युद्धकाण्डम् — शततमः सर्गः

शक्तिनिर्भिन्नो लक्ष्मणः

मयनिर्मितं रौद्रास्त्रं सौरास्त्रं च, लक्ष्मणविभीषणयोः पराक्रमः, विभीषणरक्षणम्, अष्टघण्टया शक्त्या लक्ष्मणस्य पतनम्, रामस्य शोकः प्रतिज्ञा च, रावणस्य पलायनम्

आसुरास्त्रे प्रतिहते क्रुद्धः रावणः मयेन विहितं रौद्रम् अस्त्रं मुञ्चति, यस्मात् शूलगदामुसलमुद्गरादयः निष्पतन्ति; रामः गान्धर्वेण अस्त्रेण तत् नाशयति। ततः सौरास्त्रेण चक्राणि, तानि अपि रामः छिनत्ति। रावणः दशभिः बाणैः रामं मर्मसु विध्यति, रामः न कम्पते, बहुभिः शरैः प्रतिविध्यति। लक्ष्मणः सप्तभिः सायकैः रावणस्य मनुष्यशीर्षध्वजं, सारथेः शिरः, धनुः च छिनत्ति; विभीषणः गदया तस्य अश्वान् हन्ति। क्रुद्धः रावणः विभीषणाय प्रदीप्तां शक्तिं क्षिपति, लक्ष्मणः तां त्रिधा छिनत्ति। पुनः रावणः मयमायाविहिताम् अष्टघण्टां शक्तिं गृह्णाति; लक्ष्मणः विभीषणं रक्षितुं रावणं शरैः अवकिरति। ‘विभीषणं मोचितवान् असि, इयं शक्तिः त्वयि पतिष्यति’ इति उक्त्वा रावणः ताम् लक्ष्मणाय क्षिपति; रामस्य ‘स्वस्ति लक्ष्मणाय, मोघा भव’ इति वचने सति अपि सा लक्ष्मणस्य उरसि निमज्ज्य तं पातयति। विषण्णः रामः शक्तिं निष्कृष्य भनक्ति, हनूमत्सुग्रीवौ लक्ष्मणरक्षणे नियुज्य ‘अद्य अरावणम् अरामं वा जगत् द्रक्ष्यथ’ इति प्रतिजानीते, रावणं शरैः अर्दयति; रावणः वायुहतः मेघः इव पलायते।

१मयनिर्मितं रौद्रास्त्रं, गान्धर्वेण तन्निवारणं, सौरास्त्रं चक्रच्छेदश्च

१तस्मिन्प्रतिहतेऽस्त्रे तु रावणो राक्षसाधिपः।
क्रोधं च द्विगुणं चक्रे क्रोधाच्चास्त्रमनन्तरम्॥

२मयेन विहितं रौद्रमन्यदस्त्रं महाद्युतिः।
उत्स्रष्टुं रावणो भीमं राघवाय प्रचक्रमे॥

३ततः शूलानि निश्चेरुर्गदाश्च मुसलानि च।
कार्मुकाद्दीप्यमानानि वज्रसाराणि सर्वशः॥

४मुद्गराः कूटपाशाश्च दीप्ताश्चाशनयस्तथा।
निष्पेतुर्विविधास्तीक्ष्णा वाता इव युगक्षये॥

५तदस्त्रं राघवः श्रीमानुत्तमास्त्रविदां वरः।
जघान परमास्त्रेण गान्धर्वेण महाद्युतिः॥

६तस्मिन्प्रतिहतेऽस्त्रे तु राघवेण महात्मना।
रावणः क्रोधताम्राक्षः सौरमस्त्रमुदीरयत्॥

७ततश्चक्राणि निष्पेतुर्भास्वराणि महान्ति च।
कार्मुकाद्भीमवेगस्य दशग्रीवस्य धीमतः॥

८तैरासीद्गगनं दीप्तं सम्पतद्भिः समन्ततः।
पतद्भिश्च दिशो दीप्ताश्चन्द्रसूर्यग्रहैरिव॥

९तानि चिच्छेद बाणौघैश्चक्राणि तु स राघवः।
आयुधानि च चित्राणि रावणस्य चमूमुखे॥

तस्मिन् अस्त्रे प्रतिहते राक्षसाधिपः रावणः द्विगुणं क्रोधं चक्रे, क्रोधात् च अनन्तरम् अन्यत् अस्त्रम् आरेभे। मयेन विहितं भीमं रौद्रम् अन्यत् अस्त्रं महाद्युतिः रावणः राघवाय उत्स्रष्टुं प्रचक्रमे। ततः तस्य कार्मुकात् दीप्यमानानि वज्रसाराणि शूलानि गदाः मुसलानि च सर्वशः निश्चेरुः; मुद्गराः कूटपाशाः दीप्ताः अशनयः विविधाः तीक्ष्णाः च युगक्षये वाताः इव निष्पेतुः। उत्तमास्त्रविदां वरः श्रीमान् महाद्युतिः राघवः तत् अस्त्रं परमेण गान्धर्वेण अस्त्रेण जघान। महात्मना राघवेण तस्मिन् अस्त्रे प्रतिहते क्रोधताम्राक्षः रावणः सौरम् अस्त्रम् उदीरयत्। ततः भीमवेगस्य धीमतः दशग्रीवस्य कार्मुकात् भास्वराणि महान्ति चक्राणि निष्पेतुः। सम्पतद्भिः तैः चक्रैः गगनं समन्ततः दीप्तम् आसीत्, पतद्भिः च दिशः दीप्ताः अभवन्, चन्द्रसूर्यग्रहैः इव। सः राघवः रावणस्य चमूमुखे तानि चक्राणि चित्राणि आयुधानि च बाणौघैः चिच्छेद। मयः दानवानां शिल्पी, रावणस्य श्वशुरः च — तेन निर्मितम् अस्त्रं विशेषेण शक्तिमत्। रौद्रास्त्रात् निर्गच्छन्ति आयुधानि सर्वाणि भौतिकानि — शूलं, गदा, मुसलं, मुद्गरः, कूटपाशः, अशनिः च — एतानि केवलं मन्त्रबलेन धनुषः निर्गच्छन्ति, अयं दिव्यास्त्रस्य चमत्कारः। राघवः धनुषः एव प्रत्यस्त्रं मुञ्चति। रामः गान्धर्वास्त्रेण तत् प्रतिहन्ति; गन्धर्वाः सङ्गीतस्य देवताः, किन्तु तेषाम् अस्त्रं सम्मोहनम् इति प्रसिद्धम्। सौरास्त्रं सूर्यदेवताकं, तस्मात् निर्गच्छन्ति चक्राणि सूर्यबिम्बानि इव भास्वराणि। अष्टमे श्लोके ‘दिशो दीप्ताः चन्द्रसूर्यग्रहैः इव’ इति उपमा — आकाशं बहुभिः सूर्यैः चन्द्रैः ग्रहैः च युगपत् प्रकाशितम् इव। एवं अस्त्रप्रत्यस्त्रयोः परम्परा पूर्वसर्गात् अनुवर्तते; प्रत्येकं रावणस्य अस्त्रं रामेण निष्फलीक्रियते। ‘उत्तमास्त्रविदां वरः’ इति रामस्य विशेषणं तस्य अस्त्रविद्यायाः श्रेष्ठतां दर्शयति — विश्वामित्रात् प्राप्तानि सर्वाणि अस्त्राणि सः जानाति। ‘चमूमुखे’ इति पदेन युद्धं सेनयोः अग्रभागे, सर्वेषां दृष्टौ प्रवर्तते इति सूच्यते। रावणस्य क्रोधः ‘द्विगुणः’ — प्रत्येकं पराजयः तस्य क्रोधं वर्धयति, न तु विवेकम्। एवं सर्गारम्भे एव तस्य मनोदशा स्पष्टा। राघवः तु प्रत्येकम् अस्त्रं शान्तचित्तेन प्रतिहन्ति — अत्र द्वयोः स्वभावयोः वैपरीत्यम् एव युद्धस्य मुख्यः विषयः।

