महापार्श्ववधः

महोदरे सुग्रीवेण निहते महाबलः महापार्श्वः समीक्ष्य क्रोधात् संरक्तलोचनः अभवत्। सः मार्गणैः अङ्गदस्य भीमां चमूं क्षोभयामास। सः राक्षसः मुख्यानां वानराणाम् उत्तमाङ्गानि कायेभ्यः पातयामास, यथा अनिलः वृन्तात् फलं पातयति। सः केषाञ्चित् बाहून् इषुभिः चिच्छेद, सुसंरब्धः केषाञ्चित् पार्श्वम् आक्षिपत् च। महापार्श्वेन बाणवर्षेण अर्दिताः ते वानराः सर्वे विषादविमुखाः गतचेतसः बभूवुः। अङ्गदः राक्षसार्दितम् उद्विग्नं स्वबलं निशम्य प्रतिक्रियां चिन्तयामास। प्रथमे श्लोके ‘सुग्रीवेण समीक्ष्याथ’ इति वुल्गेटमात्रः अर्धः — महापार्श्वः स्वसखायं महोदरं सुग्रीवेण हतं स्वयं पश्यति, तेन तस्य क्रोधः उत्पद्यते। अत्र पूर्वसर्गयोः क्रमः पुनः दृश्यते — रावणस्य एकैकः सचिवः निर्गच्छति, वानरसेनायां कदनं करोति, ततः कश्चित् वानरनायकः तं प्रतिरुध्य हन्ति। विरूपाक्षं सुग्रीवः, महोदरं सुग्रीवः, इदानीं महापार्श्वम् अङ्गदः। ‘फलं वृन्तादिवानिलः’ इति उपमा वानरशिरसां पतनं वायुना पक्वफलानाम् इव सहजं लघु च दर्शयति — महापार्श्वस्य बाणाः तादृशाः यत् शिरांसि प्रयत्नं विना पतन्ति। ‘विषादविमुखाः’ इति पदं द्विधा व्याख्येयम् — विषादेन युद्धात् पराङ्मुखाः, विषादेन विवर्णमुखाः इति च। ‘गतचेतसः’ इति तेषां मानसिकः पराजयः। एवं शारीरिकं मानसिकं च उभयविधं क्षतम्। अस्मिन् अवसरे अङ्गदः युवराजः सेनायाः आशा भवति। अङ्गदः वालिनः पुत्रः, अतः तस्य पराक्रमः पितुः स्मारकः — अयं विषयः अग्रे स्पष्टं कथ्यते।

महावेगः अङ्गदः पर्वणि समुद्रः इव वेगं चक्रे। सूर्यरश्मिसमप्रभम् आयसं परिघं गृह्य समरे वानरश्रेष्ठः महापार्श्वे न्यपातयत्। तेन प्रहारेण सः महापार्श्वः विचेतनः ससूतः तस्मात् स्यन्दनात् विसंज्ञः भुवि अपतत्। ततः नीलाञ्जनचयोपमः तेजस्वी ऋक्षराजः सुमहावीर्यः मेघसंनिभात् स्वयूथात् निष्पत्य गिरिशृङ्गाभां विपुलां शिलां क्रुद्धः प्रगृह्य तरसा तस्य अश्वान् जघान, तं स्यन्दनं च बभञ्ज। मुहूर्तात् लब्धसंज्ञः महाबलः महापार्श्वः भूयः बहुभिः बाणैः अङ्गदं प्रत्यविध्यत, जाम्बवन्तं त्रिभिः बाणैः स्तनान्तरे आजघान, ऋक्षराजं गवाक्षं च बहुभिः शरैः जघान। ‘पर्वणि समुद्रः इव’ इति उपमा प्रसिद्धा — पूर्णिमायां चन्द्रोदये समुद्रः वेलां वर्धयति; तथा अङ्गदस्य वेगः स्वसैन्यस्य दुःखं दृष्ट्वा