इन्द्ररथप्रदानं रामरावणयोः द्वैरथयुद्धं च

लक्ष्मणस्य वचनं श्रुत्वा परवीरघ्नः रामः धनुः आदाय शरं संदधे, चमूमुखे रावणाय घोरान् शरान् विससर्ज। रावणः अपि अन्यं रथम् आस्थाय, यथा स्वर्भानुः राहुः भास्करम् अभिधावति तथा काकुत्स्थम् अभ्यधावत्। रथस्थः दशग्रीवः वज्रोपमैः शरैः रामम् आजघान, यथा मेघः धाराभिः महाशैलं ताडयति। रामः अपि समाहितः सन् दीप्तपावकसंकाशैः काञ्चनभूषणैः शरैः रणे दशग्रीवम् अभ्यवर्षत्। तदा देवगन्धर्वकिंनराः अवदन् — ‘रामः भूमौ स्थितः, राक्षसः रथस्थः; इदं युद्धं न समम्।’ पूर्वसर्गे लक्ष्मणः पुनः जीवितः, तस्य प्रेरणया एव रामः अद्य रावणवधं प्रतिज्ञातवान्। अत्र युद्धस्य न्यायः अपि चिन्तितः — धर्मयुद्धे योद्धारौ समानस्थितौ स्याताम् इति देवानां मतम्। अतः अग्रिमः प्रसङ्गः इन्द्रस्य साहाय्यम्। राहुः सूर्यम् इव इति उपमा रावणस्य आक्रमणं ग्रहणस्य अशुभत्वेन सूचयति, महाशैलः इव रामः इति च तस्य अचलतां दर्शयति। सर्गस्य आरम्भे एव कविः द्वयोः योद्धृणां स्थितिं स्पष्टयति — एकः भूमौ पदातिः, अपरः रथे आरूढः। रावणस्य पूर्वः रथः पूर्वसर्गेषु भग्नः आसीत्, अतः सः ‘अन्यं रथम्’ आस्थाय आगच्छति; एतेन तस्य साधनसम्पत्तिः अपि सूच्यते। रामस्य तु केवलं धनुः बाणाः च, तथापि सः समाहितः सन् युध्यते, न व्याकुलः। देवाः गन्धर्वाः किंनराः च प्रेक्षकाः इव युद्धं पश्यन्ति, न्यायस्य च पक्षं गृह्णन्ति। तेषां वचनम् एव इन्द्रस्य कर्मणः निमित्तं भवति, अतः अयं भागः अग्रिमस्य प्रसङ्गस्य भूमिका। रामस्य शराः ‘दीप्तपावकसंकाशाः’, रावणस्य ‘वज्रोपमाः’ — उभयोः आयुधानि तुल्यबलानि, केवलं स्थितौ भेदः। अतः देवानां वचनं न्याय्यम्।

देवानां तत् अमृतोपमं वचः श्रुत्वा देववरः श्रीमान् शक्रः मातलिम् आहूय अवदत् — ‘मम रथेन भूमिष्ठं रघूत्तमं शीघ्रं याहि। भूतलं गत्वा तम् आहूय देवानां महत् हितं कुरु।’ देवराजेन एवम् उक्तः देवसारथिः मातलिः शिरसा देवं प्रणम्य अब्रवीत् — ‘देवेन्द्र, शीघ्रं यास्यामि, सारथ्यं च करोमि।’ ततः सः हरितैः हयैः स्यन्दनोत्तमं संयोजयामास। सः रथः काञ्चनचित्राङ्गः, किङ्किणीशतैः भूषितः, तरुणादित्यसंकाशः, वैदूर्यमयकूबरः आसीत्। काञ्चनापीडैः श्वेतप्रकीर्णकैः सूर्यसंकाशैः हेमजालविभूषितैः हरिभिः सदश्वैः युक्तः, रुक्मवेणुध्वजः श्रीमान् देवराजरथः वरः आसीत्। देवराजेन संदिष्टः मातलिः तं रथम् आरुह्य त्रिविष्टपात् अवतीर्य काकुत्स्थम् अभ्यवर्तत। अत्र रथस्य विस्तरेण वर्णनं कृतम् — तस्य सौन्दर्यं दिव्यत्वं च रामस्य दिव्यसाहाय्यस्य सूचकम्। मातलेः