude, one by one. "But wishing your good and guarding your fame, my heart moist with affection, I did something unwelcome because it was for your good." That what is good for one may be unwelcome is a well-known principle of statecraft, and his heart "moist with affection" shows his loyalty. "In this matter, great king, you should not find fault with me, who am devoted to your welfare, as if I were some petty, ignoble man. Listen, and I will tell you why I turned the chariot back in battle, as a river's flood is turned back by its own waters." That is, it was the situation that turned it back, not his own whim. "I saw how weary you were from the great labour of battle; I could not see your ardour or your superiority in valour. And my chariot horses are worn out from drawing the chariot, broken down, wretched and exhausted by the heat, like cows beaten by the rain." He spoke plainly of Rāvaṇa's fatigue, an unwelcome truth, and the pitiful picture of the horses also tells how long the fighting had gone on.
३सारथिधर्मः — रथस्थेन ज्ञेयानि
१७निमित्तानि च भूयिष्ठं यानि प्रादुर्भवन्ति नः।
तेषु तेष्वभिपन्नेषु लक्षयाम्यप्रदक्षिणम्॥
१८देशकालौ च विज्ञेयौ लक्षणानीङ्गितानि च।
दैन्यं हर्षश्च खेदश्च रथिनश्च बलाबलम्॥
१९स्थलनिम्नानि भूमेश्च समानि विषमाणि च।
युद्धकालश्च विज्ञेयः परस्यान्तरदर्शनम्॥
२०उपयानापयाने च स्थानं प्रत्यपसर्पणम्।
सर्वमेतद्रथस्थेन ज्ञेयं रथकुटुम्बिना॥
२१तव विश्रामहेतोस्तु तथैषां रथवाजिनाम्।
रौद्रं वर्जयता खेदं क्षमं कृतमिदं मया॥
२२स्वेच्छया न मया वीर रथोऽयमपवाहितः।
भर्तुः स्नेहपरीतेन मयेदं यत्कृतं प्रभो॥
२३आज्ञापय यथातत्त्वं वक्ष्यस्यरिनिषूदन।
तत्करिष्याम्यहं वीर गतानृण्येन चेतसा॥
‘यानि भूयिष्ठं निमित्तानि नः प्रादुर्भवन्ति, तेषु तेषु अभिपन्नेषु अप्रदक्षिणं लक्षयामि। देशकालौ, लक्षणानि इङ्गितानि च, दैन्यं हर्षः खेदः च, रथिनः बलाबलं च विज्ञेयम्। भूमेः स्थलनिम्नानि समानि विषमाणि च, युद्धकालः, परस्य अन्तरदर्शनं च; उपयानापयाने, स्थानं, प्रत्यपसर्पणं च — एतत् सर्वं रथस्थेन रथकुटुम्बिना ज्ञेयम्। तव विश्रामहेतोः, तथा एषां रथवाजिनां च, रौद्रं खेदं वर्जयता मया इदं क्षमं कृतम्। वीर, मया स्वेच्छया अयं रथः न अपवाहितः; प्रभो, भर्तुः स्नेहपरीतेन मया इदं कृतम्। अरिनिषूदन, यथातत्त्वम् आज्ञापय, यत् वक्ष्यसि तत् गतानृण्येन चेतसा अहं करिष्यामि।’ अत्र सारथेः कर्तव्यानां सूची दत्ता, या प्राचीनयुद्धशास्त्रस्य सारः। सारथिः न केवलम् अश्वचालकः, अपितु रथिनः सहायः मन्त्री च — सः देशं कालं भूमिं शत्रोः दौर्बल्यं रथिनः मनोदशां च अवेक्षते। ‘रथकुटुम्बी’ इति पदम् अपूर्वम् — रथः सारथेः कुटुम्बम् इव, तस्य रक्षणं तस्य धर्मः। अशुभनिमित्तानां दर्शनम् अपि तस्य कार्यस्य भागः। ‘गतानृण्येन चेतसा’ इति पदेन सः स्वामिनः ऋणात् मुक्तिम् इच्छति — स्वामिनः आज्ञापालनेन एव तत् ऋणं शोध्यते। अनेन प्रसङ्गेन सूच्यते यत् युद्धे विजयः केवलं शौर्येण न, अपितु विवेकेन अपि लभ्यते। सारथिः स्वामिनः आज्ञां पुनः याचते — ‘आज्ञापय’ इति; तस्य विनयः निष्ठा च अत्र पूर्णतया दृश्येते। रावणस्य मिथ्याशङ्का अनेन निरस्ता भवति। विशेषतः परस्य अन्तरदर्शनम् — शत्रोः दौर्बल्यस्य क्षणस्य अन्वेषणम् — सारथेः प्रधानं कौशलम्।
"And in the many omens that appear to us," he went on, "as each one arises I see ill fortune. A charioteer must know place and time, signs and gestures, dejection, joy and weariness, and the strength and weakness of his warrior; high and low ground, level and uneven; the time for battle and the enemy's weak points; when to advance and when to withdraw, when to stand and when to fall back. All this the charioteer must know, for he has the chariot in his care as a man has his family. For your rest, and for these chariot horses, to spare you a dreadful exhaustion, I did what was fitting. It was not of my own will, hero, that I drove the chariot away; what I did, my lord, I did out of devotion to my master. Now command me as you truly wish, destroyer of foes; whatever you tell me I will do, with a heart set on repaying my debt to you." Here is a list of a charioteer's duties that sums up the ancient art of war. A charioteer is not merely a driver but the warrior's helper and counsellor, watching place, time and ground, the enemy's weakness and his master's state of mind, and above all looking for the enemy's moment of weakness; reading the omens is part of his task too. The unusual phrase that the chariot is his family means that guarding it is his duty. He wants to be free of his debt to his master, a debt paid only by obedience, and so he asks again for his orders; his modesty and loyalty are complete, and Rāvaṇa's false suspicion is laid to rest. The episode suggests that victory in war comes not from courage alone but from judgment too.