When that weapon had been foiled, Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, grew twice as angry, for every defeat fed his anger rather than his judgment, and in his wrath he at once began on another weapon. The mighty one set about discharging at Rāghava another dreadful weapon of Rudra, fashioned by Maya, the craftsman of the dānavas and Rāvaṇa's own father-in-law, which made it especially potent. From his bow there issued on every side pikes, maces and pestles, blazing and hard as the thunderbolt, and hammers, hidden nooses and flaming thunderbolts of many kinds, keen-edged, bursting out like the winds at the end of an age. All of these were solid weapons, yet they came from the bow by the power of mantra alone, which is the wonder of a divine weapon. Glorious Rāghava of great splendour, best of those who know the supreme weapons, for he knew every weapon he had received from Viśvāmitra, destroyed it with the supreme weapon of the gandharvas; the gandharvas are gods of music, but their weapon is famed for its power to bewilder. When the great Rāghava had foiled that weapon, Rāvaṇa, his eyes copper-red with rage, invoked the weapon of the Sun, and from the bow of the wise Ten-necked One, dreadful in his speed, burst huge radiant discuses bright as the sun's disc. As they flew the sky blazed on every side, and as they fell the quarters were lit as if by many moons, suns and planets at once. But Rāghava, in full view of both armies at the forefront of Rāvaṇa's host, cut down those discuses and the many-coloured weapons with floods of arrows. So the sequence of weapon and counter-weapon went on from the previous sarga, and each of Rāvaṇa's weapons was made useless by Rāma. The real theme of the fight is the contrast between the two natures: Rāvaṇa's anger doubling with every setback, and Rāghava calmly countering each weapon in turn.

२रामरावणयोः परस्परवेधः, लक्ष्मणेन ध्वजसारथिधनुश्छेदः, विभीषणेन अश्ववधः

१०तदस्त्रं तु हतं दृष्ट्वा रावणो राक्षसाधिपः।
विव्याध दशभिर्बाणै रामं सर्वेषु मर्मसु॥

११स विद्धो दशभिर्बाणैर्महाकार्मुकनिःसृतैः।
रावणेन महातेजा न प्राकम्पत राघवः॥

१२ततो विव्याध गात्रेषु सर्वेषु समितिंजयः।
राघवस्तु सुसंक्रुद्धो रावणं बहुभिः शरैः॥

१३एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धो राघवस्यानुजो बली।
लक्ष्मणः सायकान्सप्त जग्राह परवीरहा॥

१४तैः सायकैर्महावेगै रावणस्य महाद्युतिः।
ध्वजं मनुष्यशीर्षं तु तस्य चिच्छेद नैकधा॥

१५सारथेश्चापि बाणेन शिरो ज्वलितकुण्डलम्।
जहार लक्ष्मणः श्रीमान्नैर्ऋतस्य महाबलः॥

१६तस्य बाणैश्च चिच्छेद धनुर्गजकरोपमम्।
लक्ष्मणो राक्षसेन्द्रस्य पञ्चभिर्निशितैस्तदा॥

१७नीलमेघनिभांश्चास्य सदश्वान्पर्वतोपमान्।
जघानाप्लुत्य गदया रावणस्य विभीषणः॥

१८हताश्वात्तु तदा वेगादवप्लुत्य महारथात्।
कोपमाहारयत्तीव्रं भ्रातरं प्रति रावणः॥

तत् अस्त्रं हतं दृष्ट्वा राक्षसाधिपः रावणः दशभिः बाणैः रामं सर्वेषु मर्मसु विव्याध। महाकार्मुकनिःसृतैः दशभिः बाणैः रावणेन विद्धः अपि महातेजाः राघवः न प्राकम्पत। ततः समितिंजयः राघवः सुसंक्रुद्धः बहुभिः शरैः रावणं सर्वेषु गात्रेषु विव्याध। एतस्मिन् अन्तरे राघवस्य अनुजः बली परवीरहा लक्ष्मणः क्रुद्धः सप्त सायकान् जग्राह। तैः महावेगैः सायकैः सः महाद्युतिः रावणस्य मनुष्यशीर्षं ध्वजं नैकधा चिच्छेद। महाबलः श्रीमान् लक्ष्मणः एकेन बाणेन नैर्ऋतस्य सारथेः ज्वलितकुण्डलं शिरः जहार। तदा लक्ष्मणः पञ्चभिः निशितैः बाणैः राक्षसेन्द्रस्य गजकरोपमं धनुः चिच्छेद। विभीषणः आप्लुत्य गदया रावणस्य नीलमेघनिभान् पर्वतोपमान् सदश्वान् जघान। तदा हताश्वात् महारथात् वेगात् अवप्लुत्य रावणः भ्रातरं प्रति तीव्रं कोपम् आहारयत्। मर्मसु विद्धः अपि रामः ‘न प्राकम्पत’ — एतत् पूर्वसर्गस्य ‘न व्यथाम् अभ्यपद्यत’ इत्यस्य अनुवृत्तिः; रामस्य धैर्यम् अविचलम्। अत्र लक्ष्मणविभीषणयोः सहकार्यं दृश्यते — लक्ष्मणः रथस्य ध्वजं सारथिं धनुः च नाशयति, विभीषणः अश्वान्; एवं रावणः क्षणेन निरथः निरायुधः च भवति। रावणस्य ध्वजः ‘मनुष्यशीर्षः’ — मनुष्यशिरसा अङ्कितः, नरभक्षकस्य राक्षसस्य योग्यं चिह्नम्; तस्य छेदनं मनुष्यजातेः विजयस्य सूचकम्। ‘गजकरोपमं धनुः’ इति गजशुण्डासदृशं दीर्घं स्थूलं च। विभीषणस्य भूमिका विशेषेण लक्षणीया — सः स्वभ्रातुः अश्वान् हन्ति; अतः रावणस्य कोपः सर्वात्मना तस्मिन् एव केन्द्रीभवति, यतः भ्रातुः द्रोहः शत्रोः प्रहारात् अधिकं दुःसहः। विभीषणस्य गदा रावणस्य रथाश्वान् हन्ति — भ्रात्रा एव भ्रातुः रथः नाशितः। ‘कोपम् आहारयत्’ इति असामान्यः प्रयोगः — कोपं स्वस्मिन् आनीतवान्, संचितवान् इति भावः। एषः अंशः अग्रिमस्य शक्तिप्रसङ्गस्य कारणम्। रामः रावणं ‘सर्वेषु गात्रेषु’ विध्यति, रावणः रामं ‘सर्वेषु मर्मसु’ — द्वयोः प्रहाराः समानाः, किन्तु रामः न कम्पते। लक्ष्मणस्य सप्त सायकाः त्रिधा विभक्ताः — ध्वजाय, सारथये, धनुषे च; प्रत्येकं लक्ष्यं रावणस्य युद्धसामर्थ्यस्य एकम् अङ्गम्। सारथेः वधः विशेषतः गम्भीरः, यतः रथयुद्धे सारथिः योद्धुः अर्धं बलम्। विभीषणस्य ‘आप्लुत्य’ इति क्रिया तस्य साहसं दर्शयति — सः गदाधरः पदातिः सन् रथस्य अश्वान् प्रति कूर्दति। रावणः अवप्लुत्य भूमौ स्थितः, इदानीं तस्य क्रोधः शत्रौ न, भ्रातरि एव केन्द्रीभूतः।