विनयः अपि दर्शितः, यतः सः प्रणम्य एव गच्छति। षट् श्लोकाः (६–९, १२) समीक्षितसंस्करणे न दृश्यन्ते; वुल्गेटे ते इन्द्रस्य आदेशं मातलेः प्रस्थानं च विस्तरेण कथयन्ति, येन कथा अविच्छिन्ना भवति। इन्द्रः स्वयं न आगच्छति, किन्तु स्वं रथं सारथिं च प्रेषयति — एतेन देवानां साहाय्यं मर्यादितं दर्शितम्; युद्धं तु रामेण एव करणीयम्। ‘भूमिष्ठम्’ इति पदं पुनः पुनः आवर्तते, येन असमतायाः दुःखं बलवत् भवति। मातलिः ‘सारथ्यं करोमि’ इति स्वयम् एव अङ्गीकरोति, न केवलम् आज्ञापालनम्। हरिताः अश्वाः इन्द्ररथस्य प्रसिद्धं लक्षणम्। किङ्किणीनां नादः, सुवर्णस्य प्रकाशः, वैदूर्यस्य कान्तिः च रथस्य दिव्यतां श्रोतुः नेत्रयोः कर्णयोः च उपस्थापयन्ति। रुक्मवेणुः ध्वजदण्डः, सः अपि सुवर्णमयः। त्रिविष्टपात् अवतरणं स्वर्गस्य पृथिव्या सह सम्बन्धं सूचयति। रथस्य वर्णने प्रत्येकं विशेषणं तस्य कस्यचित् अङ्गस्य — अङ्गानि सुवर्णचित्रितानि, किङ्किण्यः परितः, कूबरः वैदूर्यमयः, अश्वानां शिरसि काञ्चनापीडाः, शरीरे हेमजालानि, शिरसि श्वेतचामराणि। एवं श्रोता रथं सम्पूर्णं मनसा पश्यति। मातलिः देवराजेन ‘संदिष्टः’ — स्पष्टम् आदिष्टः — अतः तस्य आगमनं न आकस्मिकम्, अपितु देवानां सुविचारितः निर्णयः।

रथे स्थितः सप्रतोदः सहस्राक्षस्य सारथिः मातलिः प्राञ्जलिः रामम् अब्रवीत् — ‘काकुत्स्थ, महासत्त्व, शत्रुनिबर्हण, सहस्राक्षेण अयं रथः तव विजयाय दत्तः। इदम् ऐन्द्रं महत् चापम्, अग्निसंनिभं कवचम्, आदित्यसंकाशाः शराः, विमला शिवा शक्तिः च। वीर, इमं रथम् आरुह्य मया सारथिना, यथा महेन्द्रः दानवान् हतवान् तथा, राक्षसं रावणं जहि।’ एवम् उक्तः रामः रथं परिक्रम्य अभिवाद्य च, लक्ष्म्या लोकान् विराजयन् इव, तदा आरुरोह। परिक्रमणम् अभिवादनं च रामस्य देवेषु भक्तिं विनयं च दर्शयतः। इन्द्रस्य आयुधानि अपि दत्तानि, अतः रामः इदानीं देवराजस्य प्रतिनिधिः इव युद्ध्यते। ‘महेन्द्र इव दानवान्’ इति उपमया रामरावणयुद्धं देवासुरयुद्धस्य रूपं धारयति। शिवा शक्तिः इति उक्तं, सा एव अग्रे रावणस्य शूलं भेत्स्यति। मातलेः वचने चत्वारि दिव्यानि आयुधानि गणितानि — चापं, कवचं, शराः, शक्तिः च; एतैः सह रथः पञ्चमं दानम्। सः रामं ‘महासत्त्व’, ‘श्रीमन्’, ‘शत्रुनिबर्हण’ इति सम्बोधयति, येन तस्य आदरः प्रकटः। ‘मया सारथिना’ इति वचनेन सः स्वस्य अनुभवम् अपि स्मारयति — अनेन एव सारथिना इन्द्रः दानवान् अजयत्। रामः सहसा न आरोहति; सः प्रथमं रथं प्रदक्षिणीकरोति, ततः अभिवादयति — इदं देवदत्तस्य वस्तुनः प्रति शिष्टाचारः। आरोहणक्षणे तस्य कान्त्या लोकाः प्रकाशिताः इव, येन कविः विजयस्य पूर्वसूचनां ददाति। शक्तिः ‘विमला शिवा’ इति विशेष्यते — निर्मला कल्याणकारिणी च, रावणस्य शूलस्य विपरीतस्वभावा।