४रावणस्य संतोषः, रणं प्रति पुनरागमनम्
२४संतुष्टस्तेन वाक्येन रावणस्तस्य सारथेः।
प्रशस्यैनं बहुविधं युद्धलुब्धोऽब्रवीदिदम्॥
२५रथं शीघ्रमिमं सूत राघवाभिमुखं नय।
नाहत्वा समरे शत्रून्निवर्तिष्यति रावणः॥
२६एवमुक्त्वा रथस्थस्य रावणो राक्षसेश्वरः।
ददौ तस्य शुभं ह्येकं हस्ताभरणमुत्तमम्।
श्रुत्वा रावणवाक्यानि सारथिः संन्यवर्तत॥
२७ततो द्रुतं रावणवाक्यचोदितः प्रचोदयामास हयान्स सारथिः।
स राक्षसेन्द्रस्य ततो महारथः क्षणेन रामस्य रणाग्रतोऽभवत्॥
तस्य सारथेः तेन वाक्येन संतुष्टः युद्धलुब्धः रावणः एनं बहुविधं प्रशस्य इदम् अब्रवीत् — ‘सूत, इमं रथं शीघ्रं राघवाभिमुखं नय; समरे शत्रून् अहत्वा रावणः न निवर्तिष्यति।’ एवम् उक्त्वा राक्षसेश्वरः रावणः रथस्थस्य तस्य शुभम् एकम् उत्तमं हस्ताभरणं ददौ; रावणवाक्यानि श्रुत्वा सारथिः संन्यवर्तत। ततः रावणवाक्यचोदितः सः सारथिः द्रुतं हयान् प्रचोदयामास; राक्षसेन्द्रस्य सः महारथः क्षणेन रामस्य रणाग्रतः अभवत्। रावणस्य क्रोधः सारथेः विवेकपूर्णवचनेन शान्तः; सः कृतज्ञतया आभरणं ददाति, यत् राज्ञः उदारतायाः चिह्नम्। किन्तु तस्य निश्चयः न परिवर्तते — शत्रुवधं विना न निवर्तिष्ये इति। एषा प्रतिज्ञा एव तस्य अन्तस्य कारणं भविष्यति। षड्विंशः श्लोकः षट्पादः, तस्य तृतीयः अर्धः समीक्षिते न दृश्यते। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्ते निबद्धः, रथस्य वेगं ‘क्षणेन’ इति पदेन दर्शयति। अस्मिन् सर्गे युद्धं स्थगितम्, स्वामिसेवकयोः संवादः एव मुख्यः — महायुद्धस्य मध्ये एषः विरामः अग्रिमस्य निर्णायकस्य युद्धस्य पूर्वभूमिका। हस्ताभरणस्य दानं सेवकस्य सम्मानम्, पूर्वस्य निन्दायाः प्रायश्चित्तम् इव। किन्तु सारथेः हितवचनम् — विश्रामस्य आवश्यकता, अशुभनिमित्तानि — रावणेन उपेक्षितम्; सः केवलं स्वस्य निष्ठायाः प्रमाणम् अङ्गीकरोति, न तु परामर्शम्। अतः रावणस्य रथः पुनः रामस्य सम्मुखं गच्छति, नियतेः मार्गेण। ‘रावणवाक्यचोदितः’ इति पदं प्रथमश्लोकस्य ‘कृतान्तबलचोदितः’ इत्यनेन सह तुलनीयम् — रावणः कृतान्तेन प्रेर्यते, सारथिः रावणेन।
Pleased with the charioteer's words, Rāvaṇa, still eager for battle, praised him in many ways and said: "Drive this chariot quickly towards Rāghava, charioteer; Rāvaṇa will not turn back without killing his enemies in battle." With that, the lord of the rākṣasas gave the charioteer standing in the chariot a single fine, beautiful bracelet, a mark of a king's generosity and an honour to his servant, as if in amends for his earlier abuse. Hearing Rāvaṇa's words, the charioteer turned back, and urged on by them he drove the horses swiftly, so that in a moment the great chariot of the rākṣasa lord stood before Rāma at the front of the battle. The charioteer's sensible words calmed Rāvaṇa's anger, but his resolve did not change, and his vow not to turn back without killing his enemy would be the cause of his end. He accepted the proof of the charioteer's loyalty but ignored his advice, the need for rest and the evil omens, and so his chariot went back to face Rāma along the path of fate. Rāvaṇa was driven by Death, as the sarga began, and the charioteer was driven by Rāvaṇa. In this sarga the fighting pauses and the exchange between master and servant takes its place, a lull in the middle of the great battle that prepares for the decisive fight to come.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुरधिकशततमः सर्गः॥ १०४॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- क्रोधेन संरक्ते नयने यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- इव + अशक्तम् → इवाशक्तम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- हीनं वीर्यं यस्य तम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- बहिः + कृतम् → बहिष्कृतम् — विसर्गस्य षत्वम्
