महोदरवधः

महामृधे तूर्णम् अन्योन्यं हन्यमाने बले ते उभे सेने महाघर्मे सरसी इव सूपक्षीणे बभूवतुः। स्वबलस्य घातेन विरूपाक्षवधेन च राक्षसाधिपः रावणः द्विगुणं क्रुद्धः बभूव। वलीमुखैः वध्यमानं प्रक्षीणं स्वबलं दृष्ट्वा, दैवविपर्ययं च दृष्ट्वा, युद्धे अस्य व्यथा बभूव। सः अनन्तरं समीपस्थं महोदरम् उवाच — ‘महाबाहो, अस्मिन् काले मम जयाशा त्वयि स्थिता। वीर, अद्य शत्रुचमूं जहि, पराक्रमं दर्शय। भर्तृपिण्डस्य निर्वेष्टुम् अयं कालः, साधु युध्यताम्’ इति। एवम् उक्तः राक्षसेन्द्रः महोदरः ‘तथा’ इति उक्त्वा पतङ्गः पावकम् इव अरिसेनां प्रविवेश। ततः भर्तृवाक्येन स्वेन वीर्येण च चोदितः तेजस्वी महाबलः सः वानराणां कदनं चक्रे। महासत्त्वाः वानराः अपि विपुलाः शिलाः प्रगृह्य भीमम् अरिबलं प्रविश्य सर्वराक्षसान् जघ्नुः। प्रथमे श्लोके सेनाद्वयं ग्रीष्मे शुष्यमाणं सरोद्वयम् इव वर्ण्यते — उभयपक्षयोः अपि क्षयः समानः। रावणस्य मनसि इदानीं प्रथमवारं ‘व्यथा’ उत्पन्ना; सः ‘दैवविपर्ययम्’ पश्यति, अर्थात् भाग्यं स्वस्य विरुद्धं प्रवर्तते इति जानाति। तथापि सः युद्धात् न निवर्तते, अपि तु अन्यं सेनापतिं प्रेषयति। ‘भर्तृपिण्डः’ इति स्वामिना दत्तम् अन्नं वृत्तिः च; तस्य ‘निर्वेशः’ इति ऋणस्य प्रतिदानं — युद्धे प्राणपणेन स्वामिनः सेवा। अयं सेवकधर्मस्य प्राचीनः आदर्शः। महोदरस्य ‘पतङ्गः इव पावकम्’ इति उपमा द्विमुखी — तस्य शौर्यं, किन्तु नाशः अपि निश्चितः इति च सूचयति। ८–१० श्लोकाः समीक्षितसंस्करणे न सन्ति; वानराणां प्रत्याक्रमणं महोदरस्य शरकदनं च गीताप्रेसपाठे एव। रावणः महोदरं ‘महाबाहो’ ‘वीर’ इति सम्बोधयति — स्तुत्या तस्य उत्साहं वर्धयति। ‘साधु युध्यताम्’ इति कर्मणि प्रयोगः आज्ञायाः गौरवं सूचयति। महोदरस्य उत्तरं केवलं ‘तथा’ इति — वीरः वचनेन न, कर्मणा एव उत्तरं ददाति। तस्य प्रेरकद्वयं कविः स्पष्टं करोति — ‘भर्तृवाक्येन’ बाह्यं, ‘स्वेन वीर्येण’ आन्तरं च। वानराः अपि न निष्क्रियाः; ते शिलाभिः प्रतिप्रहरन्ति, येन युद्धं उभयपक्षीयम् एव।