ततः महाबाहोः रामस्य रक्षसः रावणस्य च अद्भुतं रोमहर्षणं द्वैरथं युद्धम् अभवत्। परमास्त्रवित् राघवः गान्धर्वेण अस्त्रेण गान्धर्वं, दैवेन दैवं राक्षसराजस्य अस्त्रं जघान। ततः परमक्रुद्धः निशाचरः पुनः परमं घोरं राक्षसम् अस्त्रं ससर्ज। रावणधनुर्मुक्ताः काञ्चनभूषणाः शराः महाविषाः सर्पाः भूत्वा काकुत्स्थम् अभ्यवर्तन्त। ते दीप्तवदनाः मुखैः ज्वलनं वमन्तः व्यादितास्याः भयानकाः रामम् एव अभ्यवर्तन्त। वासुकिसमस्पर्शैः दीप्तभोगैः तैः महाविषैः दिशः विदिशः च संतताः समावृताः च अभवन्। आहवे तान् पन्नगान् समापततः दृष्ट्वा रामः घोरं भयावहं गारुत्मतम् अस्त्रं प्रादुश्चक्रे। राघवधनुर्मुक्ताः रुक्मपुङ्खाः शिखिप्रभाः शराः काञ्चनाः सुपर्णाः सर्पशत्रवः भूत्वा विचेरुः। ते सुपर्णरूपाः कामरूपिणः रामस्य विशिखाः सर्परूपान् महाजवान् सर्वान् शरान् जघ्नुः। अस्त्रे प्रतिहते क्रुद्धः राक्षसाधिपः रावणः घोराभिः शरवृष्टिभिः रामम् अभ्यवर्षत्। अस्मिन् भागे अस्त्रस्य प्रत्यस्त्रम् इति क्रमः स्पष्टः — प्रत्येकस्य अस्त्रस्य उचितं प्रतिकारं रामः जानाति। सर्पाणां शत्रुः गरुडः इति लोकप्रसिद्धिः, अतः सर्पास्त्रस्य गारुडास्त्रम् एव उत्तरम्। रावणस्य माया भयानका, किन्तु रामस्य ज्ञानं ताम् अनायासेन निवारयति। कविः सर्पाणां मुखैः ज्वलनवमनम् दिशानाम् आवरणं च वर्णयित्वा भयं वर्धयति, ततः सुपर्णानां विचरणेन शान्तिं स्थापयति। रावणः अपि महान् अस्त्रवित्, अतः तस्य गान्धर्वं दैवं च अस्त्रं रामः तादृशेन एव अस्त्रेण प्रतिहन्ति। ततः सः स्वकीयं राक्षसम् अस्त्रं प्रयुङ्क्ते, यत् तस्य जातेः विशिष्टम्। तस्मात् अस्त्रात् निर्गताः शराः सर्पाः भवन्ति, तेषां फणाः दीप्ताः, मुखानि व्यादितानि। वासुकिः नागराजः, तस्य स्पर्शः इव तेषां स्पर्शः विषमयः। दिशः विदिशः च तैः आवृताः, अतः पलायनस्य मार्गः अपि नास्ति। रामस्य गारुडास्त्रस्य शराः सुवर्णवर्णाः सुपर्णाः भूत्वा आकाशे विचरन्ति, कामरूपिणः च ते यथेष्टं रूपं धारयन्ति। पराजितः रावणः पुनः साधारणैः शरैः वर्षति — एषः तस्य क्रोधस्य लक्षणम्। गान्धर्वम् अस्त्रं मोहनं, दैवम् अस्त्रं देवशक्तिमयम् इति परम्परा; रामः उभयम् अपि जानाति, यतः विश्वामित्रात् सः सर्वाणि दिव्यास्त्राणि प्राप्तवान्। अतः अस्य युद्धस्य मूलं रामस्य बाल्ये एव निहितम्। सुपर्णानां सुवर्णवर्णः गरुडस्य स्वरूपम् अनुसरति। एवं रावणस्य प्रत्येकं प्रयत्नं रामः निष्फलीकरोति, रावणस्य च क्रोधः उत्तरोत्तरं वर्धते। अस्मिन् युद्धे न केवलं बलस्य, अपितु ज्ञानस्य अपि परीक्षा — कः कस्य अस्त्रस्य प्रतिकारं जानाति इति। रामः सर्वत्र उत्तरं जानाति, रावणः तु क्रमशः निरुपायः भवति, अतः सः केवलं शरवृष्टिं करोति।

