रामरावणयोः प्रथमं युद्धम्

महोदरमहापार्श्वौ हतौ दृष्ट्वा, महाबले वीरे विरूपाक्षे च निहते, महामृधे रावणं महान् क्रोधः आविवेश। सः सूतं संचोदयामास, इदं वाक्यं च उवाच — ‘निहतानाम् अमात्यानां, रुद्धस्य नगरस्य च दुःखं तौ रामलक्ष्मणौ हत्वा एव अपनेष्यामि। अहं रणे रामवृक्षं हन्मि — यः सीतारूपं पुष्पं फलं च ददाति, यस्य सुग्रीवः जाम्बवान् कुमुदः नलः द्विविदः मैन्दः अङ्गदः गन्धमादनः हनूमान् सुषेणः सर्वे हरियूथपाः च प्रशाखाः’ इति। सः अतिरथः महान् रथस्य घोषेण दश दिशः नादयन् तूर्णं प्रययौ, राघवं च अभ्यधावत। तेन शब्देन सनदीगिरिकानना सर्वा मही संचचाल, सिंहाः मृगाः द्विजाः च त्रस्ताः। ततः सः सुमहाघोरं सुदारुणं तामसम् अस्त्रं चकार, तेन सर्वान् कपीन् निर्ददाह; ते समन्ततः प्रपेतुः। अत्र रावणस्य रूपकं विशेषेण मननीयम् — रामः वृक्षः, सीता तस्य पुष्पं फलं च, वानरनायकाः तस्य शाखाः। रावणस्य दृष्ट्या सीता रामस्य सर्वस्य प्रयत्नस्य फलम्, अतः मूलं रामम् एव छित्त्वा सर्वं वृक्षं पातयिष्यामि इति तस्य विचारः। किन्तु अयं वृक्षः न सहजं छेत्तुं शक्यः, यतः तस्य मूलं धर्मः। किन्तु अनेन रूपकेण अनिच्छया अपि सः स्वीकरोति यत् सीता रामस्य एव, न तस्य। पञ्चमः श्लोकः वुल्गेटमात्रः — वानरनायकानां नामावली गीताप्रेसपाठे एव विस्तृता। ‘अमात्यानां निधनम्’ ‘नगरस्य रोधः’ इति द्वे दुःखे — एकं स्वजनानां नाशः, अपरं स्वराज्यस्य अपमानः। रावणः तयोः उपायं केवलं युद्धे एव पश्यति। तामसम् अस्त्रम् अन्धकारमयं दाहकं च — दिव्यास्त्रप्रयोगः अस्मिन् सर्गे आरभ्यते, अग्रे च सर्वः सर्गः अस्त्रप्रत्यस्त्राणां परम्परा भवति। वानराः अग्निना दग्धाः इव समन्ततः पतन्ति — ‘निर्ददाह’ इति पदं तामसास्त्रस्य दाहकत्वं स्पष्टयति। ‘अतिरथः’ इति पदं रावणस्य रथयुद्धे श्रेष्ठतां सूचयति — सः सामान्यः महारथः न, किन्तु तम् अपि अतिक्रान्तः।

तैः भग्नैः सम्प्रधावितैः वानरैः भूमौ रजः उत्पपात; ब्रह्मणा स्वयं निर्मितं तत् अस्त्रं ते सहितुं न शेकुः। रावणस्य शरोत्तमैः भग्नानि तानि अनेकानि अनीकानि शतशः दृष्ट्वा राघवः पर्यवस्थितः। ततः राक्षसशार्दूलः हरिवाहिनीं विद्राव्य, लक्ष्मणेन भ्रात्रा सह, विष्णुना सह वासवम् इव, तिष्ठन्तम् अपराजितं रामं ददर्श — महत् धनुः अवष्टभ्य आकाशम् आलिखन्तम् इव, पद्मपत्रविशालाक्षं दीर्घबाहुम् अरिंदमम्। ततः महातेजाः बली रामः सौमित्रिसहितः रणे वानरान् भग्नान्, रावणं च आपतन्तं समीक्ष्य हृष्टः मध्ये कार्मुकं जग्राह। ततः सः उत्तमं धनुः महावेगं महानादं मेदिनीं निर्भिन्दन् इव विस्फारयितुम् आरेभे। रावणस्य