सुसंक्रुद्धः महोदरः काञ्चनभूषणैः शरैः महाहवे वानराणां पाणिपादोरु चिच्छेद। ततः राक्षसैः भृशम् अर्दिताः ते सर्वे वानराः दश दिशः द्रुताः — केचित् पलायिताः, केचित् सुग्रीवम् आश्रिताः। समरे वानराणां महाबलं प्रभग्नं दृष्ट्वा सुग्रीवः अनन्तरं महोदरम् अभिदुद्राव। महातेजाः हरीश्वरः महीधरसमां घोरां विपुलां शिलां प्रगृह्य तद्वधाय चिक्षेप। सहसा आपतन्तीं तां दुरासदां शिलां दृष्ट्वा महोदरः असम्भ्रान्तः बाणैः निर्बिभेद। तेन रक्षसा बाणौघैः सहस्रधा निकृत्ता सा शिला तदा आकुलं गृध्रचक्रम् इव भूमौ निपपात। तां भिन्नां शिलां दृष्ट्वा क्रोधमूर्च्छितः सुग्रीवः सालम् उत्पाट्य चिक्षेप, तं च सः नैकधा चिच्छेद। अत्र युद्धस्य प्रथमः भागः शस्त्रास्त्रयोः स्पर्धा — सुग्रीवस्य प्राकृतानि आयुधानि (शिला, सालवृक्षः) महोदरस्य बाणैः निष्फलीक्रियन्ते। ‘असम्भ्रान्तः’ इति पदं महोदरस्य धैर्यं दर्शयति — पर्वतसदृशीं शिलाम् आपतन्तीं दृष्ट्वा अपि सः न विचलति। सहस्रधा छिन्नायाः शिलायाः खण्डाः पतन्तः गृध्राणां मण्डलम् इव दृश्यन्ते — अयं कवेः दृष्टिसूक्ष्मतायाः उदाहरणम्; वायौ परिभ्रमन्तः कृष्णाः खण्डाः आकाशे वृत्ताकारेण उड्डीयमानाः गृध्राः इव। वानराणां पलायनं ‘केचित् केचित्’ इति द्विधा विभक्तम् — भीताः दूरं पलायन्ते, धीराः तु राजानं शरणं गच्छन्ति। एवं सुग्रीवः सेनायाः आश्रयः इति सूचितम्। सुग्रीवस्य क्रोधः प्रतिपराजयं वर्धते — प्रथमं शिला, ततः सालः, ततः परिघः; सः न विरमति। महोदरस्य प्रहाराः अवयवेषु — पाणिषु पादेषु ऊरुषु — पतन्ति; सः वानरान् न मारयति, अपि तु अङ्गहीनान् करोति, येन तेषां युद्धसामर्थ्यं नश्यति। सुग्रीवस्य आगमनं ‘अनन्तरम्’ — तत्क्षणम् एव; राजा स्वसैन्यस्य दुःखं दृष्ट्वा विलम्बं न सहते। एवं द्वयोः नायकयोः द्वन्द्वः आरभते।

शूरः परबलार्दनः महोदरः शरैः एनं सुग्रीवं विददार। ततः क्रुद्धः सुग्रीवः भुवि पतितं परिघं ददर्श। तं दीप्तं परिघम् आविध्य तस्य दर्शयन् उग्रवेगेन परिघेण अस्य हयोत्तमान् जघान। तस्मात् हतहयात् महारथात् अवप्लुत्य वीरः राक्षसः महोदरः संक्रुद्धः गदां जग्राह। गदापरिघहस्तौ तौ वीरौ युधि समीयतुः, गोवृषप्रख्यौ सविद्युतौ घनौ इव नर्दन्तौ। ततः क्रुद्धः रजनीचरः महोदरः भास्कराभासां ज्वलन्तीं गदां सुग्रीवाय चिक्षेप। तां सुमहाघोराम् आपतन्तीं गदां दृष्ट्वा रोषताम्राक्षः महाबलः सुग्रीवः महाहवे परिघं समुद्यम्य, हरीश्वरः परिघेण तस्य गदाम् आजघान; तस्य परिघः तरसा भिन्नः भूतले पपात। ततः तेजस्वी सुग्रीवः वसुधातलात् सर्वतः हेमभूषितं घोरम् आयसं मुसलं जग्राह। ‘तस्य दर्शयन्’ इति पदं सुग्रीवस्य आह्वानं सूचयति — सः प्रथमं परिघं शत्रवे दर्शयति, ततः प्रहरति; एषा वीराणां रीतिः। प्रथमं रथाश्वाः हताः, यथा पूर्वसर्गे विरूपाक्षस्य