ततः रावणः शरसहस्रेण अक्लिष्टकारिणं रामम् अर्दयित्वा शरौघेण मातलिं प्रत्यविध्यत। एकेन शरेण केतुम् उद्दिश्य चिच्छेद, रथोपस्थे काञ्चनं केतुं पातयित्वा शरजालेन ऐन्द्रान् अश्वान् अपि जघान। तदा देवगन्धर्वचारणाः दानवैः सह विषेदुः। रामम् आर्तं दृष्ट्वा सिद्धाः परमर्षयः विभीषणसहिताः वानरेन्द्राः च व्यथिताः बभूवुः। रावणराहुणा ग्रस्तं रामचन्द्रमसं दृष्ट्वा बुधः शशिनः प्रियां प्राजापत्यां रोहिणीं नक्षत्रं समाक्रम्य प्रजानाम् अहितावहः तस्थौ। सागरः सधूमपरिवृत्तोर्मिः प्रज्वलन् इव क्रुद्धः दिवाकरं स्पृशन् इव उत्पपात। दिवाकरः शस्त्रवर्णः सुपरुषः मन्दरश्मिः, कबन्धाङ्कः, धूमकेतुना संसक्तः अदृश्यत। कोसलानां नक्षत्रं इन्द्राग्निदैवतं विशाखम् अपि अम्बरे अङ्गारकः आहत्य तस्थौ। विंशतिभुजः प्रगृहीतशरासनः दशास्यः दशग्रीवः मैनाकः पर्वतः इव अदृश्यत। दशग्रीवेण रक्षसा निरस्यमानः रामः रणमूर्धनि सायकान् अभिसंधातुं न अशक्नोत्। एते उत्पाताः ग्रहणस्य रूपकेण वर्णिताः — रामः चन्द्रः, रावणः राहुः। कोसलानां नक्षत्रे मङ्गलस्य स्थितिः राष्ट्रस्य अपि संकटं सूचयति। अयं रामस्य दुःखस्य परमः क्षणः, यदा साहाय्यकः सारथिः अपि विद्धः, केतुः पतितः, अश्वाः आहताः। कविः कथायाः नाट्यं वर्धयितुम् एतत् संकटं दर्शयति, येन अग्रे रामस्य विजयः अधिकं प्रकाशते। ‘निरस्यमानः’ इति पदेन रामस्य क्षणिका असमर्थता सूच्यते, न तु पराजयः। रावणः इदानीं रामं साक्षात् न जेतुं शक्नोति, अतः सः सारथिं केतुं अश्वान् च लक्ष्यीकरोति — रथस्य शक्तिः एव नाशयितुम्। केतोः पतनं योद्धुः अपमानस्य चिह्नम्। देवानां सिद्धानां वानराणां च विषादः सामूहिकः, सर्वे रामस्य पक्षे चिन्तिताः। ग्रहाणां वर्णनं ज्योतिषशास्त्रानुसारि — बुधस्य रोहिण्याः आक्रमणम्, मङ्गलस्य विशाखायाः आक्रमणम्, सूर्ये कबन्धचिह्नं, धूमकेतुः च, सर्वाणि अशुभानि। सागरस्य उत्पतनं दिवाकरस्पर्शाय इव, येन प्रकृतिः अपि व्याकुला दृश्यते। रावणस्य विंशतिभुजस्य दशास्यस्य रूपं मैनाकपर्वतेन उपमितं, तस्य विशालतां स्थैर्यं च दर्शयितुम्। एतेषाम् उत्पातानां वर्णनं रावणवधात् पूर्वं विश्वस्य व्याकुलतां दर्शयति; कविः