उद्वेलः अभवत्। परिघः ‘सूर्यरश्मिसमप्रभः’ — लोहमयः अपि दीप्यमानः, अङ्गदस्य तेजसः प्रतीकः। अङ्गदस्य प्रथमः प्रहारः एव महापार्श्वं विसंज्ञं करोति; किन्तु सः न म्रियते। ततः जाम्बवान् प्रविशति — वृद्धः ऋक्षराजः, यः ‘नीलाञ्जनचयोपमः’ इति कृष्णवर्णः महाकायः च। तस्य कार्यं विशिष्टम् — सः राक्षसं न प्रहरति, अपि तु तस्य अश्वान् रथं च नाशयति, यथा सुग्रीवः पूर्वसर्गयोः अकरोत्। वानरपक्षे एषः स्थिरः युद्धक्रमः — प्रथमं वाहनं, ततः वीरः। महापार्श्वस्य पुनरुत्थानं तस्य बलं दर्शयति — मूर्च्छातः उत्थाय सः त्रीन् अपि वानरनायकान् प्रहरति। ‘स्तनान्तरे’ इति वक्षसि मध्यदेशे, यः मर्मस्थानम्। ७–८ श्लोकयोः वुल्गेटस्य श्लोकविभागः समीक्षितात् अर्धेन भिन्नः, किन्तु सर्वे अर्धाः समीक्षिते सन्ति। जाम्बवतः शिला ‘गिरिशृङ्गाभा’ — वृद्धः अपि सः बले न्यूनः न।

गवाक्षं जाम्बवन्तं च शरपीडितौ दृष्ट्वा क्रोधमूर्च्छितः अङ्गदः घोरं परिघं जग्राह। सरोषाक्षः अङ्गदः दूरस्थितस्य तस्य राक्षसस्य उद्दिश्य रविरश्मिसमप्रभं तम् आयसं परिघं द्वाभ्यां भुजाभ्यां संगृह्य वेगवत् भ्रामयित्वा वालिनः सुतः महापार्श्वस्य वधार्थं चिक्षेप। बलवता क्षिप्तः सः परिघः तस्य रक्षसः हस्तात् सशरं धनुः शिरस्त्राणं च पातयत्। प्रतापवान् वालिपुत्रः वेगेन तं समासाद्य क्रुद्धः सकुण्डले कर्णमूले तलेन अभ्यहनत्। ततः क्रुद्धः महावेगः महाद्युतिः महापार्श्वः एकेन करेण सुमहान्तं परश्वधं जग्राह। तैलधौतं विमलं शैलसारमयं दृढं तं परश्वधं परमक्रुद्धः राक्षसः वालिपुत्रे न्यपातयत्। तेन वामांसफलके भृशं प्रत्यवपातितं तं परश्वधं सरोषः अङ्गदः मोक्षयामास। ततः पितुः तुल्यपराक्रमः वीरः अङ्गदः सुसंक्रुद्धः वज्रसंकाशम् आत्मनः मुष्टिं संवर्तयत्, मर्मज्ञः राक्षसस्य स्तनाभ्याशे हृदयं प्रति। अत्र ‘वालिनः सुतः’ ‘वालिपुत्रः’ ‘पितुस्तुल्यपराक्रमः’ इति पदैः अङ्गदस्य वंशः पुनः पुनः स्मारितः — सः वालिनः समः बली। परिघः दूरात् क्षिप्तः, अतः राक्षसस्य शरीरं न, शस्त्रम् एव पातयति — महापार्श्वः निरायुधः भवति। ततः अङ्गदः समीपं गत्वा तलेन कर्णमूले प्रहरति, यथा पूर्वसर्गे सुग्रीवः विरूपाक्षस्य शङ्खदेशे। परश्वधस्य वर्णनं सूक्ष्मम् — तैलेन धौतः (अतः दीप्तः, न मलिनः), शैलसारमयः (अत्यन्तं कठिनेन लोहेन निर्मितः), दृढः च। ‘मोक्षयामास’ इति