Seeing that weapon destroyed, Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, pierced Rāma in all his vital parts with ten arrows. But though struck by ten arrows from that great bow, Rāghava of great splendour did not flinch, just as in the previous sarga he had felt no pain; his steadiness never wavered. Then Rāghava, conqueror in battle, in great fury pierced Rāvaṇa in every limb with many arrows, so that the blows on either side were equal, yet only Rāma did not tremble. Meanwhile Rāghava's younger brother, mighty Lakṣmaṇa, slayer of enemy heroes, angrily took up seven arrows. With those swift arrows the splendid prince cut into pieces Rāvaṇa's banner, which bore a human head, a fitting emblem for a man-eating rākṣasa, and its fall hints at the victory of mankind. With one arrow glorious Lakṣmaṇa struck off the head of the rākṣasa's charioteer, with its blazing earrings, a grave loss, since in chariot warfare the driver is half the warrior's strength. With five sharp arrows he cut through the rākṣasa lord's bow, which was long and thick like an elephant's trunk. Lakṣmaṇa's seven arrows went to three targets, banner, charioteer and bow, each a part of Rāvaṇa's power to fight. Then Vibhīṣaṇa leapt forward on foot, mace in hand, a bold act, and with his mace killed Rāvaṇa's fine horses, dark as clouds and huge as mountains. Working together, Lakṣmaṇa and Vibhīṣaṇa left Rāvaṇa in a moment without chariot or weapon. Leaping swiftly down from his great chariot with its horses dead, Rāvaṇa gathered a fierce anger against his brother. Vibhīṣaṇa's part is worth noting: it was his own brother who wrecked Rāvaṇa's chariot, and so all Rāvaṇa's rage now centred on him rather than on the enemy, for a brother's betrayal is harder to bear than a foe's blow. This is what leads to the episode of the spear.

३विभीषणाय शक्तिः, लक्ष्मणेन तच्छेदः, द्वितीयायाः शक्तेः ग्रहणं लक्ष्मणस्य शरवर्षश्च

१९ततः शक्तिं महाशक्तिः प्रदीप्तामशनीमिव।
विभीषणाय चिक्षेप राक्षसेन्द्रः प्रतापवान्॥

२०अप्राप्तामेव तां बाणैस्त्रिभिश्चिच्छेद लक्ष्मणः।
अथोदतिष्ठत्संनादो वानराणां महारणे॥

२१सम्पपात त्रिधा छिन्ना शक्तिः काञ्चनमालिनी।
सविस्फुलिङ्गा ज्वलिता महोल्केव दिवश्च्युता॥

२२ततः सम्भाविततरां कालेनापि दुरासदाम्।
जग्राह विपुलां शक्तिं दीप्यमानां स्वतेजसा॥

२३सा वेगिता बलवता रावणेन दुरात्मना।
जज्वाल सुमहातेजा दीप्ताशनिसमप्रभा॥

२४एतस्मिन्नन्तरे वीरो लक्ष्मणस्तं विभीषणम्।
प्राणसंशयमापन्नं तूर्णमभ्यवपद्यत॥

२५तं विमोक्षयितुं वीरश्चापमायम्य लक्ष्मणः।
रावणं शक्तिहस्तं वै शरवर्षैरवाकिरत्॥

२६कीर्यमाणः शरौघेण विसृष्टेन महात्मना।
न प्रहर्तुं मनश्चक्रे विमुखीकृतविक्रमः॥

ततः प्रतापवान् राक्षसेन्द्रः प्रदीप्ताम् अशनिम् इव महाशक्तिं शक्तिं विभीषणाय चिक्षेप। अप्राप्ताम् एव तां लक्ष्मणः त्रिभिः बाणैः चिच्छेद; अथ तस्मिन् महारणे वानराणां संनादः उदतिष्ठत्। त्रिधा छिन्ना काञ्चनमालिनी सा शक्तिः सविस्फुलिङ्गा ज्वलिता दिवः च्युता महोल्का इव सम्पपात। ततः कालेन अपि दुरासदां सम्भाविततरां स्वतेजसा दीप्यमानां विपुलां शक्तिं रावणः जग्राह। दुरात्मना बलवता रावणेन वेगिता सा सुमहातेजाः दीप्ताशनिसमप्रभा जज्वाल। एतस्मिन् अन्तरे वीरः लक्ष्मणः प्राणसंशयम् आपन्नं तं विभीषणं तूर्णम् अभ्यवपद्यत। तं विमोक्षयितुं वीरः लक्ष्मणः चापम् आयम्य शक्तिहस्तं रावणं शरवर्षैः अवाकिरत्। महात्मना विसृष्टेन शरौघेण कीर्यमाणः रावणः विमुखीकृतविक्रमः प्रहर्तुं मनः न चक्रे। अस्मिन् अंशे लक्ष्मणस्य भ्रातृधर्मः शरणागतरक्षणधर्मः च युगपत् दृश्येते। विभीषणः रामस्य शरणागतः; तस्य रक्षणं रामस्य व्रतम्, लक्ष्मणः तत् व्रतं स्वयं पालयति। विभीषणस्य प्राणाः रक्षिताः, लक्ष्मणस्य तु संकटे पतिताः। प्रथमा शक्तिः अल्पप्रयासेन छिन्ना, किन्तु द्वितीया ‘कालेन अपि दुरासदा’ — मृत्युना अपि दुर्निवार्या, विशेषशक्तिमती। ‘सम्भाविततराम्’ इति पदं तस्याः शक्तेः गौरवं सूचयति — रावणः ताम् अत्यन्तं मन्यते, अन्तिमे संकटे एव प्रयुङ्क्ते। ‘काञ्चनमालिनी’ इति शक्तेः सौन्दर्यं, ‘महोल्केव दिवश्च्युता’ इति तस्याः पतनस्य भयङ्करता च। लक्ष्मणः विभीषणं मोचयितुं स्वयं रावणस्य लक्ष्यं भवति — एषः तस्य आत्मत्यागः। ‘विमुखीकृतविक्रमः’ इति पदेन रावणः क्षणं निरुद्धः, किन्तु तस्य हस्ते शक्तिः अवशिष्टा। वानराणां संनादः लक्ष्मणस्य कौशलस्य प्रशंसा इव। रावणस्य प्रथमा शक्तिः विभीषणं प्रति — सः शत्रून् विहाय भ्रातरं हन्तुम् इच्छति; अयं तस्य वैरस्य गाम्भीर्यस्य परिचयः। लक्ष्मणः मार्गे एव तां छिनत्ति — ‘अप्राप्ताम् एव’ इति पदेन तस्य त्वरा लक्ष्यवेधकौशलं च सूच्येते। द्वितीयायाः शक्तेः ‘वेगिता’ ‘जज्वाल’ इति वर्णनं तस्याः प्रयोगात् पूर्वम् एव तस्याः भयङ्करतां स्थापयति।

Then the mighty lord of the rākṣasas hurled at Vibhīṣaṇa a great spear blazing like a thunderbolt; leaving his enemies aside, he wanted to kill his own brother, so deep did his hatred run. But before it could reach him Lakṣmaṇa cut it with three arrows, showing his speed and sureness of aim, and the monkeys raised a great shout in that great battle, as if in praise of his skill. Cut into three, the spear with its golden garland fell blazing and throwing off sparks, like a great meteor fallen from the sky, beautiful and terrible. Then Rāvaṇa seized a huge spear that he prized above all, one that even Death would find hard to withstand, blazing with its own splendour, a weapon he had saved for the direst need. Whirled by the mighty, evil-hearted Rāvaṇa, it flamed with great brilliance like a blazing thunderbolt, so that its menace was established even before it was thrown. At that moment the heroic Lakṣmaṇa quickly went to the aid of Vibhīṣaṇa, whose life was in danger. To set him free, the hero drew his bow and covered Rāvaṇa, spear in hand, with showers of arrows, and overwhelmed by the flood of arrows from that great-souled prince, his valour checked for a moment, Rāvaṇa could not bring himself to strike, though the spear was still in his hand. Here Lakṣmaṇa's duty as a brother and the duty of protecting one who has sought refuge are seen together: Vibhīṣaṇa had taken refuge with Rāma, protecting him was Rāma's vow, and Lakṣmaṇa kept that vow himself. To free Vibhīṣaṇa he made himself Rāvaṇa's target, an act of self-sacrifice; Vibhīṣaṇa's life was saved, and Lakṣmaṇa's was put in danger.