ग्रहनक्षत्राणाम् अपि युद्धे भागं कल्पयति। रोहिणी चन्द्रस्य प्रिया, तस्याः आक्रमणं चन्द्रस्य रामस्य च संकटं सूचयति। विशाखा कोसलराज्यस्य नक्षत्रम् इति कथनेन रामस्य वंशस्य राष्ट्रस्य च भाग्यम् अस्मिन् युद्धे निहितम् इति स्पष्टम्। एवं सर्वाणि लक्षणानि रावणस्य तात्कालिकं प्राबल्यं रामस्य च संकटं दर्शयन्ति, किन्तु तानि एव अग्रे विपरीतफलानि भविष्यन्ति।

ततः सः भ्रुकुटिं कृत्वा किंचित् संरक्तलोचनः क्रुद्धः राक्षसान् निर्दहन् इव सुमहाक्रोधं जगाम। धीमतः रामस्य क्रुद्धस्य वदनं दृष्ट्वा सर्वभूतानि वित्रेसुः, मेदिनी च प्राकम्पत। सिंहशार्दूलवान् शैलः चलद्द्रुमः संचचाल, सरितां पतिः समुद्रः क्षुभितः बभूव। खरनिर्घोषाः परुषाः घनाः औत्पातिकाः नर्दन्तः गगने समन्तात् परिचक्रमुः। रामं सुसंक्रुद्धं दारुणान् उत्पातान् च दृष्ट्वा सर्वभूतानि वित्रेसुः, रावणस्य च भयम् अभवत्। विमानस्थाः देवाः गन्धर्वाः महोरगाः ऋषिदानवदैत्याः गरुत्मन्तः खेचराः च नानाप्रहरणैः भीमैः सम्प्रयुध्यतोः शूरयोः लोकसंवर्तसंस्थितम् इव युद्धं ददृशुः। तदा विग्रहम् आगताः सर्वे सुरासुराः महायुद्धं प्रेक्षमाणाः भक्त्या प्रहृष्टवत् वाक्यम् ऊचुः — समवस्थिताः असुराः ‘दशग्रीव, जय’ इति, देवाः च रामं ‘त्वं जय’ इति पुनः पुनः आहुः। अत्र रामस्य क्रोधः एव प्रकृतेः क्षोभस्य कारणम् — तस्य मुखदर्शनेन अपि पृथिवी कम्पते। प्रलयकाले इव लोकाः संक्षुब्धाः। देवासुरयोः पृथक् जयघोषः युद्धस्य पक्षद्वयं स्पष्टं करोति, यत् सर्वलोकानां भाग्यम् अस्मिन् एव युद्धे निहितम्। पूर्वभागे रामः निरस्यमानः आसीत्; अत्र सः क्रोधं गृह्णाति, सः एव क्रोधः परिस्थितिं परिवर्तयति। भ्रुकुटिः, रक्तलोचने च बाह्यलक्षणानि; तस्य अन्तः दहनशक्तिः ‘निर्दहन्निव’ इति उक्ता। शैलः, वृक्षाः, सागरः, मेघाः च सर्वे तस्य क्रोधेन प्रभाविताः। विशेषतः रावणस्य हृदये प्रथमवारं भयं प्रविशति। ततः कविः प्रेक्षकाणां समूहं वर्णयति — देवाः, गन्धर्वाः, नागाः, ऋषयः, दानवाः, दैत्याः, पक्षिणः च। सर्वे युद्धस्य साक्षिणः, सर्वे च स्वपक्षस्य जयम् इच्छन्ति। ‘भक्त्या प्रहृष्टवत्’ इति पदेन तेषां उत्साहः निष्ठा च दर्शिते। ‘लोकसंवर्तसंस्थितम्’ इति विशेषणेन युद्धं प्रलयेन तुल्यते; तत्र सर्वे लोकाः संहृताः भवन्ति, अत्र अपि सर्वलोकानां भाग्यं निर्णीयते। असुराणां देवानां च जयघोषः पुनः पुनः आवर्तते, येन युद्धस्य कोलाहलः श्रूयते इव।