गजः; एवं सुग्रीवस्य युद्धनीतिः स्थिरा — प्रथमं शत्रोः वाहनं नाशयति। ततः युद्धं समभूमौ भवति। ‘गोवृषप्रख्यौ’ इति उपमा द्वयोः वीरयोः बलस्य गर्वस्य च समतां दर्शयति; ‘सविद्युतौ घनौ’ इति च तेषां हस्तस्थानि आयुधानि विद्युत्सदृशानि दीप्यन्ते इति। २०–२१ श्लोकाः (गदाप्रक्षेपः, तस्याः प्रतिघातः) समीक्षिते न सन्ति। युद्धभूमौ पतितानि शस्त्राणि वीराणां पुनः पुनः आयुधानि भवन्ति — परिघः, मुसलं, खड्गः च भूमेः एव गृह्यन्ते। ‘तरसा भिन्नः’ इति पदेन परिघस्य भङ्गः प्रहारस्य वेगात् एव इति स्पष्टम्। एतेन युद्धस्य दीर्घता तीव्रता च व्यज्यते। गदायाः ‘भास्कराभासा’ इति विशेषणं तस्याः सुवर्णालंकारं वेगजनितं तेजः च सूचयति। सुग्रीवस्य परिघः गदां निवारयति, किन्तु स्वयं भज्यते — अयं समबलस्य संघर्षस्य परिणामः। मुसलस्य ‘आयसं’ ‘हेमभूषितं’ इति विशेषणद्वयं — लोहमयं दृढं, सुवर्णेन अलंकृतं च — राक्षसानां शस्त्राणि अपि राजवैभवेन युक्तानि इति दर्शयति।

सः तं मुसलम् उद्यम्य चिक्षेप, सः अपि अस्य गदां प्राक्षिपत्; ते उभे आयुधे अन्योन्यम् आसाद्य भिन्ने महीतले पेततुः। ततः भिन्नप्रहरणौ तौ तेजोबलसमाविष्टौ दीप्तौ हुताशनौ इव मुष्टिभ्यां समीयतुः। तदा तौ पुनः पुनः नदन्तौ अन्योन्यं जघ्नतुः, तलैः च अन्योन्यम् आसाद्य महीतले पेततुः। तदा तूर्णम् उत्पेततुः, परस्परं जघ्नतुः, अपराजितौ वीरौ भुजैः अन्योन्यं चिक्षिपतुः। बाहुयुद्धे तौ परंतपौ श्रमं जग्मतुः। ततः महावेगः राक्षसः महोदरः अदूरपरिवर्तिनं खड्गं चर्मणा सार्धम् आजहार। तथैव वेगवत्तरः वानरश्रेष्ठः सुग्रीवः अपि चर्मणा सह पतितं महाखड्गं जग्राह। ततः रोषपरीताङ्गौ युधि शस्त्रविशारदौ हृष्टौ रणे उद्यतासी नदन्तौ अभ्यधावताम्। अन्योन्यम् अभिसंक्रुद्धौ जये प्रणिहितौ उभौ सुतूर्णं दक्षिणं मण्डलं सम्परीयतुः। अत्र युद्धस्य क्रमः स्पष्टः — शस्त्रभङ्गे मुष्टियुद्धं, ततः तलयुद्धं, ततः बाहुयुद्धं; श्रमे जाते पुनः खड्गयुद्धम्। ‘दीप्ताविव हुताशनौ’ इति उपमा द्वयोः अग्न्योः परस्परं मिलनम् इव तेषां संघर्षं दर्शयति। ‘जग्मतुस्तौ श्रमं वीरौ’ इति वुल्गेटमात्रः अर्धः — अस्मिन् पाठे श्रमः एव खड्गग्रहणस्य कारणम्। एकोनत्रिंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः — महोदरस्य सुग्रीवस्य च खड्गग्रहणं समानवाक्ये। ‘दक्षिणं मण्डलम्’ इति खड्गयुद्धस्य पारिभाषिकी गतिः — शत्रुं परितः वृत्ताकारेण परिभ्रमणम्, अवसरस्य