४रावणस्य वचनं, अष्टघण्टायाः शक्तेः प्रक्षेपः, रामस्य आशीः, लक्ष्मणस्य पतनं च

२७मोक्षितं भ्रातरं दृष्ट्वा लक्ष्मणेन स रावणः।
लक्ष्मणाभिमुखस्तिष्ठन्निदं वचनमब्रवीत्॥

२८मोक्षितस्ते बलश्लाघिन्यस्मादेवं विभीषणः।
विमुच्य राक्षसं शक्तिस्त्वयीयं विनिपात्यते॥

२९एषा ते हृदयं भित्त्वा शक्तिर्लोहितलक्षणा।
मद्बाहुपरिघोत्सृष्टा प्राणानादाय यास्यति॥

३०इत्येवमुक्त्वा तां शक्तिमष्टघण्टां महास्वनाम्।
मयेन मायाविहिताममोघां शत्रुघातिनीम्॥

३१लक्ष्मणाय समुद्दिश्य ज्वलन्तीमिव तेजसा।
रावणः परमक्रुद्धश्चिक्षेप च ननाद च॥

३२सा क्षिप्ता भीमवेगेन वज्राशनिसमस्वना।
शक्तिरभ्यपतद्वेगाल्लक्ष्मणं रणमूर्धनि॥

३३तामनुव्याहरच्छक्तिमापतन्तीं स राघवः।
स्वस्त्यस्तु लक्ष्मणायेति मोघा भव हतोद्यमा॥

३४रावणेन रणे शक्तिः क्रुद्धेनाशीविषोपमा।
मुक्ताऽऽशूरस्यभीतस्य लक्ष्मणस्य ममज्ज सा॥

३५न्यपतत्सा महावेगा लक्ष्मणस्य महोरसि।
जिह्वेवोरगराजस्य दीप्यमाना महाद्युतिः॥

३६ततो रावणवेगेन सुदूरमवगाढया।
शक्त्या विभिन्नहृदयः पपात भुवि लक्ष्मणः॥

लक्ष्मणेन मोक्षितं भ्रातरं दृष्ट्वा सः रावणः लक्ष्मणाभिमुखः तिष्ठन् इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘बलश्लाघिन्, यस्मात् त्वया एवं विभीषणः मोक्षितः, तस्मात् राक्षसं विमुच्य इयं शक्तिः त्वयि विनिपात्यते। मम बाहुपरिघोत्सृष्टा लोहितलक्षणा एषा शक्तिः तव हृदयं भित्त्वा प्राणान् आदाय यास्यति’ इति। इति उक्त्वा परमक्रुद्धः रावणः मयेन मायया विहिताम् अमोघां शत्रुघातिनीं महास्वनाम् अष्टघण्टां तेजसा ज्वलन्तीम् इव तां शक्तिं लक्ष्मणम् उद्दिश्य चिक्षेप, ननाद च। भीमवेगेन क्षिप्ता वज्राशनिसमस्वना सा शक्तिः रणमूर्धनि लक्ष्मणं वेगात् अभ्यपतत्। आपतन्तीं तां शक्तिं राघवः अन्वव्याहरत् — ‘लक्ष्मणाय स्वस्ति अस्तु, मोघा भव, हतोद्यमा भव’ इति। तथापि क्रुद्धेन रावणेन रणे मुक्ता आशीविषोपमा सा शक्तिः अभीतस्य शूरस्य लक्ष्मणस्य शरीरे ममज्ज। महावेगा दीप्यमाना महाद्युतिः सा उरगराजस्य जिह्वा इव लक्ष्मणस्य महोरसि न्यपतत्। ततः रावणवेगेन सुदूरम् अवगाढया शक्त्या विभिन्नहृदयः लक्ष्मणः भुवि पपात। रावणस्य वचनं द्विधा — एकतः लक्ष्मणस्य शौर्यस्य व्यङ्ग्यप्रशंसा (‘बलश्लाघिन्’), अपरतः क्रूरं भविष्यकथनम्। ‘अष्टघण्टा’ — अष्टभिः घण्टाभिः युक्ता, अतः महास्वना; ‘अमोघा’ — या कदापि निष्फला न भवति; ‘मयेन मायाविहिता’ — दानवशिल्पिनः मायया निर्मिता। रामस्य प्रतिक्रिया अत्र अतीव मार्मिका — सः शस्त्रेण न, वचनेन आशीर्वादेन एव शक्तिं निवारयितुं प्रयतते; ‘स्वस्त्यस्तु लक्ष्मणाय’ इति भ्रातृस्नेहस्य उद्गारः। किन्तु अमोघायाः शक्तेः अग्रे सः अपि निष्फलः। ३४तमः श्लोकः वुल्गेटमात्रः; तत्र मुद्रणे ‘मुक्ताऽऽशूरस्यभीतस्य’ इति रूपं, यत् ‘मुक्ता आशु उरस्य भीतस्य’ इति वा ‘मुक्ता शूरस्य अभीतस्य’ इति वा पठनीयम्; हिन्दीभाष्यं ‘निर्भय वीर लक्ष्मणकी छातीमें डूब गयी’ इति, अतः ‘शूरस्य अभीतस्य’ इति अर्थः गृहीतः। ‘जिह्वेवोरगराजस्य’ इति उपमा शक्तेः आकारं (दीर्घा, दीप्ता, कम्पमाना) घातकत्वं च युगपत् दर्शयति। ‘सुदूरम् अवगाढया’ इति पदेन शक्तिः लक्ष्मणस्य शरीरं भित्त्वा भूमिं प्रविष्टा इति सूच्यते, यत् अग्रे ४२तमे श्लोके स्पष्टम्। अत्र रावणस्य प्रतिशोधः सफलः — सः विभीषणं मोचितवन्तं लक्ष्मणम् एव हन्तुम् इच्छति, तथा च करोति। रामस्य आशीः निष्फला इव भासते, किन्तु अग्रिमे सर्गे लक्ष्मणः पुनः जीवति — अतः सा आशीः अन्ततः सफला एव। रावणस्य ‘प्राणान् आदाय यास्यति’ इति वचनं तु न सिद्धम्।

Seeing that his brother had been rescued by Lakṣmaṇa, Rāvaṇa turned to face Lakṣmaṇa and said: "You boaster of your strength, since you have saved Vibhīṣaṇa like this, this spear will now let the rākṣasa be and fall on you instead. Hurled by my arm, which is like an iron bar, this blood-marked spear will split your heart and depart with your life." His words mock Lakṣmaṇa's courage and then foretell his death with cruelty. With that, Rāvaṇa in the height of his fury aimed at Lakṣmaṇa and hurled the spear with a roar: a spear with eight bells, so that it roared as it flew, fashioned by Maya with his magic, unfailing, deadly to enemies and blazing with splendour. Flung with dreadful force and with a sound like the thunderbolt, it swept down swiftly upon Lakṣmaṇa at the forefront of the battle. As it came hurtling down, Rāghava called out to it: "May it be well with Lakṣmaṇa! Be in vain, and lose your force!" Rāma's response is deeply moving: he tries to stop the spear not with a weapon but with words of blessing, a cry of love for his brother. But against that unfailing spear even he could not prevail. Released in battle by the furious Rāvaṇa, the spear, like a venomous serpent, sank into the fearless hero Lakṣmaṇa. Swift, blazing and brilliant, it struck his broad chest like the tongue of the king of serpents, long, flashing and quivering, and deadly. Driven deep by Rāvaṇa's force, it pierced Lakṣmaṇa's heart, and he fell to the ground; it went right through his body and into the earth, as will be said shortly. Rāvaṇa's revenge had succeeded: he had struck the man who rescued Vibhīṣaṇa. Rāma's blessing seems to have failed, but in the next sarga Lakṣmaṇa lives again, so in the end it did not fail, and Rāvaṇa's boast that the spear would carry off his life did not come true.