एतस्मिन् अन्तरे राघवस्य क्रोधात् प्रहर्तुकामः दुष्टात्मा रावणः महत् प्रहरणं स्पृशन् शूलं जग्राह। तत् शूलं वज्रसारं महानादं सर्वशत्रुनिबर्हणं, शैलशृङ्गनिभैः कूटैः चित्तदृष्टिभयावहम्, सधूमम् इव तीक्ष्णाग्रं, युगान्ताग्निचयोपमम्, अतिरौद्रम्, अनासाद्यं, कालेन अपि दुरासदं, सर्वभूतानां त्रासनं दारणं भेदनं च आसीत्। अनेकैः शूरैः राक्षसैः परिवारितः सः वीर्यवान् परमक्रुद्धः तत् शूलं समुद्यम्य संरक्तनयनः स्वसैन्यम् अभिहर्षयन् युधि भैरवं ननाद। तस्य दारुणः शब्दः पृथिवीम् अन्तरिक्षं दिशः प्रदिशः च प्राकम्पयत्; तेन अतिकायस्य नादेन सर्वभूतानि वित्रेसुः, सागरः च प्रचुक्षुभे। महावीर्यः रावणः तत् शूलं गृहीत्वा सुमहानादं विनद्य रामं परुषम् अब्रवीत् — ‘राम, अयं वज्रसारः शूलः मया रोषात् उद्यतः; भ्रातृसहायस्य तव प्राणान् सद्यः हरिष्यति। रणश्लाघिन्, चमूमुखे निहतानां शूराणां रक्षसां समं त्वां निहत्य तरसा करोमि। तिष्ठ इदानीम्, एषः अहं शूलेन त्वां निहन्मि।’ एवम् उक्त्वा राक्षसाधिपः तत् शूलं चिक्षेप। रावणकरात् मुक्तं विद्युन्मालासमावृतम् अष्टघण्टं महानादं तत् शूलं वियद्गतम् अशोभत। ज्वलन्तं घोरदर्शनं तत् शूलं दृष्ट्वा वीर्यवान् रामः चापम् आयम्य विशिखान् ससर्ज। अत्र ‘अतिकायस्य’ इति पदं रावणस्य विशेषणम् — महाकायस्य इति अर्थः; समीक्षिते ‘atinādasya’ इति पाठः। रावणस्य वाक्ये पूर्वं हतानां राक्षसानां प्रतिशोधः एव मुख्यः हेतुः। शूलस्य वर्णनं दीर्घं विशेषणबहुलं च — वज्रवत् कठिनं, महानादयुक्तं, पर्वतशृङ्गसदृशैः कूटैः युक्तं, धूमायमानम् इव, प्रलयाग्निसदृशं, कालस्य अपि दुरासदम्। एतत् वर्णनं रावणस्य अन्तिमस्य महास्त्रस्य गौरवं स्थापयति। तस्य नादः त्रिलोकीं कम्पयति, सागरः अपि क्षुभ्यति। रावणस्य वाक्ये त्रयः भागाः — शूलस्य प्रशंसा, भ्रातृसहितस्य रामस्य वधस्य घोषणा, हतानां राक्षसानां प्रतिशोधः। ‘तिष्ठ’ इति आह्वानं योद्धुः परम्परागतं वचनम्। शूलस्य अष्टौ घण्टाः विद्युन्मालाः च आकाशे शोभन्ते, येन तस्य भीषणता सौन्दर्येण सह मिश्रिता। रामस्य शराः प्रथमं तत् निवारयितुं प्रयुक्ताः, किन्तु ते असफलाः भविष्यन्ति। ध्यातव्यम् — रावणः शूलं ‘रोषात्’ उद्यच्छति, न तु विवेकात्; तस्य सर्वं कर्म क्रोधेन प्रेरितम्। रामः अपि क्रुद्धः, किन्तु तस्य क्रोधः धर्मस्य रक्षणाय, अतः तस्य क्रिया संयता। रावणस्य शब्दः स्वसैन्यं हर्षयति, किन्तु परपक्षे भयम् उत्पादयति — एवं कविः द्वयोः सेनयोः मनोदशां युगपत् वर्णयति। ‘भ्रातृसहायस्य’ इति पदेन रावणः लक्ष्मणस्य पुनर्जीवनम् अपि जानाति इति सूच्यते। अस्य भागस्य षष्ट्याः श्लोकस्य द्वौ श्लोकौ (५९–६०) समीक्षिते न स्तः; तौ शूलस्य आकाशगमनं रामस्य प्रथमप्रतिकारं च स्पष्टयतः। रावणस्य गर्वोक्तिः तस्य अन्तिमः अहंकारः; अग्रे तस्य शूलः एव भिद्यते, वचनं च मिथ्या भवति।