बाणौघैः रामविस्फारितेन तेन धनुःशब्देन च राक्षसाः तदा शतशः पेतुः। नवमः श्लोकः वुल्गेटमात्रः — ‘ब्रह्मणा निर्मितं स्वयम्’ इति तामसास्त्रस्य दिव्योत्पत्तिः उक्ता, अतः वानराणां पराजयः तेषां दौर्बल्यात् न, अस्त्रस्य दैवीशक्तेः। ‘पर्यवस्थितः’ इति पदं रामस्य धैर्यं दर्शयति — सेना भग्ना, तथापि सः अचलः। रावणस्य दृष्ट्या रामस्य वर्णनं कविः करोति — ‘आलिखन्तम् इव आकाशम्’ इति उपमया धनुषः दीर्घता, ‘पद्मपत्रविशालाक्षम्’ इति पदेन रामस्य सौन्दर्यं च युगपत् दर्शिते। शत्रुः अपि रामस्य रूपं पश्यति। रावणः रामं ‘अपराजितम्’ इति पश्यति — एतत् पदं कवेः, न रावणस्य, किन्तु तस्य दृष्टौ स्थापितम्। ‘विष्णुना वासवम् इव’ इति उपमा — इन्द्रः उपेन्द्रेण विष्णुना सह यथा, तथा रामः लक्ष्मणेन सह; अत्र रामः इन्द्रस्थाने, लक्ष्मणः विष्णुस्थाने इति रोचकः विपर्यासः। रामस्य हर्षः अपि लक्षणीयः — शत्रुं सम्मुखम् आगच्छन्तं दृष्ट्वा सः हृष्यति, यतः दीर्घकालात् एषः एव क्षणः प्रतीक्षितः। धनुर्विस्फारस्य शब्देन एव राक्षसाः पतन्ति — रामस्य शक्तेः प्रथमं प्रदर्शनं शरेण न, शब्देन एव। ‘मध्ये कार्मुकं जग्राह’ — सेनायाः मध्ये स्थित्वा, येन वानराः तं पश्यन्तः धैर्यं लभन्ते। ११–१३ श्लोकेषु केचन अर्धाः वुल्गेटमात्राः (११.१, १३.२)।

तयोः राजपुत्रयोः शरपथं प्राप्य रावणः शशिसूर्ययोः समीपे राहुः इव बभौ। तं प्रथमं योद्धुम् इच्छन् लक्ष्मणः धनुः आयम्य अग्निशिखोपमान् निशितान् शरान् मुमोच। धनुष्मता लक्ष्मणेन मुक्तमात्रान् तान् बाणान् आकाशे एव महातेजाः रावणः बाणैः प्रत्यवारयत्। सः एकम् एकेन बाणेन, त्रीन् त्रिभिः, दश दशभिः लक्ष्मणस्य बाणान् प्रचिच्छेद, स्वं पाणिलाघवं दर्शयन्। समितिंजयः रावणः सौमित्रिम् अभ्यतिक्रम्य अपरं शैलम् इव स्थितं रामं रणे आससाद। सः राघवं समासाद्य क्रोधसंरक्तलोचनः राक्षसेश्वरः रावणः शरवर्षाणि व्यसृजत्। ततः रावणस्य धनुश्च्युताः शरधाराः आपतिताः दृष्ट्वा एव रामः सत्वरं शीघ्रं भल्लान् जग्राह। सः राघवः दीप्यमानान् महाघोरान् आशीविषोपमान् तान् शरौघान् तीक्ष्णैः भल्लैः चिच्छेद। ‘शशिसूर्ययोः समीपे राहुः इव’ इति उपमा अतीव सार्थका — रामलक्ष्मणौ सूर्यचन्द्रौ, रावणः राहुः यः ग्रसितुम् इच्छति; किन्तु राहुः ग्रहणकाले एव प्रभवति, सदा न। अस्मिन् संस्करणे अयं श्लोकः (१७) ‘रावणस्य च बाणौघैः’ (१६) इत्यस्य अनन्तरं मुद्रितः; समीक्षितसंस्करणे तु तस्य पूर्वम् — एषः अर्धद्वयस्य स्थानविपर्यासः, न पाठलोपः। लक्ष्मणः ज्येष्ठस्य पूर्वं युद्धं कर्तुम् इच्छति, यथा सेवकः