५रामस्य विषादः, युद्धनिश्चयः, शक्त्युद्धरणं, हनूमत्सुग्रीवयोः नियोजनं च

३७तदवस्थं समीपस्थो लक्ष्मणं प्रेक्ष्य राघवः।
भ्रातृस्नेहान्महातेजा विषण्णहृदयोऽभवत्॥

३८स मुहूर्तमिव ध्यात्वा बाष्पपर्याकुलेक्षणः।
बभूव संरब्धतरो युगान्त इव पावकः॥

३९न विषादस्य कालोऽयमिति संचिन्त्य राघवः।
चक्रे सुतुमलं युद्धं रावणस्य वधे धृतः।
सर्वयत्नेन महता लक्ष्मणं परिवीक्ष्य च॥

४०स ददर्श ततो रामः शक्त्या भिन्नं महाहवे।
लक्ष्मणं रुधिरादिग्धं सपन्नगमिवाचलम्॥

४१तामपि प्रहितां शक्तिं रावणेन बलीयसा।
यत्नतस्ते हरिश्रेष्ठा न शेकुरवमर्दितुम्॥

४२अर्दिताश्चैव बाणौघैस्ते प्रवेकेण रक्षसाम्।
सौमित्रेः सा विनिर्भिद्य प्रविष्टा धरणीतलम्॥

४३तां कराभ्यां परामृश्य रामः शक्तिं भयावहाम्।
बभञ्ज समरे क्रुद्धो बलवान्विचकर्ष च॥

४४तस्य निष्कर्षतः शक्तिं रावणेन बलीयसा।
शराः सर्वेषु गात्रेषु पातिता मर्मभेदिनः॥

४५अचिन्तयित्वा तान्बाणान्समाश्लिष्य च लक्ष्मणम्।
अब्रवीच्च हनूमन्तं सुग्रीवं च महाकपिम्॥

समीपस्थः राघवः तदवस्थं लक्ष्मणं प्रेक्ष्य भ्रातृस्नेहात् महातेजाः अपि विषण्णहृदयः अभवत्। सः मुहूर्तम् इव ध्यात्वा बाष्पपर्याकुलेक्षणः युगान्ते पावकः इव संरब्धतरः बभूव। ‘अयं विषादस्य कालः न’ इति संचिन्त्य राघवः रावणस्य वधे धृतः, महता सर्वयत्नेन लक्ष्मणं परिवीक्ष्य च सुतुमलं युद्धं चक्रे। ततः रामः महाहवे शक्त्या भिन्नं रुधिरादिग्धं सपन्नगम् अचलम् इव लक्ष्मणं ददर्श। बलीयसा रावणेन प्रहितां ताम् अपि शक्तिं हरिश्रेष्ठाः यत्नतः अपि अवमर्दितुं न शेकुः, यतः ते क्षिप्रहस्तस्य रक्षसां प्रवेकेण बाणौघैः अर्दिताः; सा च सौमित्रेः शरीरं विनिर्भिद्य धरणीतलं प्रविष्टा। ततः रामः भयावहां तां शक्तिं कराभ्यां परामृश्य समरे क्रुद्धः बलवान् विचकर्ष बभञ्ज च। तस्य शक्तिं निष्कर्षतः बलीयसा रावणेन तस्य सर्वेषु गात्रेषु मर्मभेदिनः शराः पातिताः। तान् बाणान् अचिन्तयित्वा लक्ष्मणं समाश्लिष्य सः हनूमन्तं महाकपिं सुग्रीवं च अब्रवीत्। अस्मिन् अंशे रामस्य मनसः द्वन्द्वः सूक्ष्मतया चित्रितः — स्नेहः शोकं जनयति, कर्तव्यं तु युद्धम् आह्वयति। ‘न विषादस्य कालोऽयम्’ इति वचनं रामस्य आत्मसंयमस्य सारः। ‘सपन्नगमिव अचलम्’ इति उपमा — शक्तिः लक्ष्मणस्य शरीरे सर्पः इव पर्वते लग्ना। वानराः ताम् निष्कर्षितुं न शक्नुवन्ति, रामः एव शक्नोति — अयं तस्य बलस्य स्नेहस्य च परिचयः। शक्तिः भग्ना — अतः पुनः प्रयोक्तुं न शक्या। किन्तु शक्तिनिष्कर्षणकाले अपि रावणः तं प्रहरति; रामः तान् प्रहारान् ‘अचिन्तयित्वा’ प्रथमं भ्रातरम् आलिङ्गति। ३९तमः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः — ‘सर्वयत्नेन महता लक्ष्मणं परिवीक्ष्य च’ इति तृतीयः अर्धः वुल्गेटमात्रः। रामस्य हृदये विषादः क्षणिकः — ‘मुहूर्तम् इव ध्यात्वा’ — ततः सः ‘संरब्धतरः’ भवति, युगान्ताग्निः इव; एवं शोकः क्रोधे परिणमति, यथा रावणस्य अपि सर्गारम्भे। किन्तु द्वयोः भेदः — रावणस्य क्रोधः अविवेकी, रामस्य तु धर्मसम्मतः, कर्तव्यनिष्ठः। लक्ष्मणं हनूमत्सुग्रीवयोः हस्ते सौंप्य सः युद्धाय मुक्तः भवति। ‘मर्मभेदिनः शराः’ रामस्य शरीरे पतन्ति, तथापि सः भ्रातुः आलिङ्गनं न त्यजति।

Standing close by, Rāghava saw Lakṣmaṇa in that state, and for all his great splendour his heart sank with love for his brother. For a moment he brooded, his eyes brimming with tears, and then he grew fiercer still, like the fire at the end of an age. "This is no time for despair," Rāghava thought, and these words sum up his self-command. Resolved on slaying Rāvaṇa, he fought a tumultuous battle while watching over Lakṣmaṇa with the greatest care. The conflict in Rāma's mind is finely drawn: love brings grief, but duty calls him to fight. His grief lasted only a moment and then turned into anger, as Rāvaṇa's had done at the start of the sarga; but there is a difference, for Rāvaṇa's anger is heedless, while Rāma's accords with dharma and serves his duty. Then Rāma saw Lakṣmaṇa lying in the great battle, pierced by the spear and smeared with blood, like a mountain with a serpent clinging to it. The best of the monkeys tried hard to pull out that spear hurled by mighty Rāvaṇa but could not, harassed as they were by floods of arrows from the swift-handed chief of the rākṣasas; it had gone right through Saumitri's body and into the ground. Then Rāma, in his fury, grasped the dreadful spear with both hands, drew it out and broke it, so that it could never be used again; only he could do what the monkeys could not, a sign of both his strength and his love. Even as he was pulling out the spear, mighty Rāvaṇa shot arrows into all his limbs that pierced the vitals; but heedless of those arrows, Rāma first embraced Lakṣmaṇa, and then spoke to Hanūmān and to Sugrīva, the great monkey, leaving his brother in their care so that he himself was free to fight.

६रामस्य प्रतिज्ञा — ‘अरावणम् अरामं वा जगत् द्रक्ष्यथ’

४६लक्ष्मणं परिवार्यैवं तिष्ठध्वं वानरोत्तमाः।
पराक्रमस्य कालोऽयं सम्प्राप्तो मे चिरेप्सितः॥

४७पापात्मायं दशग्रीवो वध्यतां पापनिश्चयः।
कांक्षितं चातकस्येव घर्मान्ते मेघदर्शनम्॥

४८अस्मिन्मुहूर्ते नचिरात्सत्यं प्रतिशृणोमि वः।
अरावणमरामं वा जगद्द्रक्ष्यथ वानराः॥

४९राज्यनाशं वने वासं दण्डके परिधावनम्।
वैदेह्याश्च परामर्शो रक्षोभिश्च समागमम्॥

५०प्राप्तं दुःखं महाघोरं क्लेशश्च निरयोपमः।
अद्य सर्वमहं त्यक्ष्ये निहत्वा रावणं रणे॥

५१यदर्थं वानरं सैन्यं समानीतमिदं मया।
सुग्रीवश्च कृतो राज्ये निहत्वा वालिनं रणे।
यदर्थं सागरः क्रान्तः सेतुर्बद्धश्च सागरे॥

