रामविलापो लक्ष्मणसंजीवनं च

बलीयसा रावणेन शक्त्या निपातितं समरे शूरं शोणितौघपरिप्लुतं लक्ष्मणं दृष्ट्वा रामः दुरात्मना रावणेन सह तुमुलं युद्धं दत्त्वा, बाणौघान् विसृजन् एव, सुषेणम् इदम् अब्रवीत् — ‘एषः वीरः लक्ष्मणः रावणस्य वीर्येण भुवि पतितः सर्पवत् चेष्टते, मम शोकम् उदीरयन्। शोणितार्द्रम् इमं वीरं, मम प्राणैः अपि प्रियतरं, पश्यतः पर्याकुलात्मनः मम योद्धुं का शक्तिः? अयं समरश्लाघी शुभलक्षणः मम भ्राता यदि पञ्चत्वम् आपन्नः, तर्हि मम प्राणैः सुखेन वा किं प्रयोजनम्? मम वीर्यं लज्जते इव, धनुः करात् भ्रश्यति इव, सायकाः व्यवसीदन्ति, दृष्टिः बाष्पवशं गता। स्वप्नयाने नृणाम् इव मम गात्राणि अवसीदन्ति; मम तीव्रा चिन्ता वर्धते, मुमूर्षा अपि जायते। दुरात्मना रावणेन निहतं, दुःखार्तं, मर्मणि भृशम् अभिहतं विष्टनन्तं भ्रातरं दृष्ट्वा एवं मम दशा’ इति। रामः युद्धं न त्यजति — ‘विसृजन् एव बाणौघान्’ — किन्तु तस्य मनः भ्रातरि एव। सुषेणः वानरसेनायाः वैद्यः, अतः रामः तम् एव सम्बोधयति। अस्मिन् अंशे रामस्य शरीरस्य मनसः च सर्वाणि अङ्गानि शिथिलानि वर्ण्यन्ते — वीर्यं, धनुः, सायकाः, दृष्टिः, गात्राणि, चिन्ता — एवं शोकस्य सर्वव्यापित्वं दर्शितम्। ‘स्वप्नयाने नृणाम् इव’ इति उपमा विशिष्टा — स्वप्ने धावितुम् इच्छन् अपि मनुष्यः यथा गन्तुं न शक्नोति, पादौ अवसीदतः, तथा रामस्य गात्राणि। ‘सर्पवत् चेष्टते’ इति लक्ष्मणस्य वेदनया लुण्ठनस्य चित्रम्। ‘विष्टनन्तम्’ इति पदेन लक्ष्मणस्य मन्दः आर्तस्वरः श्रूयते — सः अद्यापि जीवति इति पाठकः एव जानाति। ‘प्राणैः प्रियतरम्’ इति वचनं रामलक्ष्मणयोः स्नेहस्य सारः — अयं भ्राता रामस्य प्राणेभ्यः अपि अधिकः। सप्तमः अष्टमः च अर्धाः वुल्गेटमात्राः। प्रथमः श्लोकः अपि वुल्गेटमात्रः — पूर्वसर्गान्तं स्मारयन् सर्गस्य आरम्भः।

प्रियं बहिश्चरं प्राणम् इव भ्रातरं दृष्ट्वा राघवः महता दुःखेन आविष्टः ध्यानशोकपरायणः अभवत्। रणपांसुषु निहतं भ्रातरं लक्ष्मणं दृष्ट्वा परं विषादम् आपन्नः आकुलेन्द्रियः सः विललाप — ‘शूर, विजयः अपि मम प्रियाय न उपकल्पते; अचक्षुर्विषयः चन्द्रः कां प्रीतिं जनयिष्यति? यत्र अयं लक्ष्मणः रणमूर्धनि निहतः शेते, तत्र मम युद्धेन किं, प्राणैः किं? युद्धकार्यं न विद्यते। यथा एव महाद्युतिः अयं वनं यान्तं माम् अनुयाति स्म, तथा एव अहम् अपि एनं यमक्षयम् अनुयास्यामि। इष्टबन्धुजनः, नित्यं मम अनुव्रतः अयं कूटयोधिभिः राक्षसैः इमाम् अवस्थां गमितः। देशे देशे कलत्राणि, देशे देशे च बान्धवाः; किन्तु तं देशं न पश्यामि यत्र सहोदरः भ्राता लभ्येत। दुर्धर्ष, लक्ष्मणेन विना मम राज्येन किम्? पुत्रवत्सलां सुमित्राम् अम्बां