स्वामिनः रक्षणाय अग्रे गच्छति। रावणस्य पाणिलाघवं ‘एकमेकेन, त्रिभिस्त्रीन्, दशभिर्दश’ इति गणनया प्रदर्शितम् — सः प्रत्येकं बाणं समसङ्ख्यैः बाणैः निवारयति, न अधिकैः; अयं तस्य अस्त्रकौशलस्य परमः परिचयः। एषः अंशः रावणं केवलं दुष्टं न, किन्तु महाधनुर्धरम् अपि दर्शयति, येन रामस्य विजयः अधिकं गौरवं लभते। किन्तु सः लक्ष्मणं न हन्ति, केवलम् अतिक्रामति — तस्य लक्ष्यं राम एव। रामः ‘अपरः शैलः इव’ स्थितः — अचलः, अविचलितः। भल्लाः अर्धचन्द्राकाराः फलकयुक्ताः बाणाः, ये शरान् छेत्तुं विशेषेण उपयुक्ताः। रावणस्य शराः ‘आशीविषोपमाः’ — सर्पसदृशाः, विषम् इव घातकाः। रामः शरान् दृष्ट्वा एव भल्लान् गृह्णाति — तस्य प्रतिक्रिया तत्कालिकी।

राघवः रावणं, रावणः राघवं च तूर्णं विविधैः तीक्ष्णैः शरवर्षैः अन्योन्यं ववर्षतुः। तौ चिरं चित्रं सव्यदक्षिणं मण्डलं चेरतुः, बाणवेगात् समुत्क्षिप्तौ अन्योन्यम् अपराजितौ। यमान्तकनिकाशयोः सायकमुचोः रौद्रयोः तयोः युगपत् सम्प्रयुध्यतोः भूतानि वित्रेसुः। तदा गगनं विविधैः बाणैः सततं बभूव, यथा आतपापाये विद्युन्मालासमाकुलैः घनैः। महावेगैः सुतीक्ष्णाग्रैः गृध्रपत्रैः सुवाजितैः शरवृष्टिभिः आकाशं गवाक्षितम् इव बभूव। तौ परमं शरान्धकारम् आकाशं चक्रतुः, तपने अस्तं गते उत्थितौ महामेघौ इव। अन्योन्यवधकांक्षिणोः तयोः वृत्रवासवयोः इव अनासाद्यम् अचिन्त्यं महायुद्धम् अभूत्। उभौ हि परमेष्वासौ, उभौ युद्धविशारदौ, उभौ अस्त्रविदां मुख्यौ, उभौ युद्धे विचेरतुः। उभौ येन येन व्रजतः तेन तेन शरोर्मयः, वायुना विद्धाः सागरयोः ऊर्मयः इव, जग्मुः। ततः संसक्तहस्तः लोकरावणः रावणः रामस्य ललाटे नाराचमालां प्रत्यमुञ्चत। रौद्रचापप्रयुक्तां नीलोत्पलदलप्रभां तां शिरसा धारयन् रामः व्यथां न अभ्यपद्यत। अस्मिन् अंशे कविः समतायाः वर्णनं करोति — ‘उभौ’ इति पदं चतुर्वारम् आवर्तते, येन द्वयोः वीरयोः तुल्यबलत्वं दृढीक्रियते। उपमाः अपि युग्माः — महामेघौ, वृत्रवासवौ, सागरयोः ऊर्मयः। ‘गवाक्षितम्’ इति सूक्ष्मा उपमा — बाणैः आकाशं जालकयुक्तं गवाक्षम् इव, छिद्रैः एव दृश्यम्। ‘आतपापाये’ इति वर्षर्तोः आरम्भः, यदा विद्युद्युक्ताः मेघाः आकाशं व्याप्नुवन्ति। ‘लोकरावणः’ इति नामनिरुक्तिः — लोकान् रावयति (रोदयति) इति रावणः। नाराचमाला नीलोत्पलदलप्रभा — भीषणम् अस्त्रं शोभनया उपमया वर्णितम्, यथा रामस्य ललाटे पुष्पमाला इव; किन्तु रामः ‘न व्यथाम् अभ्यपद्यत’। अयं तस्य धैर्यस्य परमः परिचयः। २८तमे मुद्रणे ‘सततं’ इति, समीक्षिते ‘saṃtataṃ’। अस्य युद्धस्य वर्णने कविः क्रमेण दृष्टिं