५२सोऽयमद्य रणे पापश्चक्षुर्विषयमागतः।
चक्षुर्विषयमागत्य नायं जीवितुमर्हति॥

५३दृष्टिं दृष्टिविषस्येव सर्पस्य मम रावणः।
यथा वा वैनतेयस्य दृष्टिं प्राप्तो भुजंगमः॥

५४सुखं पश्यत दुर्धर्षा युद्धं वानरपुङ्गवाः।
आसीनाः पर्वताग्रेषु ममेदं रावणस्य च॥

५५अद्य पश्यन्तु रामस्य रामत्वं मम संयुगे।
त्रयो लोकाः सगन्धर्वाः सदेवाः सर्षिचारणाः॥

५६अद्य कर्म करिष्यामि यल्लोकाः सचराचराः।
सदेवाः कथयिष्यन्ति यावद्भूमिर्धरिष्यति।
समागम्य सदा लोके यथा युद्धं प्रवर्तितम्॥

‘वानरोत्तमाः, लक्ष्मणं परिवार्य एवं तिष्ठध्वम्। मम चिरेप्सितः पराक्रमस्य कालः अयं सम्प्राप्तः। पापनिश्चयः अयं पापात्मा दशग्रीवः वध्यताम् — यथा घर्मान्ते चातकस्य मेघदर्शनं काङ्क्षितं, तथा मम अस्य वधः। अस्मिन् मुहूर्ते न चिरात् वः सत्यं प्रतिशृणोमि — वानराः, जगत् अरावणम् अरामं वा द्रक्ष्यथ। राज्यनाशं, वने वासं, दण्डके परिधावनं, वैदेह्याः परामर्शं, रक्षोभिः समागमं, प्राप्तं महाघोरं दुःखं, निरयोपमं क्लेशं च — अद्य रणे रावणं निहत्य सर्वम् अहं त्यक्ष्ये। यदर्थम् इदं वानरसैन्यं मया समानीतं, यदर्थं रणे वालिनं निहत्य सुग्रीवः राज्ये कृतः, यदर्थं सागरः क्रान्तः सागरे सेतुः च बद्धः — सः अयं पापः अद्य रणे मम चक्षुर्विषयम् आगतः; चक्षुर्विषयम् आगत्य अयं जीवितुं न अर्हति। दृष्टिविषस्य सर्पस्य दृष्टिं प्राप्तः इव, वैनतेयस्य दृष्टिं प्राप्तः भुजंगमः इव, रावणः मम दृष्टिं प्राप्तः। दुर्धर्षाः वानरपुङ्गवाः, पर्वताग्रेषु आसीनाः मम रावणस्य च इदं युद्धं सुखं पश्यत। अद्य सगन्धर्वाः सदेवाः सर्षिचारणाः त्रयः लोकाः संयुगे मम रामत्वं पश्यन्तु। अद्य तत् कर्म करिष्यामि यत् सचराचराः लोकाः सदेवाः यावत् भूमिः धरिष्यति तावत् समागम्य सदा कथयिष्यन्ति — यथा युद्धं प्रवर्तितम्’ इति। अयं रामस्य दीर्घः सिंहनादः सर्वस्य रामायणस्य कथासारं सङ्क्षिपति — राज्यनाशात् सेतुबन्धपर्यन्तं सर्वम्। ‘चातकस्य मेघदर्शनम्’ इति उपमा रामस्य प्रतीक्षायाः दीर्घतां सूचयति। ‘अरावणम् अरामं वा’ इति प्रसिद्धं वचनं — अद्य एकः अवश्यं नश्यति। ‘रामत्वम्’ इति पदेन रामः स्वनाम्नः अर्थं प्रमाणयितुम् इच्छति। ५१तमः ५६तमः च श्लोकौ त्रिभिः अर्धैः निबद्धौ; ५३.२ ५६.३ च वुल्गेटमात्रौ अर्धौ। ‘पराक्रमस्य कालोऽयं सम्प्राप्तो मे चिरेप्सितः’ इति रामस्य दीर्घकालीनस्य संयमस्य अन्तः — वनवासात् आरभ्य सः यं क्षणं प्रतीक्षते स्म, सः इदानीं समागतः। ‘दृष्टिविषः सर्पः’ ‘वैनतेयः’ इति उपमाद्वये रामः स्वं दृष्टिविषसर्पेण गरुडेन च उपमिमीते, रावणं तस्य दृष्टौ पतितं भक्ष्यम् इव। वानराणां ‘पर्वताग्रेषु आसीनाः सुखं पश्यत’ इति आदेशः — अतः परं युद्धं केवलं रामरावणयोः, वानराः साक्षिणः एव। अन्तिमः श्लोकः तस्य कर्मणः अमरत्वं घोषयति — ‘यावद्भूमिर्धरिष्यति’ तावत् लोकाः कथयिष्यन्ति; एतत् कथनम् एव रामायणम्। ‘रामत्वम्’ इति पदं रामस्य अभिमानस्य न, किन्तु तस्य स्वधर्मस्य उद्घोषः। त्रयः लोकाः — देवाः गन्धर्वाः ऋषयः चारणाः च — साक्षिणः इति घोषणेन युद्धस्य धर्मयुद्धत्वं स्थाप्यते।

"Best of monkeys," he said, "stand round Lakṣmaṇa and guard him. The time for my valour, which I have so long desired, has come at last. Let this evil-hearted Ten-necked One, bent on wickedness, be slain; I have longed for his death as the cātaka bird longs for the sight of a cloud at the end of the hot season. At this very hour, before long, I promise you truly, monkeys, you will see the world either without Rāvaṇa or without Rāma. The loss of my kingdom, my life in the forest, my wanderings in Daṇḍaka, the violation of Vaidehī and my encounter with the rākṣasas, the terrible sorrow I have suffered and a torment like hell's, all this I shall cast off today by slaying Rāvaṇa in battle. He for whom I brought this monkey army here, for whom I killed Vālin in battle and set Sugrīva on the throne, for whom the ocean was crossed and a bridge built over the sea, that sinner has today come within range of my eyes in battle, and having come within my sight he does not deserve to live, any more than a creature caught in the gaze of a serpent whose glance is poison, or a snake that has come within the sight of Garuḍa, son of Vinatā. Sit at your ease on the mountain tops, invincible bulls among monkeys, and watch this battle between me and Rāvaṇa. Today let the three worlds, with the gandharvas and the gods, the seers and the cāraṇas, see in this battle what it is to be Rāma. Today I shall do a deed that all the worlds, moving and unmoving, and the gods, will gather to tell of for as long as the earth endures: how this battle was fought." Rāma's long lion's roar sums up the whole story of the Rāmāyaṇa, from the loss of the kingdom to the building of the bridge. The cātaka simile shows how long he had waited: the moment he had looked for since the exile had come, and his long restraint was at an end. "Without Rāvaṇa or without Rāma" is a famous line: today one of them must perish. In the serpent and Garuḍa similes he likens himself to the creature whose gaze is death and Rāvaṇa to the prey caught in it. The monkeys are told to sit on the mountain tops and watch, for from now on the fight is between Rāma and Rāvaṇa alone, with the monkeys as witnesses; and the three worlds, gods, gandharvas, seers and cāraṇas, are called to witness too, which marks it as a righteous war. "What it is to be Rāma" is not pride but the proclamation of his own dharma, the proof of what his name means. The last words proclaim that his deed will never die, told for as long as the earth endures, and that telling is the Rāmāyaṇa itself.

