- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समरे श्लाघते इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘श्लाघिन्’ इति प्रातिपदिकम्)
युद्धकाण्डम् — त्र्यधिकशततमः सर्गः
रामेण रावणस्य भर्त्सनं सारथिना रथापवाहनं च
रावणस्य शरवृष्टिः, रामस्य किंशुकोपमा, सीताहरणस्य निन्दा, रामस्य प्रतिज्ञा, वर्धमानं बलं, रावणस्य मोहः, सारथिना रथस्य अपवाहनम्
रामेण पीडितः रावणः महाक्रोधम् उपगम्य बाणधारासहस्रैः रामं पूरयामास, किन्तु रामः महागिरिः इव न प्राकम्पत। रुधिरसिक्तः रामः फुल्लः किंशुकः इव अदृश्यत। शरान्धकारे द्वौ योद्धारौ परस्परं न अपश्यताम्। ततः रामः प्रहस्य रावणं परुषम् अवदत् — ‘असहायां वैदेहीं हृत्वा शूरः अहम् इति मन्यसे; चौरवत् तां अपाकर्षः; मम संनिधौ सा धर्षिता स्यात् चेत् त्वं खरस्य गतिं गच्छेः। अद्य मम शरैः छिन्नं तव शिरः क्रव्यादाः कर्षन्तु।’ इति उक्त्वा सः रावणं शरवर्षैः अवाकिरत्। रामस्य बलं हर्षः अस्त्राणि च प्रादुरभवन्; रावणः विघूर्णहृदयः भूत्वा न शस्त्रम् आरेभे न धनुः अकर्षत्। तं दृष्ट्वा सारथिः शनैः रथं युद्धात् अपवाहयत्।
१रावणस्य शरवृष्टिः, रामस्य अकम्प्यता
१स तु तेन तदा क्रोधात्काकुत्स्थेनार्दितो भृशम्।
रावणः समरश्लाघी महाक्रोधमुपागमत्॥
२स दीप्तनयनोऽमर्षाच्चापमुद्यम्य वीर्यवान्।
अभ्यर्दयत्सुसंक्रुद्धो राघवं परमाहवे॥
३बाणधारासहस्रैस्तैः स तोयद इवाम्बरात्।
राघवं रावणो बाणैस्तटाकमिव पूरयन्॥
४पूरितः शरजालेन धनुर्मुक्तेन संयुगे।
महागिरिरिवाकम्प्यः काकुत्स्थो न प्रकम्पते॥
५स शरैः शरजालानि वारयन्समरे स्थितः।
गभस्तीनिव सूर्यस्य प्रतिजग्राह वीर्यवान्॥
६ततः शरसहस्राणि क्षिप्रहस्तो निशाचरः।
निजघानोरसि क्रुद्धो राघवस्य महात्मनः॥
७स शोणितसमादिग्धः समरे लक्ष्मणाग्रजः।
दृष्टः फुल्ल इवारण्ये सुमहान्किंशुकद्रुमः॥
८शराभिघातसंरब्धः सोऽभिजग्राह सायकान्।
काकुत्स्थः सुमहातेजा युगान्तादित्यवर्चसः॥
९ततोऽन्योन्यं सुसंरब्धौ तावुभौ रामरावणौ।
शरान्धकारे समरे नोपलक्षयतां तदा॥
पूर्वसर्गे काकुत्स्थेन भृशम् अर्दितः समरश्लाघी रावणः महाक्रोधम् उपागमत्। सः दीप्तनयनः अमर्षात् चापम् उद्यम्य परमाहवे सुसंक्रुद्धः राघवम् अभ्यर्दयत्। यथा तोयदः अम्बरात् तटाकं पूरयति, तथा रावणः बाणधारासहस्रैः राघवं पूरयन् इव अभवत्। धनुर्मुक्तेन शरजालेन पूरितः अपि काकुत्स्थः महागिरिः इव अकम्प्यः न प्रकम्पते स्म। सः समरे स्थितः शरैः शरजालानि वारयन्, सूर्यस्य गभस्तीन् इव तान् वीर्यवान् प्रतिजग्राह। ततः क्षिप्रहस्तः निशाचरः क्रुद्धः महात्मनः राघवस्य उरसि शरसहस्राणि निजघान। शोणितसमादिग्धः लक्ष्मणाग्रजः समरे अरण्ये फुल्लः सुमहान् किंशुकद्रुमः इव दृष्टः। शराभिघातेन संरब्धः युगान्तादित्यवर्चसः सुमहातेजाः काकुत्स्थः सायकान् अभिजग्राह। ततः सुसंरब्धौ तौ रामरावणौ शरान्धकारे समरे परस्परं न उपलक्षयताम्। अस्मिन् भागे कविः द्वे उपमे युगपत् प्रयुङ्क्ते — मेघः तटाकं पूरयति, पर्वतः वर्षां सहते। रामः सर्वं सहमानः अपि न विचलति, तस्य धैर्यम् एव अस्य सर्गस्य मूलम्। किंशुकस्य रक्तपुष्पाणि रुधिरसिक्तस्य रामस्य उपमानम्, पूर्वसर्गे रावणस्य अशोकोपमायाः प्रतिरूपम्। शरान्धकारः