- समासः
- गतिसमासः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- मत् + छन्दम् → मच्छन्दम् — श्चुत्वं, छत्वम्; छन्दम् + अनवेक्ष्य — मकारस्य स्वरयोगः
- समासः
- मम छन्दः — षष्ठीतत्पुरुषः; ‘अनवेक्ष्य’ नञ्पूर्वं ल्यबन्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् + अव्ययम्
- सन्धिः
- चिरकालम् + उपार्जितम् — मकारस्य स्वरयोगः
- समासः
- चिरः कालः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- ‘चिरकालम्’ अत्यन्तसंयोगे द्वितीया; ‘उपार्जितम्’ प्रथमा नपुंसकम्
- सन्धिः
- युद्धलुब्धः + अहम् → युद्धलुब्धोऽहम् — विसर्गस्य उत्वं, गुणः, पूर्वरूपम्
- समासः
- युद्धे लुब्धः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- प्रादिसमासः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- उप + कृतः → उपस्कृतः — सुडागमः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘कृ’ धातोः क्तः, ‘उप’ उपसर्गः, ‘सुट्’ आगमः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- हितं कांक्षति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
- सन्धिः
- वा + अधि + उषितः → वाध्युषितः — सवर्णदीर्घः, यण्सन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वस्’ धातोः क्तः, ‘अधि’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- ‘वा’ अव्ययम् + प्रथमा एकवचनम्
- सन्धिः
- स + अनुनयम् → सानुनयम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- अनुनयेन सहितम् — सहबहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (वचसः विशेषणम्)
- सन्धिः
- न + उपजप्तः → नोपजप्तः — गुणसन्धिः; उपजप्तः + अस्मि → उपजप्तोऽस्मि — उत्वं पूर्वरूपं च
- समासः
- समासः नास्ति — ‘जप्’ धातोः क्तः, ‘उप’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् + क्रियापदम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- स्नेहेन प्रस्कन्नं मनः यस्य तेन — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- नद्याः वेगः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वीर्यस्य सौमुख्यम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- घर्मेण परिश्रान्ताः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- न प्रदक्षिणम् — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- लक्षणानि + इङ्गितानि → लक्षणानीङ्गितानि — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- बल + अबलम् → बलाबलम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- बलं च अबलं च — समाहारद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- स्थलानि च निम्नानि च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- उपयान + अपयाने → उपयानापयाने — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- उपयानं च अपयानं च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- रथः कुटुम्बम् अस्य अस्ति इति — ‘इनि’ तद्धितः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- स्नेहेन परीतः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- गत + आनृण्य → गतानृण्य — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- गतम् आनृण्यं प्रति येन — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘चेतसा’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अरीन् निषूदयति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
- सन्धिः
- राघव + अभिमुखम् → राघवाभिमुखम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- राघवम् अभिमुखम् — द्वितीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- हस्त + आभरणम् → हस्ताभरणम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- हस्तस्य आभरणम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- रणाग्रतः + अभवत् → रणाग्रतोऽभवत् — विसर्गस्य उत्वं, पूर्वरूपम्
- समासः
- रणस्य अग्रम् — षष्ठीतत्पुरुषः; ‘तसिल्’ प्रत्ययः
- विभक्तिः
- अव्ययम् + क्रियापदम्