कथं वक्ष्यामि? सुमित्रया दत्तम् उपालम्भं सोढुं न शक्ष्यामि। कौसल्यां मातरं किं वक्ष्यामि, कैकेयीं किम्? भरतं महाबलं शत्रुघ्नं च किं वक्ष्यामि — तेन सह वनं यातः, तेन विना कथम् आगतः? इह एव मरणं श्रेयः, न तु बन्धुविगर्हणम्। अन्यत्र जन्मनि मया किं दुष्कृतं कर्म कृतं, येन मम धार्मिकः भ्राता अग्रतः स्थितः निहतः? हा भ्रातः, मनुजश्रेष्ठ, शूराणां प्रवर, प्रभो, एकाकी मां त्यक्त्वा परलोकाय किं गच्छसि? विलपन्तं मां किमर्थं न अवभाषसे? उत्तिष्ठ, पश्य, किं शेषे? दीनं मां चक्षुषा पश्य। महाबाहो, पर्वतेषु वनेषु च शोकार्तस्य प्रमत्तस्य विषण्णस्य मम त्वम् एव समाश्वासयिता आसीः’ इति। अयं विलापः रामायणस्य करुणतमेषु प्रसङ्गेषु अन्यतमः। ‘अचक्षुर्विषयः चन्द्रः’ इति उपमा — यः चन्द्रः दृष्टौ न आयाति, सः कथं प्रीतिं जनयेत्? तथा लक्ष्मणं विना विजयः अपि निरर्थकः। ‘देशे देशे कलत्राणि’ इति प्रसिद्धः श्लोकः — पत्नी बान्धवाः च देशान्तरे अपि लभ्यन्ते, किन्तु सहोदरः भ्राता न; अत्र रामः सीतायाः अपि उपरि भ्रातरं स्थापयति, यत् तस्य क्षणिकस्य शोकस्य अतिशयं सूचयति। रामस्य चिन्ता मातॄणां विषये अपि — सुमित्रायाः उपालम्भः, कौसल्यायाः कैकेय्याः च प्रश्नाः, भरतशत्रुघ्नयोः जिज्ञासा — एषा तस्य कुटुम्बस्य प्रति दायित्वस्य भावना। ‘पूर्वजन्मनि दुष्कृतम्’ इति कर्मसिद्धान्तस्य स्मरणं भारतीयस्य शोकस्य स्वाभाविकी प्रतिक्रिया। वनवासे लक्ष्मणः रामस्य आश्वासयिता आसीत् — सीताहरणानन्तरं पर्वतेषु वनेषु च भ्रमतः रामस्य सः एव सान्त्वनम् अकरोत्; इदानीं स एव मौनम्। नवमात् त्रयोविंशपर्यन्तं प्रायः सर्वे अर्धाः (९.१–२, ११–२३) समीक्षितसंस्करणे न सन्ति; अयं दीर्घः विलापः गीताप्रेसपाठस्य विशेषः। विलापस्य आरम्भः ‘प्रियं प्राणं बहिश्चरम्’ इति उपमया — लक्ष्मणः रामस्य शरीरात् बहिः विचरन् प्राणः एव; तस्य नाशः रामस्य स्वमरणम् इव। ‘यथैव मां वनं यान्तम् अनुयाति’ इति वचनेन वनवासारम्भस्य स्मृतिः जागर्ति — अयोध्यायां लक्ष्मणः स्वेच्छया रामम् अनुगतवान्, इदानीं रामः तम् अनुगन्तुम् इच्छति; एवं स्नेहस्य प्रतिदानम्। ‘तं देशं न पश्यामि’ इति वचनं वाल्मीकेः प्रसिद्धतमेषु सूक्तेषु। ‘कूटयोधिभिः’ इति पदेन रामः राक्षसानां कपटयुद्धं निन्दति। ‘इहैव मरणं श्रेयः’ इति क्षत्रियस्य सम्मानभावना — अपकीर्तेः मरणं वरम्। ‘उत्तिष्ठ पश्य’ इति आह्वानं मृतम् इव शयानं प्रति जीवितं प्रति इव — रामस्य मनः तस्य मरणं स्वीकर्तुं न शक्नोति।