इति पदं शराणां बाहुल्यं दर्शयति — तावन्तः शराः यत् सूर्यप्रकाशः अपि निरुद्धः। युगान्तादित्यः इति रामस्य तेजसः प्रलयकारिणः सूर्यस्य सादृश्यम्, यत् अग्रिमं संहारं सूचयति। रावणस्य क्रोधः अत्र पूर्वसर्गस्य अपमानात् उत्पन्नः — सः समाजमध्ये खिन्नः आसीत्, अतः इदानीं सर्वशक्त्या आक्रामति। ‘समरश्लाघी’ इति विशेषणं तस्य आत्मप्रशंसनस्वभावं स्मारयति, यः अग्रे रामस्य वचने तीक्ष्णतया निन्द्यते। रामः शरान् केवलं न सहते, अपितु ‘प्रतिजग्राह’ — स्वीकरोति इव, यथा पृथिवी सूर्यकिरणान् स्वीकरोति। एतेन तस्य सहनशक्तिः शान्तता च प्रकाशते। उरसि शरसहस्राणाम् आघातः रामस्य अपि व्रणान् करोति, किन्तु तेन सः न दुर्बलः भवति; प्रत्युत शराभिघातः तस्य संरम्भं वर्धयति। अन्ते द्वयोः शराणां घनत्वेन रणभूमौ अन्धकारः इव जातः — एषा अतिशयोक्तिः युद्धस्य तीव्रतां दर्शयति, पाठकस्य मनसि च दृश्यं स्थापयति। ‘अरण्ये’ इति पदेन सूच्यते यत् वने एकाकी फुल्लः किंशुकः यथा दूरात् दृश्यते, तथा रामः अपि रणे प्रकाशते।
So hard pressed by Kākutstha in the previous sarga, and humiliated in front of his own army, Rāvaṇa, who gloried in battle, fell into a great rage; the epithet recalls the boastfulness that Rāma's words will soon lash. His eyes blazing with indignation, he raised his bow and in towering fury attacked Rāghava with all his might in that great battle. He poured thousands of streams of arrows on Rāghava, filling him with them as a cloud from the sky fills a pond. Yet though covered with the net of arrows from the bow, Kākutstha did not tremble, unshakeable as a great mountain in the rain; the two similes, the cloud filling the pond and the mountain bearing the storm, come together, and Rāma's steadfastness is the foundation of this sarga. Standing firm, warding off the nets of arrows with his own, the valiant one received them as the earth receives the rays of the sun, so calm was his endurance. Then the swift-handed night-roamer in his anger drove thousands of arrows into the chest of the great-souled Rāghava. Smeared with blood, Lakṣmaṇa's elder brother looked like a great kiṃśuka tree in flower in the forest, visible from afar as a lone flowering tree in the woods is, the counterpart of the flowering aśoka to which Rāvaṇa was compared in the previous sarga. The wounds did not weaken him; the blows of the arrows only roused him, and Kākutstha of great splendour, bright as the sun at the end of an age, a sun that brings destruction, foreshadowing the slaughter to come, took up his arrows. Then Rāma and Rāvaṇa, both in fury, could no longer see each other in the darkness of arrows on that battlefield, so thick were the arrows that even the sunlight was blocked, a hyperbole that makes the intensity of the fight vivid in the reader's mind.