अन्वेषणाय। ‘शस्त्रविशारदौ’ इति पदेन उभौ अपि कुशलौ इति सूचितम्; अतः निर्णयः कौशलेन न, किन्तु क्षणिकेन प्रमादेन भविष्यति। ‘हृष्टौ’ इति पदं विचित्रम् — प्राणसंकटे अपि वीराः युद्धे आनन्दम् अनुभवन्ति; क्षत्रियधर्मस्य एषा प्रकृतिः। पुनः पुनः पतनम् उत्थानं च तयोः अपराजितत्वं दर्शयति; कोऽपि अन्यं भूमौ स्थिरीकर्तुं न शक्नोति। खड्गग्रहणे अपि समता — महोदरः ‘महावेगः’, सुग्रीवः ‘वेगवत्तरः’; अत्र तरप्प्रत्ययेन सुग्रीवस्य किञ्चित् आधिक्यं सूक्ष्मतया सूचितम्।

सः शूरः महावेगः वीर्यश्लाघी दुर्मतिः महोदरः सुग्रीवस्य महावर्मणि तं खड्गं पातयामास। वर्मणि लग्नं खड्गम् उत्कर्षतः तस्य कपिकुञ्जरः खड्गेन सशिरस्त्राणं कुण्डलोपगतं शिरः जहार। निकृत्तशिरसः तस्य महीतले पतितस्य राक्षसेन्द्रस्य तत् बलं दृष्ट्वा तत्र न दृश्यते — सर्वं पलायितम्। तं हत्वा वानरैः सार्धं मुदितः हरिः ननाद; दशग्रीवः चुक्रोध, राघवः हृष्टः बभौ। विषण्णवदनाः दीनचेतसः सर्वे राक्षसाः भयवित्रस्तचेतसः ततः विद्रवन्ति। महागिरेः कीर्णम् एकदेशम् इव महोदरं भूमौ विनिपात्य सूर्यात्मजः सुग्रीवः तत्र लक्ष्म्या रराज, स्वतेजोभिः अप्रधृष्यः सूर्यः इव। अथ समरमुखे विजयम् अवाप्य वानरेन्द्रः सुरसिद्धयक्षसङ्घैः अवनितलगतैः भूतसङ्घैः च हर्षसमाकुलितैः निरीक्ष्यमाणः आसीत्। निर्णायकः क्षणः एकः प्रमादः — महोदरस्य खड्गः सुग्रीवस्य दृढे कवचे लग्नः, तं निष्कर्षितुं यावत् सः प्रयतते तावत् सुग्रीवः प्रहरति। ‘वीर्यश्लाघी’ ‘दुर्मतिः’ इति विशेषणद्वयं तस्य दोषं सूचयति — आत्मश्लाघा अविवेकः च। ‘कुण्डलोपगतं शिरः’ इति वर्णनं राक्षसस्य राजवैभवं मरणे अपि स्मारयति। ३६–३८ श्लोकाः समीक्षितसंस्करणे न सन्ति; तेषु द्वौ दीर्घवृत्तौ — ३७ उपजातिः, ३८ पुष्पिताग्रा। ३७तमे श्लोके ‘सूर्यात्मजः’ सुग्रीवः ‘सूर्यः’ इव इति श्लेषः — सूर्यपुत्रः स्वपितुः तेजसा प्रकाशते। ३८तमे मुद्रणे ‘हरुषसमाकुलितैः’ इति छन्दोनुरोधेन स्वरभक्तियुक्तं रूपम्। एवं रावणस्य द्वितीयः सेनापतिः अपि हतः; अग्रिमे सर्गे महापार्श्वः। ‘चुक्रोध च दशग्रीवो बभौ हृष्टश्च राघवः’ इति एकस्मिन् एव अर्धे द्वयोः पक्षयोः प्रतिक्रिया — एकस्य क्रोधः, अपरस्य हर्षः — सङ्क्षेपेण उक्ता। राक्षसानां पलायनं नायकस्य पतनेन सेनायाः मनोभङ्गं दर्शयति। अन्ते देवाः सिद्धाः यक्षाः भूतानि च सुग्रीवं पश्यन्ति — तस्य विजयः त्रिलोकस्य साक्ष्ये सम्पन्नः।