विस्तारयति — प्रथमं द्वौ योद्धारौ, ततः तयोः गतिः (मण्डलानि), ततः भूतानां भयं, ततः सर्वम् आकाशं शरैः आच्छादितम्। ‘चेरतुः चिरम्’ इति पदेन युद्धस्य दीर्घता, ‘चित्रम्’ इति पदेन तस्य कौशलपूर्णता च सूच्यते। ‘बाणवेगात् समुत्क्षिप्तौ’ — बाणानां वेगेन पृष्ठतः क्षिप्तौ, तथापि पुनः अग्रे आगतौ। ‘अनासाद्यम् अचिन्त्यम्’ इति विशेषणद्वयं तस्य युद्धस्य अद्वितीयतां घोषयति — अन्यः कोऽपि तत्र प्रवेष्टुं न शक्नोति, कल्पयितुम् अपि न। वृत्रवासवयोः युद्धं वेदेषु प्रसिद्धं देवासुरयुद्धानां प्रतिमानम्; तेन रामरावणयुद्धं ब्रह्माण्डस्तरीयं युद्धम् इति सूच्यते। ‘ऊर्मयः’ इति उपमा ३३तमे श्लोके द्विवारम् — शरोर्मयः, सागरोर्मयः — येन द्वयोः गत्या सह शराः अपि तरङ्गवत् प्रवहन्ति इति चित्रम्। ‘संसक्तहस्तः’ इति रावणस्य हस्तौ क्षणम् अपि न विरमतः।

अथ क्रोधसमन्वितः रामः मन्त्रान् अपि जपन् रौद्रम् अस्त्रम् उदीरयन् भूयः शरान् समादाय महातेजाः वीर्यवान् चापम् आयम्य मुमोच, अच्छिन्नसायकः तान् शरान् राक्षसेन्द्राय चिक्षेप। ते शराः राक्षसेन्द्रस्य महामेघसंकाशे अवध्ये कवचे पतिताः, तदा व्यथां न जनयन्। पुनः एव अथ सर्वास्त्रकुशलः रामः रथस्थं राक्षसाधिपं ललाटे परमास्त्रेण अभिनत्। ते शराः रावणप्रतिकूलिताः बाणरूपाणि भित्त्वा पञ्चशीर्षाः उरगाः इव श्वसन्तः भूमिं विविशुः। राघवस्य अस्त्रं निहत्य क्रोधमूर्च्छितः रावणः सुमहाघोरम् आसुरम् अस्त्रं प्रादुश्चकार। सः महातेजाः क्रुद्धः सर्पः इव श्वसन् मायाभिः सिंहव्याघ्रमुखान्, कङ्ककोकमुखान्, गृध्रश्येनमुखान्, शृगालवदनान्, ईहामृगमुखान्, व्यादितास्यान् भयावहान्, पञ्चास्यान् लेलिहानान्, खरमुखान्, वराहमुखसंश्रितान्, श्वानकुक्कुटवक्त्रान्, मकराशीविषाननान् एतान् अन्यान् च निशितान् शरान् रामं प्रति ससर्ज। आसुरेण तेन अस्त्रेण समाविष्टः रघुपुङ्गवः पावकोपमः महोत्साहं पावकम् अस्त्रं ससर्ज। अत्र अस्त्रयुद्धस्य क्रमः स्पष्टः — प्रथमं रामस्य रौद्रास्त्रं रावणस्य कवचेन निवारितम्; ततः द्वितीयः प्रहारः ललाटे भवति; किन्तु ते बाणाः अपि रावणेन प्रतिहताः बाणरूपं भित्त्वा (त्यक्त्वा) पञ्चशीर्षाः सर्पाः इव श्वसन्तः भूमिं प्रविशन्ति — रावणस्य प्रतिरोधशक्तिः अत्र स्पष्टा। ‘मन्त्रान् अपि जपन्’ इति पदेन दिव्यास्त्राणां प्रयोगः मन्त्रेण एव भवति इति सूच्यते। रावणस्य कवचं ‘अवध्यम्’ — तस्य वरप्राप्तं रक्षणम्, अतः सामान्याः शराः तं न भिन्दन्ति। आसुरास्त्रस्य वर्णनं नानाविधैः पशुपक्षिमुखैः शरैः भयानकरसं जनयति — सिंहः व्याघ्रः कङ्कः कोकः गृध्रः श्येनः शृगालः ईहामृगः खरः वराहः श्वा कुक्कुटः मकरः सर्पः च; एषा सूची मायायाः विविधतां दर्शयति। ‘ईहामृगः’ वृकः इति प्रसिद्धः। रामः आसुरास्त्रेण ‘समाविष्टः’ — आक्रान्तः, तथापि सः पावकोपमः, अतः आग्नेयं पावकास्त्रम् एव प्रत्युत्तरम्। ४१.