२रामस्य परुषवचनम् — सीताहरणस्य निन्दा
१०ततः क्रोधसमाविष्टो रामो दशरथात्मजः।
उवाच रावणं वीरः प्रहस्य परुषं वचः॥
११मम भार्या जनस्थानादज्ञानाद्राक्षसाधम।
हृता ते विवशा यस्मात्तस्मात्त्वं नासि वीर्यवान्॥
१२मया विरहितां दीनां वर्तमानां महावने।
वैदेहीं प्रसभं हृत्वा शूरोऽहमिति मन्यसे॥
१३स्त्रीषु शूर विनाथासु परदाराभिमर्शनम्।
कृत्वा कापुरुषं कर्म शूरोऽहमिति मन्यसे॥
१४भिन्नमर्याद निर्लज्ज चारित्रेष्वनवस्थित।
दर्पान्मृत्युमुपादाय शूरोऽहमिति मन्यसे॥
१५शूरेण धनदभ्रात्रा बलैः समुदितेन च।
श्लाघनीयं महत्कर्म यशस्यं च कृतं त्वया॥
१६उत्सेकेनाभिपन्नस्य गर्हितस्याहितस्य च।
कर्मणः प्राप्नुहीदानीं तस्याद्य सुमहत्फलम्॥
१७शूरोऽहमिति चात्मानमवगच्छसि दुर्मते।
नैव लज्जास्ति ते सीतां चौरवद्व्यपकर्षतः॥
१८यदि मत्संनिधौ सीता धर्षिता स्यात्त्वया बलात्।
भ्रातरं तु खरं पश्येस्तदा मत्सायकैर्हतः॥
ततः क्रोधसमाविष्टः दशरथात्मजः वीरः रामः प्रहस्य रावणं परुषं वचः उवाच — ‘राक्षसाधम, अज्ञानात् जनस्थानात् विवशा मम भार्या त्वया हृता, तस्मात् त्वं न वीर्यवान् असि। मया विरहितां दीनां महावने वर्तमानां वैदेहीं प्रसभं हृत्वा शूरः अहम् इति मन्यसे। विनाथासु स्त्रीषु शूर, परदाराभिमर्शनं कापुरुषं कर्म कृत्वा शूरः अहम् इति मन्यसे। भिन्नमर्याद, निर्लज्ज, चारित्रेषु अनवस्थित, दर्पात् मृत्युम् उपादाय शूरः अहम् इति मन्यसे। धनदस्य भ्रात्रा, बलैः समुदितेन शूरेण त्वया महत् श्लाघनीयं यशस्यं च कर्म कृतम्! उत्सेकेन अभिपन्नस्य गर्हितस्य अहितस्य च तस्य कर्मणः सुमहत् फलम् इदानीम् अद्य प्राप्नुहि। दुर्मते, आत्मानं शूरः इति अवगच्छसि, चौरवत् सीतां व्यपकर्षतः ते लज्जा न एव अस्ति। यदि मम संनिधौ त्वया सीता बलात् धर्षिता स्यात्, तदा मत्सायकैः हतः भ्रातरं खरं पश्येः।’ अत्र ‘शूरोऽहमिति मन्यसे’ इति वाक्यं त्रिवारम् आवर्तते, प्रतिवारं व्यङ्ग्येन तीक्ष्णतरम्। पञ्चदशे श्लोके वचनं विपरीतलक्षणया उक्तम् — ‘महत् श्लाघनीयं कर्म’ इति प्रशंसा वस्तुतः निन्दा एव। रामः रावणस्य कुलम् अपि स्मारयति — कुबेरस्य भ्राता भूत्वा अपि त्वम् एवं नीचं कर्म अकरोः। खरस्य स्मरणं जनस्थाने रामस्य पूर्वविजयं सूचयति, यत्र चतुर्दशसहस्राणि राक्षसाः हताः। एवं रामः शस्त्रात् पूर्वं वाचा एव शत्रोः आत्मगौरवं भिनत्ति। रामस्य भर्त्सनस्य मुख्यः विषयः शौर्यस्य यथार्थं स्वरूपम्। शूरः सः यः समरे समक्षं युध्यते, न यः असहायां स्त्रियं हरति। रावणः स्वस्य शौर्यं गर्वेण वर्णयति स्म, अतः रामः तस्य एव शब्दं गृहीत्वा तं प्रति प्रत्यावर्तयति। ‘विनाथासु स्त्रीषु शूर’ इति सम्बोधनम् अत्यन्तं कटु। ‘दर्पात् मृत्युम् उपादाय’ इति वचनेन रामः सूचयति यत् सीताहरणम् एव रावणस्य मृत्योः कारणम्, तत् तेन स्वयम् एव गृहीतम्। एवं रामः धर्मस्य पक्षात् वदति — स्त्रीरक्षणं शूरस्य प्रथमं कर्तव्यम्, तस्य उल्लङ्घनं कापुरुषता।