शोकव्याकुलितेन्द्रियम् एवं ब्रुवाणं रामम् आश्वासयन् सुषेणः इदं परमं वचः उवाच — ‘नरशार्दूल, वैक्लव्यकारिणीम् इमां बुद्धिं, युद्धमुखे बाणैः तुल्यां शोकसंजननीं चिन्तां त्यज। लक्ष्मिवर्धनः लक्ष्मणः न एव पञ्चत्वम् आपन्नः। अस्य वक्त्रं न विकृतं, न च श्यामत्वम् आगतम्; अस्य मुखं सुप्रभं प्रसन्नं च निरीक्ष्यताम्। अस्य हस्तौ पद्मपत्रतलौ, लोचने सुप्रसन्ने; विशां पते, गतासूनां रूपम् ईदृशं न दृश्यते। अरिंदम वीर, विषादं मा कृथाः; अयं सप्राणः। भूतले प्रसुप्तस्य स्रस्तगात्रस्य अस्य मुहुर्मुहुः कम्पमानं सोच्छ्वासं हृदयम् एतत् आख्याति’ इति। एवम् उक्त्वा महाप्राज्ञः सुषेणः राघवं वचः उवाच। सुषेणस्य वचनं वैद्यस्य परीक्षा इव क्रमबद्धम् — प्रथमं मुखस्य वर्णः, ततः हस्तयोः तलानि, ततः नेत्रे, अन्ते हृदयस्य स्पन्दनं श्वासः च। मृतस्य मुखं विकृतं श्यामं च भवति, हस्ततलानि पाण्डुराणि; लक्ष्मणस्य तु तानि सर्वाणि जीवितलक्षणानि। ‘बाणैः तुल्याम्’ इति उपमा — शोकः अपि युद्धे बाणवत् घातकः, योद्धारं शिथिलीकरोति; अतः सः अपि त्याज्यः। ‘लक्ष्मिवर्धनः’ इति विशेषणम् — मुद्रणे ह्रस्वेकारेण — लक्ष्मणस्य नाम्ना सह श्लेषम् इव करोति। ‘प्रसुप्तस्य’ इति पदं सुषेणस्य निदानं — लक्ष्मणः मृतः न, किन्तु मूर्च्छया निद्रितः इव। सुषेणस्य ‘विशां पते’ इति सम्बोधनं रामं राजधर्मं स्मारयति। २४.२ २५.१ च वुल्गेटमात्रौ; शेषाः अर्धाः समीक्षितपाठस्य पाठभेदैः सह युक्ताः।

सुषेणः समीपस्थं महाकपिं हनूमन्तम् इदम् उवाच — ‘सौम्य, इतः शीघ्रं महोदयं पर्वतं गत्वा, वीर, यः पूर्वं जाम्बवता तव कथितः, तस्य दक्षिणे शिखरे जातां महौषधिम् इह आनय — विशल्यकरणीं नाम्ना, सावर्ण्यकरणीं, संजीवकरणीं, संधानीं च महौषधीम् — वीरस्य लक्ष्मणस्य संजीवनार्थं त्वम् आनय’ इति। एवम् उक्तः हनुमान् ओषधिपर्वतं गत्वा श्रीमान् ताः महौषधीः अजानन् चिन्ताम् अभ्यगमत्। अमितौजसः मारुतेः बुद्धिः समुत्पन्ना — ‘इदम् एव गिरेः शिखरं गृहीत्वा गमिष्यामि। अस्मिन् शिखरे एव सुखावहां ताम् ओषधीं जाताम् इति प्रतर्केण अवगच्छामि, सुषेणः हि एवम् अब्रवीत्। यदि विशल्यकरणीम् अगृह्य गच्छामि, तर्हि कालात्ययेन दोषः स्यात्, महत् वैक्लव्यं च भवेत्’ इति। इति संचिन्त्य महाबलः हनुमान् क्षिप्रं गत्वा पर्वतश्रेष्ठम् आसाद्य गिरेः शिरः त्रिः प्रकम्प्य, फुल्लनानातरुगणं तत् समुत्पाट्य, हरिशार्दूलः हस्ताभ्यां गृहीत्वा समतोलयत्। चतस्रः ओषधयः चतुर्विधं कार्यं कुर्वन्ति — विशल्यकरणी शरीरे निमग्नानि शल्यानि निष्कासयति, सावर्ण्यकरणी व्रणस्य त्वचं पूर्ववर्णां करोति, संजीवकरणी मूर्च्छां दूरीकृत्य चेतनां ददाति, संधानी भग्नानि अस्थीनि योजयति; मुद्रणस्य पादटिप्पण्यः अपि एवं व्याख्यान्ति। ‘पूर्वं जाम्बवता कथितः’ इति पदेन पूर्वप्रसङ्गः स्मारितः — इन्द्रजिता ब्रह्मास्त्रेण वानरसेनायां पातितायां जाम्बवान् हनूमन्तं ओषधिपर्वतं