२ ‘अस्त्रं प्रादुश्चकार सः’ समीक्षितस्य ‘anyad astraṃ samādade’ इत्यस्य पाठभेदः। रामस्य प्रयत्नः द्विवारम् — प्रथमं रौद्रम् अस्त्रं कवचे निष्फलं, द्वितीयं परमास्त्रं ललाटे; रावणः अपि द्विवारं प्रत्युत्तरं ददाति। एवं अस्मिन् सर्गे न कोऽपि पक्षः निर्णायकं जयं लभते, केवलं परस्परं अस्त्राणां निवारणम्। ‘क्रुद्धः सर्पः इव श्वसन्’ इति रावणस्य उपमा अनन्तरं तस्य सर्पमुखानां शराणां सह सङ्गच्छते — सः स्वयं सर्पः इव, तस्य शराः अपि सर्पाः। मायाभिः इति पदेन आसुरास्त्रं मायामयम् इति स्पष्टम्; रामस्य अस्त्राणि तु मन्त्रमयानि, न मायामयानि। आसुरशराणां मुखानि सर्वाणि हिंस्राणां मांसभक्षकाणां वा प्राणिनाम् — एषः रावणस्य स्वभावस्य एव प्रतिबिम्बः।

सः अग्निदीप्तमुखान्, सूर्यमुखान्, चन्द्रार्धचन्द्रवक्त्रान्, धूमकेतुमुखान्, ग्रहनक्षत्रवर्णान्, महोल्कामुखसंस्थितान्, विद्युज्जिह्वोपमान् च विविधान् शरान् तत्र ससर्ज। राघवास्त्रसमाहताः ते घोराः रावणशराः आकाशे विलयं जग्मुः, सहस्रशः जघ्नुः च। अक्लिष्टकर्मणा रामेण तत् अस्त्रं निहतं दृष्ट्वा सर्वे कामरूपिणः वीराः कपयः हृष्टाः सुग्रीवाभिमुखाः राघवं सम्परिक्षिप्य नेदुः। ततः रावणबाहुनिःसृतं तत् अस्त्रं प्रसह्य विनिहत्य दाशरथिः महात्मा राघवः मुदान्वितः अभवत्, मुदिताः कपीश्वराः उच्चैः विनेदुः। रामस्य आग्नेयास्त्रस्य शराः सर्वे तेजोमयानां वस्तूनां मुखानि धारयन्ति — अग्निः सूर्यः चन्द्रः धूमकेतुः ग्रहाः नक्षत्राणि उल्का विद्युत् च। एवं रावणस्य पशुमुखाः शराः (अन्धकारस्य, हिंसायाः प्रतीकाः) रामस्य ज्योतिर्मुखैः शरैः (प्रकाशस्य प्रतीकैः) नश्यन्ति — अस्मिन् वर्णने प्रकाशतमसोः युद्धम् इव कविः सूचयति। सप्तचत्वारिंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः। ‘अक्लिष्टकर्मणा’ इति रामस्य विशेषणं तस्य सहजं सामर्थ्यं दर्शयति — सः महत् कर्म अपि अक्लेशेन करोति। वानराः राघवं परितः सुग्रीवाभिमुखाः स्थिताः — एषा तेषां सेनायाः पुनर्व्यवस्था। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थजातीयेन दीर्घवृत्तेन निबद्धः, वुल्गेटमात्रः च। अयं सर्गः रामरावणयोः प्रथमस्य प्रत्यक्षयुद्धस्य आरम्भः; अग्रिमे सर्गे रावणः मयनिर्मितम् अन्यत् अस्त्रं प्रयुङ्क्ते, लक्ष्मणः च शक्त्या आहतः भविष्यति।