Then Rāma, son of Daśaratha, filled with anger, laughed and spoke harsh words to Rāvaṇa: "Vilest of rākṣasas, you carried off my helpless wife from Janasthāna without my knowledge, and so you are no hero. You seized Vaidehī by force when she was without me, forlorn in the great forest, and you think, 'I am a hero.' Hero among women who have no protector! You did the coward's deed of laying hands on another man's wife, and you think, 'I am a hero.' You breaker of bounds, shameless, unsteady in conduct, you have taken death upon yourself out of pride, and you think, 'I am a hero.' A great, praiseworthy and glorious deed indeed, done by a hero, the brother of the Lord of Wealth, with armies at his command! Now reap today the full fruit of that deed, a reproach and a harm, done by one swollen with arrogance. Fool, you think yourself a hero, yet you feel no shame at dragging Sītā away like a thief. Had you laid hands on Sītā by force in my presence, you would have gone to join your brother Khara, slain by my arrows." The refrain "you think, 'I am a hero'" comes three times, sharper with irony each time. The praise of a great and glorious deed is really scorn, spoken by saying the opposite. Rāma reminds him of his family too, that as brother of Kubera he should never have stooped so low, and the mention of Khara recalls Rāma's earlier victory at Janasthāna, where fourteen thousand rākṣasas were slain. The heart of the rebuke is what true heroism is: a hero is one who fights face to face in battle, not one who carries off a helpless woman. Rāvaṇa had boasted of his heroism, so Rāma takes his own word and turns it against him, and "hero among women without protectors" is especially bitter. "You have taken death upon yourself out of pride" means that the abduction of Sītā, which he chose for himself, is the cause of his death. Rāma speaks from dharma: to protect women is a hero's first duty, and to violate it is cowardice. So before his weapons strike, his words shatter his enemy's self-esteem.
३रामस्य प्रतिज्ञा, वर्धमानं बलं च
१९दिष्ट्यासि मम मन्दात्मंश्चक्षुर्विषयमागतः।
अद्य त्वां सायकैस्तीक्ष्णैर्नयामि यमसादनम्॥
२०अद्य ते मच्छरैश्छिन्नं शिरो ज्वलितकुण्डलम्।
क्रव्यादा व्यपकर्षन्तु विकीर्णं रणपांसुषु॥
२१निपत्योरसि गृध्रास्ते क्षितौ क्षिप्तस्य रावण।
पिबन्तु रुधिरं तर्षाद्बाणशल्यान्तरोत्थितम्॥
२२अद्य मद्बाणभिन्नस्य गतासोः पतितस्य ते।
कर्षन्त्वन्त्राणि पतगा गरुत्मन्त इवोरगान्॥
२३इत्येवं स वदन्वीरो रामः शत्रुनिबर्हणः।
राक्षसेन्द्रं समीपस्थं शरवर्षैरवाकिरत्॥
२४बभूव द्विगुणं वीर्यं बलं हर्षश्च संयुगे।
रामस्यास्त्रबलं चैव शत्रोर्निधनकांक्षिणः॥
२५प्रादुर्बभूवुरस्त्राणि सर्वाणि विदितात्मनः।
प्रहर्षाच्च महातेजाः शीघ्रहस्ततरोऽभवत्॥
२६शुभान्येतानि चिह्नानि विज्ञायात्मगतानि सः।
भूय एवार्दयद्रामो रावणं राक्षसान्तकृत्॥