७रामरावणयोः शरयुद्धं, रावणस्य पलायनं च

५७एवमुक्त्वा शितैर्बाणैस्तप्तकाञ्चनभूषणैः।
आजघान रणे रामो दशग्रीवं समाहितः॥

५८तथा प्रदीप्तैर्नाराचैर्मुसलैश्चापि रावणः।
अभ्यवर्षत्तदा रामं धाराभिरिव तोयदः॥

५९रामरावणमुक्तानामन्योन्यमभिनिघ्नताम्।
वराणां च शराणां च बभूव तुमुलः स्वनः॥

६०विच्छिन्नाश्च विकीर्णाश्च रामरावणयोः शराः।
अन्तरिक्षात्प्रदीप्ताग्रा निपेतुर्धरणीतले॥

६१तयोर्ज्यातलनिर्घोषो रामरावणयोर्महान्।
त्रासनः सर्वभूतानां सम्बभूवाद्भुतोपमः॥

६२स कीर्यमाणः शरजालवृष्टिभिर्महात्मना दीप्तधनुष्मतार्दितः।
भयात्प्रदुद्राव समेत्य रावणो यथानिलेनाभिहतो बलाहकः॥

एवम् उक्त्वा समाहितः रामः तप्तकाञ्चनभूषणैः शितैः बाणैः रणे दशग्रीवम् आजघान। तथा रावणः अपि प्रदीप्तैः नाराचैः मुसलैः च तोयदः धाराभिः इव रामम् अभ्यवर्षत्। अन्योन्यम् अभिनिघ्नतां रामरावणमुक्तानां वराणां शराणां च तुमुलः स्वनः बभूव। रामरावणयोः विच्छिन्नाः विकीर्णाः प्रदीप्ताग्राः शराः अन्तरिक्षात् धरणीतले निपेतुः। रामरावणयोः महान् ज्यातलनिर्घोषः सर्वभूतानां त्रासनः अद्भुतोपमः सम्बभूव। दीप्तधनुष्मता महात्मना शरजालवृष्टिभिः कीर्यमाणः अर्दितः च सः रावणः, अनिलेन अभिहतः बलाहकः इव, भयात् समेत्य प्रदुद्राव। प्रतिज्ञायाः अनन्तरं रामस्य युद्धं ‘समाहितः’ इति पदेन वर्णितम् — शोकः क्रोधः च इदानीं एकाग्रतायां परिणतौ। ‘वराणां च शराणां च’ इति मुद्रणस्य पाठः — श्रेष्ठानां शराणाम् इति; हिन्दीभाष्यम् अपि ‘श्रेष्ठ बाणोंके’ इति, समीक्षिते तु ‘śarāṇāṃ ca śarāṇāṃ ca’ इति। ज्यातलनिर्घोषः धनुर्गुणस्य करतलस्य च घर्षणेन जातः शब्दः। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थजातीयेन वृत्तेन निबद्धः — रावणस्य पलायनं ‘यथानिलेनाभिहतो बलाहकः’ इति वायुहतमेघोपमया। एवं शततमः सर्गः रावणस्य पराजयेन समाप्यते, किन्तु लक्ष्मणः भूमौ पतितः; अग्रिमे सर्गे रामस्य विलापः सुषेणस्य ओषधिः च। तप्तकाञ्चनभूषणाः शराः, प्रदीप्ताः नाराचाः, मुसलानि च — उभयोः आयुधानि दीप्तिमन्ति; आकाशं पुनः शरैः पूर्णम्। रावणः ‘समेत्य’ — क्षणं सम्मुखम् आगत्य — ततः ‘भयात्’ पलायते; तस्य पलायनं प्रथमं स्पष्टं पराजयचिह्नम्। ‘बलाहकः’ मेघः वायुना यथा इतस्ततः क्षिप्यते, तथा रावणः शरैः।

Having spoken, Rāma, composed and intent, his grief and anger now turned into single-minded focus, struck the Ten-necked One with sharp arrows adorned with refined gold. Rāvaṇa too rained blazing iron shafts and pestles on Rāma, as a cloud pours down torrents. As the fine arrows loosed by Rāma and Rāvaṇa struck against one another, a tumultuous din arose, and cut and scattered, their arrows fell from the sky to the ground with their points aflame, so that once more the sky was full of arrows. The great twanging of their bowstrings against their palms was wondrous, and it struck terror into every creature. Overwhelmed and tormented by the showers of arrows from the great-souled Rāma with his blazing bow, Rāvaṇa closed in for a moment and then fled in fear, like a cloud driven by the wind. His flight is the first clear sign of his defeat. So the hundredth sarga ends with Rāvaṇa beaten, yet with Lakṣmaṇa lying on the ground; the next tells of Rāma's lament and Suṣeṇa's herb.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे शततमः सर्गः॥ १००॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३७ पदानि

क्रोधाच्चास्त्रमनन्तरम् १००.१ क्रोधेन च ततः परम् अस्त्रम्

सन्धिः: क्रोधात् + च → क्रोधाच्च — श्चुत्वम् (त् → च्); च + अस्त्रम् → चास्त्रम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: क्रोधात् — पञ्चमी; अस्त्रम् — द्वितीया; अनन्तरम् — अव्ययम्

मयेन १००.२ मयदानवेन

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘मय’ (दानवशिल्पी) प्रातिपदिकम्
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्

वज्रसाराणि १००.३ वज्रवत् दृढानि

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: वज्रस्य इव सारः येषां तानि — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम् (शूलादीनां विशेषणम्)

कूटपाशाश्च १००.४ गूढबन्धनानि पाशाः

सन्धिः: कूटपाशाः + च → कूटपाशाश्च — विसर्गस्य शकारः
समासः: कूटाः (गूढाः) पाशाः — कर्मधारयः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

गान्धर्वेण १००.५ गन्धर्वदेवताकेन अस्त्रेण

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘गन्धर्व’ शब्दात् तद्धितः अण् (देवतार्थे)
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम् (अस्त्रस्य विशेषणम्)

सौरमस्त्रमुदीरयत् १००.६ सूर्यास्त्रं प्रयुक्तवान्

सन्धिः: सौरम् + अस्त्रम् + उदीरयत् — संयोगमात्रम्
समासः: सौरम् — ‘सूर’ शब्दात् तद्धितः अण् (सूर्यदेवताकम्)
विभक्तिः: सौरम् अस्त्रम् — द्वितीया; उदीरयत् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

निष्पेतुर्भास्वराणि १००.७ दीप्तिमन्ति (चक्राणि) निर्गतानि

सन्धिः: निष्पेतुः + भास्वराणि → निष्पेतुर्भास्वराणि — विसर्गस्य रेफः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: निष्पेतुः — लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्; भास्वराणि — प्रथमा, बहुवचनम्

दीप्ताश्चन्द्रसूर्यग्रहैरिव १००.८ प्रकाशिताः चन्द्रसूर्यग्रहैः इव

सन्धिः: दीप्ताः + चन्द्र → दीप्ताश्चन्द्र — विसर्गस्य शकारः; ग्रहैः + इव → ग्रहैरिव — विसर्गस्य रेफः
समासः: चन्द्रः च सूर्यः च ग्रहाः च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः: दीप्ताः — प्रथमा, बहुवचनम् (दिशः इत्यस्य विशेषणम्); चन्द्रसूर्यग्रहैः — तृतीया, बहुवचनम्

महाकार्मुकनिःसृतैः १००.११ महाधनुषः निर्गतैः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: महत् कार्मुकम् (कर्मधारयः), तस्मात् निःसृताः — पञ्चमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम् (बाणानां विशेषणम्)

परवीरहा १००.१३ शत्रुवीराणां हन्ता

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: परेषां वीराः (षष्ठीतत्पुरुषः), तान् हन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (लक्ष्मणस्य विशेषणम्)

मनुष्यशीर्षम् १००.१४ नरशिरश्चिह्नितम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: मनुष्यस्य शीर्षं यस्मिन् तम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (ध्वजस्य विशेषणम्)

नैर्ऋतस्य १००.१५ राक्षसस्य (रावणस्य)

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘निर्ऋति’ शब्दात् तद्धितः अण् (अपत्यार्थे)
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम्

धनुर्गजकरोपमम् १००.१६ गजशुण्डासदृशं धनुः

सन्धिः: धनुः + गज → धनुर्गज — विसर्गस्य रेफः; कर + उपमम् → करोपमम् — गुणसन्धिः
समासः: गजस्य करः (षष्ठीतत्पुरुषः), सः उपमा यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