पदं द्विधा व्याख्यातम् — अङ्गदः प्रहारं वञ्चयित्वा आत्मानं मोचितवान्, हिन्दीभाष्ये ‘कतराकर अपनेको बचा लिया’ इति। ‘मर्मज्ञः’ इति पदेन अङ्गदस्य युद्धकौशलं सूच्यते — सः शरीरस्य मर्मस्थानानि जानाति, अतः हृदयम् एव लक्ष्यं करोति। गवाक्षजाम्बवतोः पीडां दृष्ट्वा अङ्गदस्य क्रोधः उद्दीप्यते — सः स्वस्य क्षतेन न, किन्तु सहचराणां दुःखेन अधिकं कुप्यति; अयं नायकस्य गुणः। महापार्श्वस्य परश्वधः ‘एकेन करेण’ गृहीतः — अतः सः अपि महाबलः, यतः तादृशं गुरुं शस्त्रम् एकहस्तेन धारयति। किन्तु धनुषः शिरस्त्राणस्य च अभावे सः इदानीं निरावरणः, अङ्गदस्य मुष्टेः सम्मुखे असुरक्षितः। वामांसे पतितः परशुः अङ्गदं न व्यथयति — सः तं परिहृत्य तत्क्षणम् एव प्रतिप्रहाराय मुष्टिं बध्नाति।

इन्द्राशनिसमस्पर्शं तं मुष्टिं सः अङ्गदः विन्यपातयत्। महामृधे तस्य निपातेन तस्य राक्षसस्य हृदयं पफाल, सः हतः भुवि पपात। तस्मिन् भूमौ विनिहते तत् राक्षससैन्यं सम्प्रचुक्षुभे। समरे रावणस्य महान् क्रोधः अभवत्, प्रहृष्टानां वानराणां च सुपुष्कलः सिंहनादः अभवत्। तेन शब्देन साट्टालगोपुरां लङ्कां स्फोटयन् इव सहेन्द्रेण देवानां नादः इव महान् नादः समभवत्। अथ त्रिदशालयानां इन्द्रशत्रुः राक्षसेन्द्रः वनौकसां तं महाप्रणादं श्रुत्वा सरोषं पुनः युद्धाभिमुखः अवतस्थे। अङ्गदस्य मुष्टिः ‘इन्द्राशनिसमस्पर्शः’ — इन्द्रवज्रसदृशः, यथा सुग्रीवस्य तलः ‘महेन्द्राशनिकल्पः’। एवं सर्गत्रये त्रयः राक्षसवीराः वानरनायकानां हस्तप्रहारैः एव हताः, न शस्त्रैः — अयं वानराणां बलस्य विशेषः। ‘पफाल हृदयम्’ इति पदद्वयं मरणस्य तत्कालत्वं दर्शयति। २४.२ इत्यारभ्य सर्गान्तपर्यन्तं (वानराणां सिंहनादः, लङ्कायाः कम्पनम्, रावणस्य युद्धोद्यमः) समीक्षितसंस्करणे नास्ति; तत्र सर्गः ‘अभवच्च महान्क्रोधः’ इत्यत्र एव समाप्यते। वानराणां नादः ‘सहेन्द्रेण देवानां नादः इव’ — देवासुरयुद्धे इन्द्रस्य विजये देवाः यथा नदन्ति। ‘इन्द्रशत्रुः’ इति रावणस्य विशेषणं तम् एव प्रसङ्गं स्मारयति — यः इन्द्रम् अपि जितवान्, सः इदानीं वानरनादं श्रुत्वा क्रुध्यति। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्ते। इदानीं रावणस्य त्रयः अपि सचिवाः हताः, अतः सः स्वयं रामेण सह युद्धाय सज्जः — अग्रिमः सर्गः रामरावणयोः प्रत्यक्षं युद्धं वर्णयति।