‘मन्दात्मन्, दिष्ट्या मम चक्षुर्विषयम् आगतः असि; अद्य तीक्ष्णैः सायकैः त्वां यमसादनं नयामि। अद्य मम शरैः छिन्नं ज्वलितकुण्डलं ते शिरः रणपांसुषु विकीर्णं क्रव्यादाः व्यपकर्षन्तु। रावण, क्षितौ क्षिप्तस्य तव उरसि निपत्य गृध्राः तर्षात् बाणशल्यान्तरोत्थितं रुधिरं पिबन्तु। अद्य मम बाणैः भिन्नस्य गतासोः पतितस्य ते अन्त्राणि पतगाः, गरुत्मन्तः उरगान् इव, कर्षन्तु।’ इति एवं वदन् शत्रुनिबर्हणः वीरः रामः समीपस्थं राक्षसेन्द्रं शरवर्षैः अवाकिरत्। तदा शत्रोः निधनकांक्षिणः रामस्य वीर्यं बलं हर्षः अस्त्रबलं च संयुगे द्विगुणं बभूव। विदितात्मनः तस्य सर्वाणि अस्त्राणि प्रादुर्बभूवुः, प्रहर्षात् च सः महातेजाः शीघ्रहस्ततरः अभवत्। आत्मगतानि तानि शुभानि चिह्नानि विज्ञाय राक्षसान्तकृत् रामः भूयः एव रावणम् अर्दयत्। अस्मिन् भागे रामस्य वचनं क्रमेण भीषणतरं भवति — प्रथमं यमसादनम्, ततः शिरच्छेदः, ततः गृध्राणां रुधिरपानम्, अन्ते पतगानाम् अन्त्रकर्षणम्। एतत् वीररसस्य रौद्ररसस्य च मिश्रणम्। ततः रामस्य आन्तरिकं परिवर्तनं वर्णितम् — तस्य बलं द्विगुणम्, अस्त्राणि स्वयं प्रकटितानि। ‘विदितात्मनः’ इति पदेन सूच्यते यत् आत्मज्ञस्य रामस्य शक्तिः अन्तः एव स्थिता, केवलम् अवसरे प्रकटते। शुभानि निमित्तानि अपि तस्य अन्तः एव अनुभूतानि, बाह्यात् न। रामस्य वचनेषु ‘अद्य’ इति पदं चतुर्वारम् आवर्तते — तस्य निश्चयः अद्य एव सफलः भविष्यति इति दृढता। रावणः इदानीं रामस्य चक्षुर्विषये आगतः — दीर्घकालात् सः अन्विष्यते स्म, अतः ‘दिष्ट्या’ इति पदं रामस्य सन्तोषं सूचयति। गरुत्मतः उरगान् कर्षन्ति इति उपमा पूर्वसर्गस्य गारुडास्त्रसर्पास्त्रप्रसङ्गं स्मारयति। रामस्य हर्षः युद्धे उत्साहस्य लक्षणम्, न तु क्रूरतायाः।
"By good fortune, dull-witted one, you have come within my sight," he said, with the satisfaction of one who had long sought his enemy. "Today with sharp arrows I shall send you to Yama's abode. Today let the carrion-eaters drag your head, with its blazing earrings, cut off by my arrows and tossed in the dust of battle. When you lie thrown on the earth, Rāvaṇa, let the vultures swoop on your chest and drink thirstily the blood welling from the wounds of my arrows. Today, when my arrows have split you and you lie lifeless and fallen, let the birds drag out your entrails as eagles drag out serpents," an image that recalls the eagle and serpent weapons of the previous sarga. His words grow more terrible step by step, from Yama's abode to the severed head, the vultures drinking blood and the birds pulling out the entrails, a mingling of the heroic and the furious; and the fourfold "today" shows his firm resolve that it would be done that very day. So speaking, heroic Rāma, destroyer of foes, covered the rākṣasa lord standing near him with showers of arrows. Then an inner change came over him. As he sought his foe's death, Rāma's valour, strength and joy doubled in that battle, and so did the power of his weapons; his joy is the eagerness of battle, not cruelty. All the weapons of that self-knowing hero manifested themselves of their own accord, and in his gladness the great-spirited one grew swifter still of hand. "Self-knowing" suggests that his power lay within him all along and only showed itself when the moment came. Recognising these auspicious signs within himself, not in anything outside, Rāma, destroyer of the rākṣasas, pressed Rāvaṇa harder still.