आपतन्तं तत् शूलं राघवः शरौघेण वारयामास, यथा वासवः उत्पतन्तं युगान्ताग्निं जलौघैः वारयति। किन्तु रावणस्य महान् शूलः रामकार्मुकनिःसृतान् तान् बाणान् निर्ददाह, यथा पावकः पतङ्गान् दहति। शूलसंस्पर्शचूर्णितान् अन्तरिक्षस्थान् सायकान् भस्मसाद्भूतान् दृष्ट्वा राघवः क्रोधम् आहरत्। ततः रघुनन्दनः परमक्रुद्धः मातलिना नीतां वासवसम्मतां शक्तिं जग्राह। बलवता तोलिता घण्टाकृतस्वना सा शक्तिः युगान्तोल्का इव सप्रभा नभः प्रज्वालयामास। क्षिप्ता सा शक्तिः राक्षसेन्द्रस्य तस्मिन् शूले पपात; शक्त्या भिन्नः महान् शूलः गतद्युतिः निपपात। ततः रामः तीक्ष्णैः महावेगैः वज्रकल्पैः अजिह्मगैः बाणैः अस्य महाजवान् हयान् निर्बिभेद। परमायत्तः राघवः निशितैः शरैः रावणम् उरसि, पत्रिभिः त्रिभिः ललाटे च निर्बिभेद। शरैः भिन्नसर्वाङ्गः गात्रप्रस्रुतशोणितः सः राक्षसेन्द्रः समूहस्थः फुल्लः अशोकः इव आबभौ। रामबाणैः अतिविद्धगात्रः क्षतजार्द्रगात्रः निशाचरेन्द्रः समाजमध्ये खेदं जगाम, सुभृशं क्रोधं च चक्रे। इन्द्रस्य शक्तिः एव रावणस्य शूलस्य प्रत्युत्तरम् — दिव्यसाहाय्यं अत्र सफलं जातम्। रक्तसिक्तः रावणः फुल्लाशोकः इव इति उपमा रक्तवर्णस्य सौन्दर्यं भीषणतां च युगपत् दर्शयति। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्ते निबद्धः, सर्गस्य समाप्तौ रावणस्य लज्जां क्रोधं च सूचयति, यः अग्रिमे सर्गे तस्य पलायनस्य हेतुः भविष्यति। रामस्य शराः शूलस्य स्पर्शमात्रेण भस्मीभवन्ति — इयं घटना रावणस्य शूलस्य शक्तिं प्रमाणयति। तदा रामः मातलिना आनीतां इन्द्रस्य शक्तिं स्मरति, सा एव अत्र उपयुक्ता। तस्याः घण्टानादः, तस्याः प्रभा च युगान्तोल्कावत्। शूलस्य भेदनेन रावणस्य अन्तिमः आश्रयः नष्टः। ततः रामः आक्रमणं करोति — प्रथमम् अश्वान्, ततः उरः, ततः ललाटम्। ‘त्रिभिः पत्रिभिः’ इति संख्या अपि सूक्ष्मतया उक्ता। रावणः स्वस्य सैन्यस्य मध्ये अपमानितः इव खिन्नः भवति, यतः सर्वे तस्य दुर्दशां पश्यन्ति; खेदः क्रोधः च तस्मिन् युगपत् वर्तेते। पूर्वं रावणस्य शक्त्या लक्ष्मणः पातितः आसीत्; अत्र रामस्य शक्त्या रावणस्य शूलं पात्यते — एवं कथायां प्रतिसाम्यं दृश्यते। फुल्लाशोकस्य उपमा वसन्तस्य स्मरणं करोति, यत् युद्धस्य भीषणे वातावरणे अपि कवेः सौन्दर्यदृष्टिं दर्शयति। समाजमध्ये इति पदं सूचयति यत् रावणस्य अपमानः सर्वेषां समक्षं जातः।