प्रेषितवान्। हनूमतः बुद्धिः व्यावहारिकी — ओषधीः अविज्ञाय विलम्बः अपायकरः, अतः सम्पूर्णं शिखरम् एव आनेतुं निश्चिनोति। ‘कालात्ययेन दोषः’ इति वैद्यशास्त्रस्य तत्त्वं — चिकित्सायाः समयः अमूल्यः। ‘त्रिः प्रकम्प्य’ इति पदं शिखरस्य दृढतां हनूमतः बलं च सूचयति। त्रयस्त्रिंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः। सुषेणः पर्वतस्य नाम ‘महोदयः’ इति वदति, हनूमतः पूर्वं दृष्टत्वात् मार्गं न व्याचष्टे। ‘फुल्लनानातरुगणम्’ इति शिखरस्य वर्णनं — पुष्पितैः नानावृक्षैः आच्छादितम्; ओषधयः अपि तत्र एव इति सूच्यते। ‘नभस्तलात्’ उत्पतनं हनूमतः आकाशगमनशक्तिं स्मारयति, या समुद्रलङ्घने प्रथमं दृष्टा। हनूमान् शिखरं हस्ताभ्यां ‘समतोलयत्’ — भारं परीक्ष्य सन्तुलनं कृत्वा उत्पतितुं सज्जः।

तोयपूर्णं नीलं जीमूतम् इव तत् गिरेः शिखरं गृहीत्वा हनूमान् नभस्तलात् उत्पपात। महावेगः सः समागम्य गिरेः शिखरं संन्यस्य किंचित् विश्रम्य हनुमान् सुषेणम् इदम् अब्रवीत् — ‘हरिपुङ्गव, अहं ताः ओषधीः न अवगच्छामि; तत् इदं तस्य गिरेः कृत्स्नं शिखरं मया आहृतम्’ इति। एवं कथयमानं पवनात्मजं प्रशस्य वानरश्रेष्ठः सुषेणः ओषधीः उत्पाट्य जग्राह। सुरैः अपि सुदुष्करं हनुमतः कर्म दृष्ट्वा सर्वे वानरपुङ्गवाः विस्मिताः बभूवुः। ततः सुमहाद्युतिः वानरोत्तमः सुषेणः ताम् ओषधीं संक्षोदयित्वा लक्ष्मणस्य नस्तः ददौ। सशल्यः परवीरहा लक्ष्मणः ताम् समाघ्राय विशल्यः विरुजः शीघ्रं महीतलात् उदतिष्ठत्। ‘नीलम् इव जीमूतम्’ इति उपमा — वृक्षैः आच्छादितं श्यामं शिखरं जलपूर्णः मेघः इव आकाशे प्रवहति। हनूमतः विनयः लक्षणीयः — सः स्वस्य अज्ञानं निःसङ्कोचं स्वीकरोति, ‘औषधीर्नावगच्छामि’ इति; अयं महतः सेवकस्य गुणः। सुषेणस्य चिकित्सा नस्येन — ओषधेः चूर्णं नासिकया आघ्रापयति; आयुर्वेदे नस्यं शिरोगतानां रोगाणां मूर्च्छायाः च प्रसिद्धः उपचारः। ‘विशल्यः विरुजः’ इति पदद्वयं ओषधेः फलद्वयं — शल्यानां निष्कासनं वेदनायाः निवृत्तिः च। वानराणां विस्मयः (४३) वुल्गेटमात्रः; सुरैः अपि दुष्करम् इति हनूमतः कर्मणः अलौकिकत्वं सूचयति। अस्मिन् प्रसङ्गे मुद्रणे ‘हनूमान्’ ‘हनुमान्’ ‘हनुमत्’ इति उभयविधं रूपं दृश्यते, तथैव रक्षितम्। सुषेणः ओषधीः ‘उत्पाट्य’ गृह्णाति — सः वैद्यः, अतः सः एव शिखरे उचिताः ओषधीः अभिजानाति; हनूमतः बलं सुषेणस्य ज्ञानं च मिलित्वा लक्ष्मणस्य जीवनं रक्षतः। ‘नस्तः’ इति नासिकया।