४रावणस्य मोहः, सारथिना रथस्य अपवाहनम्
२७हरीणां चाश्मनिकरैः शरवर्षैश्च राघवात्।
हन्यमानो दशग्रीवो विघूर्णहृदयोऽभवत्॥
२८यदा च शस्त्रं नारेभे न चकर्ष शरासनम्।
नास्य प्रत्यकरोद्वीर्यं विक्लवेनान्तरात्मना॥
२९क्षिप्ताश्चाशु शरास्तेन शस्त्राणि विविधानि च।
मरणार्थाय वर्तन्ते मृत्युकालोऽभ्यवर्तत॥
३०सूतस्तु रथनेतास्य तदवस्थं निरीक्ष्य तम्।
शनैर्युद्धादसम्भ्रान्तो रथं तस्यापवाहयत्॥
३१रथं च तस्याथ जवेन सारथिर्निवार्य भीमं जलदस्वनं तदा।
जगाम भीत्या समरान्महीपतिं निरस्तवीर्यं पतितं समीक्ष्य॥
हरीणाम् अश्मनिकरैः राघवात् शरवर्षैः च हन्यमानः दशग्रीवः विघूर्णहृदयः अभवत्। यदा सः शस्त्रं न आरेभे, न शरासनं चकर्ष, विक्लवेन अन्तरात्मना अस्य वीर्यं न प्रत्यकरोत्, तदा तेन आशु क्षिप्ताः शराः विविधानि शस्त्राणि च तस्य एव मरणार्थाय वर्तन्ते स्म, मृत्युकालः च अभ्यवर्तत। रथनेता सूतः तं तदवस्थं निरीक्ष्य असम्भ्रान्तः शनैः युद्धात् तस्य रथम् अपवाहयत्। ततः सारथिः भीमं जलदस्वनं तस्य रथं जवेन निवार्य, निरस्तवीर्यं पतितं महीपतिं समीक्ष्य, भीत्या समरात् जगाम। अत्र वानराः अपि युद्धे भागं गृह्णन्ति — ते शिलाभिः रावणं प्रहरन्ति। रावणस्य मोहः शारीरिकः मानसिकः च — सः न केवलं व्रणितः, अपितु विक्लवः अपि। तस्य क्षिप्ताः शराः अपि इदानीं तस्य विरुद्धं वर्तन्ते इति कविः वदति, यत् दैवस्य प्रतिकूलतां सूचयति। सारथिः ‘असम्भ्रान्तः’ — सः भयेन न पलायते, अपितु स्वामिनः रक्षणाय विवेकेन रथम् अपवाहयति; अग्रिमे सर्गे अस्य एव कर्मणः औचित्यं विवादस्य विषयः भविष्यति। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्ते निबद्धः, सारथेः गमनं रावणस्य पतितावस्थां च चित्रवत् उपस्थापयति। सारथेः कर्म लोकदृष्ट्या पलायनम्, किन्तु युद्धनीत्या स्वामिनः रक्षणम्। रावणः इदानीं न शस्त्रं गृह्णाति न धनुः आकर्षति — योद्धुः एषा अवस्था मृत्योः समीपतां सूचयति, अतः सारथिः तं रक्षितुं युद्धभूमेः दूरं नयति। ‘शनैः’ इति पदेन सूच्यते यत् सः शत्रूणां दृष्टिं परिहरन् सावधानं रथं चालयति। ‘मृत्युकालः अभ्यवर्तत’ इति कवेः वचनं श्रोतारं रावणस्य अन्तिमं क्षणं प्रति सज्जीकरोति।
Struck by volleys of stones from the monkeys, who now joined the fight, and by Rāghava's showers of arrows, Daśagrīva grew bewildered at heart, not only wounded in body but shaken in mind. He no longer took up a weapon, no longer drew his bow, and with a faltering spirit made no answer to Rāma's valour; the arrows and many weapons he had hurled seemed now to be working for his own death, as the poet says, so plainly had fate turned against him, and his hour of death was at hand. For a warrior to take up no weapon and draw no bow is a sign that death is near. Seeing him in that state, his charioteer, who guided the chariot, calmly and slowly drove the chariot out of the battle, carefully, keeping out of the enemy's sight. He was not fleeing in fear but wisely taking his master out of danger; whether that was right will be argued in the next sarga. Turning back at speed that dreadful chariot which rumbled like a cloud, the charioteer, seeing his lord fallen and bereft of his valour, left the field in fear. In the eyes of the world it was flight, but by the rules of war it was the protection of his master. The poet's words that Rāvaṇa's hour of death was at hand prepare the listener for his end.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्र्यधिकशततमः सर्गः॥ १०३॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- काकुत्स्थेन + अर्दितः → काकुत्स्थेनार्दितः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — तृतीयान्तं पदं क्तान्तं च
- विभक्तिः