जघानाप्लुत्य १००.१७ कूर्दित्वा हतवान्

सन्धिः: जघान + आप्लुत्य → जघानाप्लुत्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: समासः नास्ति — आ-पूर्वकात् ‘प्लु’ धातोः ल्यप्
विभक्तिः: जघान — लिट्; आप्लुत्य — ल्यबन्तम्

कोपमाहारयत् १००.१८ क्रोधं संचितवान्

सन्धिः: कोपम् + आहारयत् — संयोगमात्रम्
समासः: समासः नास्ति — आ-पूर्वकात् णिजन्तात् ‘हृ’ धातोः लङ्
विभक्तिः: कोपम् — द्वितीया; आहारयत् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

प्रदीप्तामशनीमिव १००.१९ ज्वलन्तीं वज्रम् इव

सन्धिः: प्रदीप्ताम् + अशनीम् + इव — संयोगमात्रम्
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्; ‘इव’ अव्ययम्

अप्राप्तामेव १००.२० लक्ष्यम् अप्राप्ताम् एव, मार्गे एव

सन्धिः: अप्राप्ताम् + एव — संयोगमात्रम्
समासः: न प्राप्ता — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

सविस्फुलिङ्गा १००.२१ अग्निकणयुक्ता

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: विस्फुलिङ्गैः सह वर्तमाना — सहबहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (शक्तेः विशेषणम्)

सम्भाविततराम् १००.२२ अत्यन्तं मानिताम्, श्रेष्ठाम्

सन्धिः: सम् + भाविततराम् → सम्भाविततराम् — अनुस्वारस्य परसवर्णः
समासः: समासः नास्ति — सम्-पूर्वकात् णिजन्तात् ‘भू’ धातोः क्त, ततः तरप्
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (शक्तेः विशेषणम्)

प्राणसंशयमापन्नम् १००.२४ जीवनसंकटं प्राप्तम्

सन्धिः: संशयम् + आपन्नम् — संयोगमात्रम्
समासः: प्राणानां संशयः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (विभीषणस्य विशेषणम्)

विमुखीकृतविक्रमः १००.२६ निरुद्धपराक्रमः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: विमुखीकृतः विक्रमः यस्य सः — बहुव्रीहिः (च्विप्रत्ययान्तम्)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (रावणस्य विशेषणम्)

बलश्लाघिन् १००.२८ हे बलगर्वित

सन्धिः: पदान्ते ‘बलश्लाघिन् + यस्मात्’ → ‘बलश्लाघिन्यस्मात्’ — संयोगमात्रम्
समासः: बलेन श्लाघते इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: सम्बोधनम्, एकवचनम्

मद्बाहुपरिघोत्सृष्टा १००.२९ मम परिघसदृशेन बाहुना मुक्ता

सन्धिः: मत् + बाहु → मद्बाहु — जश्त्वसन्धिः; परिघ + उत्सृष्टा → परिघोत्सृष्टा — गुणसन्धिः
समासः: मम बाहुः एव परिघः (रूपककर्मधारयः), तेन उत्सृष्टा — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (शक्तेः विशेषणम्)

शक्तिमष्टघण्टाम् १००.३० अष्टघण्टायुक्तां शक्तिम्

सन्धिः: शक्तिम् + अष्टघण्टाम् — संयोगमात्रम्
समासः: अष्टौ घण्टाः यस्याः ताम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

शक्तिरभ्यपतद्वेगाल्लक्ष्मणम् १००.३२ शक्तिः वेगेन लक्ष्मणं प्रति अपतत्

सन्धिः: शक्तिः + अभ्यपतत् → शक्तिरभ्यपतत् — विसर्गस्य रेफः; अभ्यपतत् + वेगात् → अभ्यपतद्वेगात् — जश्त्वम्; वेगात् + लक्ष्मणम् → वेगाल्लक्ष्मणम् — परसवर्णः (त् → ल्)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: शक्तिः — प्रथमा; अभ्यपतत् — लङ्; वेगात् — पञ्चमी; लक्ष्मणम् — द्वितीया

तामनुव्याहरच्छक्तिमापतन्तीम् १००.३३ आगच्छन्तीं शक्तिं प्रति उक्तवान्

सन्धिः: अनुव्याहरत् + शक्तिम् → अनुव्याहरच्छक्तिम् — श्चुत्वं छत्वं च
समासः: समासः नास्ति — अनु-वि-आ-पूर्वकात् ‘हृ’ धातोः लङ्
विभक्तिः: अनुव्याहरत् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; शक्तिम् आपतन्तीम् — द्वितीया

हतोद्यमा १००.३३ नष्टवेगा, निष्फलप्रयासा

सन्धिः: हत + उद्यमा → हतोद्यमा — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: हतः उद्यमः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (शक्तेः विशेषणम्)

जिह्वेवोरगराजस्य १००.३५ सर्पराजस्य जिह्वा इव

सन्धिः: जिह्वा + इव → जिह्वेव — गुणसन्धिः (आ + इ = ए); इव + उरग → इवोरग — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: उरगाणां राजा — षष्ठीतत्पुरुषः (टच्)
विभक्तिः: जिह्वा — प्रथमा; उरगराजस्य — षष्ठी, एकवचनम्

भ्रातृस्नेहान्महातेजा १००.३७ भ्रातरि प्रेम्णः कारणात् महातेजस्वी

सन्धिः: भ्रातृस्नेहात् + महातेजाः → भ्रातृस्नेहान्महातेजाः — अनुनासिकसन्धिः (त् → न्)
समासः: भ्रातुः स्नेहः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: भ्रातृस्नेहात् — पञ्चमी (हेतौ); महातेजाः — प्रथमा

बाष्पपर्याकुलेक्षणः १००.३८ अश्रुपूर्णनेत्रः

सन्धिः: परि + आकुल → पर्याकुल — यण्सन्धिः; आकुल + ईक्षणः → आकुलेक्षणः — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः: बाष्पेण पर्याकुले ईक्षणे यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (रामस्य विशेषणम्)

सपन्नगमिवाचलम् १००.४० सर्पयुक्तं पर्वतम् इव

सन्धिः: सपन्नगम् + इव → सपन्नगमिव; इव + अचलम् → इवाचलम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: पन्नगेन सह वर्तमानः — सहबहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्; ‘इव’ अव्ययम्

प्रवेकेण १००.४२ श्रेष्ठेन (राक्षसानां प्रमुखेन रावणेन)

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘प्रवेक’ (श्रेष्ठः) प्रातिपदिकम्
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्

चातकस्येव १००.४७ चातकपक्षिणः इव

सन्धिः: चातकस्य + इव → चातकस्येव — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम्; ‘इव’ अव्ययम्

अरावणमरामम् १००.४८ रावणरहितं रामरहितं वा

सन्धिः: अरावणम् + अरामम् — संयोगमात्रम्
समासः: न विद्यते रावणः यस्मिन् तत् अरावणम्; न विद्यते रामः यस्मिन् तत् अरामम् — नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (जगतः विशेषणम्)

दृष्टिविषस्येव १००.५३ दृष्टिमात्रेण दाहकस्य (सर्पस्य) इव

सन्धिः: विषस्य + इव → विषस्येव — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः: दृष्टौ विषं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम् (सर्पस्य विशेषणम्); ‘इव’ अव्ययम्

ज्यातलनिर्घोषः १००.६१ धनुर्गुणस्य करतलस्य च घर्षणशब्दः

सन्धिः: निः + घोषः → निर्घोषः — विसर्गस्य रेफः
समासः: ज्या च तलं च (द्वन्द्वः), तयोः निर्घोषः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

यथानिलेनाभिहतः १००.६२ वायुना ताडितः (मेघः) इव

सन्धिः: यथा + अनिलेन → यथानिलेन — सवर्णदीर्घसन्धिः; अनिलेन + अभिहतः → अनिलेनाभिहतः — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: अनिलेन — तृतीया; अभिहतः — प्रथमा, एकवचनम् (क्तान्तम्)