भूतलात् उत्थितं तं लक्ष्मणं प्रेक्ष्य सुप्रीताः हरयः ‘साधु साधु’ इति लक्ष्मणं प्रत्यपूजयन्। परवीरहा रामः ‘एहि एहि’ इति लक्ष्मणम् अब्रवीत्, बाष्पपर्याकुलेक्षणः गाढम् आलिङ्ग्य सस्वजे च। ततः राघवः सौमित्रिं परिष्वज्य अब्रवीत् — ‘वीर, दिष्ट्या त्वां मरणात् पुनः आगतं पश्यामि। मम जीवितेन, सीतया, जयेन वा अर्थः नहि; त्वयि पञ्चत्वम् आगते मम जीवितेन कः अर्थः?’ इति। एवं ब्रुवतः तस्य महात्मनः राघवस्य वचनं श्रुत्वा खिन्नः लक्ष्मणः शिथिलया वाचा वाक्यम् अब्रवीत्। ‘एहि एहि’ इति द्विरुक्तिः रामस्य उत्कण्ठां हर्षं च युगपत् व्यनक्ति। अश्रूणि इदानीं शोकस्य न, आनन्दस्य। ‘मरणात् पुनरागतम्’ इति वचनं लक्ष्मणस्य पुनर्जन्म इव वर्णयति। रामस्य वचने सीता अपि लक्ष्मणात् न्यूना — ‘सीतया जयेन वा’ न अर्थः; एषा अतिशयोक्तिः भ्रातृप्रेम्णः। किन्तु लक्ष्मणः ‘खिन्नः’ — सः भ्रातुः प्रेम्णा प्रसन्नः न, अपि तु तस्य वचनेन व्यथितः, यतः रामः स्वप्रतिज्ञां विस्मरन् इव भाषते। ‘शिथिलया वाचा’ इति पदेन लक्ष्मणस्य दौर्बल्यं सूच्यते — सः अधुना एव मूर्च्छातः उत्थितः, तथापि तस्य मनः कर्तव्ये एव। एषः विरोधः — दुर्बलः लक्ष्मणः दृढं वचनं वदति — अग्रिमस्य अंशस्य बलम्।

लक्ष्मणः उवाच — ‘सत्यपराक्रम, पुरा तां प्रतिज्ञां प्रतिज्ञाय लघुः असत्त्वः कश्चित् इव एवं वक्तुं त्वं न अर्हसि। सत्यवादिनः हि प्रतिज्ञां वितथां न कुर्वन्ति; प्रतिज्ञापरिपालनं हि महत्त्वस्य लक्षणम्। अनघ, मत्कृते नैराश्यम् उपगन्तुं ते न अलम्; अद्य रावणस्य वधेन प्रतिज्ञाम् अनुपालय। तव बाणपथं गतः शत्रुः जीवन् न यास्यते, यथा नर्दतः तीक्ष्णदंष्ट्रस्य सिंहस्य सम्मुखं गतः महागजः। अहं तु यावत् एषः कृतकर्मा दिवाकरः अस्तं न याति, तावत् अस्य दुरात्मनः शीघ्रं वधम् इच्छामि। आर्य, यदि संख्ये रावणस्य वधम् इच्छसि, यदि कृतां तव प्रतिज्ञां च सत्याम् इच्छसि, यदि राजसुतायाम् अभिलाषः तव, तर्हि वीर, अद्य शीघ्रं मम वचः कुरु’ इति। लक्ष्मणस्य वचनं रामस्य एव धर्मं तस्मै स्मारयति — रामः सत्यप्रतिज्ञः इति प्रसिद्धः, अतः ‘सत्यपराक्रम’ इति सम्बोधनम् एव उपालम्भः। ‘लघुः कश्चित् इव असत्त्वः’ इति कठोरं वचनं, किन्तु स्नेहात् उक्तम्; अनुजः अपि ज्येष्ठं धर्मविषये प्रतिबोधयितुम् अर्हति। ‘मत्कृते’ इति — मम कारणात् तव प्रतिज्ञायाः भङ्गः मा भूत्; लक्ष्मणः स्वस्य प्राणान् अपि गौणान् मन्यते। सिंहगजोपमा रामस्य बलं स्मारयति — रावणः महागजः इव महाकायः, किन्तु रामसिंहस्य अग्रे न जीवति। ‘कृतकर्मा दिवाकरः’ — दिनस्य कार्यं कृत्वा अस्तं गच्छन् सूर्यः; लक्ष्मणः अद्य एव युद्धस्य समाप्तिम् इच्छति। अन्तिमः श्लोकः पुष्पिताग्रावृत्ते निबद्धः, ‘यदि… यदि… यदि’ इति त्रिवारम् आवृत्त्या तस्य आग्रहः दृढीक्रियते — रावणवधः, प्रतिज्ञा, सीता च त्रयः अपि हेतवः। अयं श्लोकः समीक्षितसंस्करणे नास्ति। अग्रिमे सर्गे रामः पुनः धनुः गृह्णाति, इन्द्रः च मातलिना सह स्वरथं प्रेषयति।