- ‘काकुत्स्थेन’ तृतीया; ‘अर्दितः’ प्रथमा एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- बाणानां धाराः — षष्ठीतत्पुरुषः; तासां सहस्राणि — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- महागिरिः + इव → महागिरिरिव — विसर्गस्य रेफः; इव + अकम्प्यः → इवाकम्प्यः — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- महान् गिरिः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘गभस्ति’ प्रातिपदिकम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- क्षिप्रौ हस्तौ यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- किंशुकः द्रुमः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- युगान्त + आदित्य → युगान्तादित्य — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- युगान्तस्य आदित्यः — षष्ठीतत्पुरुषः; तस्य वर्चः इव वर्चः यस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + उपलक्षयताम् → नोपलक्षयताम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘लक्ष्’ धातोः णिजन्तात् लङ्, ‘उप’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्, आत्मनेपदम्
- सन्धिः
- राक्षस + अधम → राक्षसाधम — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- राक्षसेषु अधमः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
- सन्धिः
- दार + अभिमर्शन → दाराभिमर्शन — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- परस्य दाराः — षष्ठीतत्पुरुषः; तेषाम् अभिमर्शनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- भिन्ना मर्यादा येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
- सन्धिः
- चारित्रेषु + अनवस्थित → चारित्रेष्वनवस्थित — यण्सन्धिः (उ → व्)
- समासः
- न अवस्थितः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘चारित्रेषु’ सप्तमी बहुवचनम्; ‘अनवस्थित’ सम्बोधनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- धनदस्य भ्राता — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- उत्सेकेन + अभिपन्नस्य → उत्सेकेनाभिपन्नस्य — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘उत्सेकेन’ तृतीया; ‘अभिपन्नस्य’ षष्ठी एकवचनम्
- सन्धिः
- प्राप्नुहि + इदानीम् → प्राप्नुहीदानीम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (इ + इ = ई)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘आप्’ धातोः लोट्, ‘प्र’ उपसर्गः; ‘इदानीम्’ अव्ययम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम् + अव्ययम्
- सन्धिः
- चौरवत् + व्यपकर्षतः → चौरवद्व्यपकर्षतः — जश्त्वसन्धिः (त् → द्)
- समासः
- ‘चौरवत्’ — चौरेण तुल्यम्, ‘वति’ तद्धितप्रत्ययः; ‘व्यपकर्षतः’ — ‘कृष्’ धातोः शतृ, ‘वि’ ‘अप’ उपसर्गौ
- विभक्तिः
- ‘चौरवत्’ अव्ययम्; ‘व्यपकर्षतः’ षष्ठी एकवचनम् (‘ते’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘धृष्’ धातोः क्तः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- चक्षुः + विषयम् → चक्षुर्विषयम् — विसर्गस्य रेफः; विषयम् + आगतः → विषयमागतः — मकारस्य स्वरयोगः
- समासः
- चक्षुषः विषयः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया + प्रथमा एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- ज्वलिते कुण्डले यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (शिरसः विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- क्रव्यम् अदन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- शल्य + अन्तर → शल्यान्तर — सवर्णदीर्घसन्धिः; अन्तर + उत्थित → अन्तरोत्थित — गुणसन्धिः
- समासः
- बाणानां शल्यानाम् अन्तरात् उत्थितम् — पञ्चमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (रुधिरस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- कर्षन्तु + अन्त्राणि → कर्षन्त्वन्त्राणि — यण्सन्धिः (उ → व्)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘कर्षन्तु’ लोट् प्रथमपुरुषः बहुवचनम्; ‘अन्त्राणि’ द्वितीया बहुवचनम्
- सन्धिः
- शत्रोः + निधन → शत्रोर्निधन — विसर्गस्य रेफः
- समासः
- निधनं कांक्षति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (रामस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शीघ्रौ हस्तौ यस्य — बहुव्रीहिः; ‘तरप्’ प्रत्ययः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- विघूर्णं हृदयं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- विक्लवेन + अन्तरात्मना → विक्लवेनान्तरात्मना — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- अन्तरः आत्मा — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- न सम्भ्रान्तः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- निरस्तं वीर्यं यस्य तम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्