विरूपाक्षवधः

दशग्रीवेण मार्गणैः कृत्तगात्रैः हरिभिः तत्र वसुधा प्रकीर्णा बभूव। एकतः आगच्छन्तं रावणस्य तम् अप्रसह्यं शरसम्पातं वानराः सोढुं न शेकुः, यथा पतङ्गाः दीप्तं ज्वलनं सोढुं न शक्नुवन्ति। निशितैः बाणैः अर्दिताः ते क्रोशन्तः विप्रदुद्रुवुः, पावकार्चिःसमाविष्टाः दह्यमानाः गजाः इव। यथा मारुतः महाभ्राणि विधमति, तथा रावणः शरैः प्लवंगानाम् अनीकानि विधमन् समरे संययौ। तरसा वनौकसां कदनं कृत्वा राक्षसेन्द्रः त्वरितं रणे राघवम् आससाद। सुग्रीवः तान् कपीन् भग्नान् विद्रावितान् च दृष्ट्वा गुल्मे सुषेणं निक्षिप्य द्रुतं युद्धे मनः चक्रे। आत्मनः सदृशं वीरं तं वानरं सुषेणं सेनारक्षणे निक्षिप्य पादपायुधः सुग्रीवः शत्रुम् अभिमुखः प्रतस्थे। अत्र उपमाद्वयं वानराणां दुरवस्थां दर्शयति — पतङ्गाः दीपे पतन्ति इव, वनाग्नौ गजाः इव। द्वितीयायाम् उपमायाम् वानराः न केवलं दुर्बलाः, अपितु महाकायाः अपि असहायाः इति भावः। ‘एकतः’ इति पदेन शरवर्षस्य एकदिशं निरन्तरत्वं सूच्यते। सुग्रीवस्य निर्णयः राज्ञः कर्तव्यं स्मारयति — यदा सेना भग्ना भवति तदा नायकः स्वयं पुरतः गच्छति। किन्तु सः सेनां नायकरहितां न त्यजति; सुषेणं ‘गुल्मे’ — सेनायाः व्यूहविभागे — स्थापयित्वा एव गच्छति। ‘आत्मनः सदृशम्’ इति पदेन सुषेणस्य सामर्थ्ये सुग्रीवस्य विश्वासः दृश्यते; सुषेणः तारायाः पिता, वृद्धः अनुभवी च वानरः। ‘पादपायुधः’ इति विशेषणं वानरयुद्धस्य स्वभावं स्मारयति — तेषां शस्त्राणि वृक्षाः शिलाः च, न धनुर्बाणाः। रावणस्य राघवं प्रति गमनम् अपि लक्षणीयम् — अग्रे तयोः द्वन्द्वयुद्धं भविष्यति, किन्तु तत्पूर्वं तस्य सेनापतयः एकैकशः हन्यन्ते। अस्मिन् सर्गे विरूपाक्षः, अग्रिमे महोदरः, ततः महापार्श्वः — एवं क्रमः।

तस्य पार्श्वतः पृष्ठतः च सर्वे वानरयूथपाः महाशैलान् विविधान् वनस्पतीन् च उद्यम्य अनुजग्मुः। महान् सुग्रीवः युधि महता स्वरेण ननर्द, विविधान् अन्यान् पोथयन् उत्तमराक्षसान् ममन्थ। यथा युगान्तसमये प्रवृद्धः वायुः नगान् मर्दति, तथा महाकायः वानरेश्वरः राक्षसान् ममर्द। यथा मेघः कानने पक्षिसङ्घेषु अश्मवर्षं वर्षति, तथा सः राक्षसानाम् अनीकेषु शैलवर्षं ववर्ष। कपिराजविमुक्तैः तैः शैलवर्षैः विकीर्णशिरसः राक्षसाः विकीर्णाः पर्वताः इव पेतुः। एवं सुग्रीवेण प्रभग्नेषु नदत्सु पतत्सु च राक्षसेषु समन्ततः संक्षीयमाणेषु सति अग्रिमः प्रसङ्गः आरभते। अत्र त्रयः उपमाः क्रमेण प्रयुक्ताः — युगान्तवायुः, अश्मवर्षी मेघः, विकीर्णाः पर्वताः। प्रथमा सुग्रीवस्य वेगं, द्वितीया तस्य प्रहाराणां बाहुल्यं, तृतीया हतानां राक्षसानां महाकायत्वं च सूचयति। पक्षिसङ्घाः अश्मवर्षेण यथा विद्रवन्ति, तथा राक्षसाः अपि इति भावः — इदानीं राक्षसाः एव पक्षिणः इव दुर्बलाः। पूर्वसर्गान्ते वानराः रावणस्य शरान् सोढुं न शक्ताः, अत्र तु राक्षसाः सुग्रीवस्य शैलान्; एवं युद्धस्य प्रवाहः परिवर्तते। ‘ममन्थ’ ‘ममर्द’ इति क्रियापदद्वयं सुग्रीवस्य बलस्य प्रत्यक्षं चित्रं करोति। यूथपानाम् अनुगमनं दर्शयति यत् राज्ञः उदाहरणेन सेना पुनः उत्साहं लभते। ‘नदत्सु पतत्सु च’ इति पदद्वयं राक्षसानां दशां चित्रयति — केचित् क्रोशन्ति, केचित् पतन्ति; युद्धभूमौ कोलाहलः मृत्युः च मिश्रौ। एवं सुग्रीवस्य पराक्रमः रावणस्य पराक्रमस्य प्रतिबिम्बः इव — उभौ अपि स्वस्य शत्रुसेनां विद्रावयतः।

तदा धन्वी विरूपाक्षः राक्षसः स्वकं नाम विश्राव्य, रथात् आप्लुत्य, गजस्कन्धम् उपारुहत्। तं द्विपम् आरुह्य महाबलः विरूपाक्षः भीमनिर्ह्रादं ननर्द, वानरान् अभ्यधावत च। सः चमूमुखे सुग्रीवे घोरान् शरान् विससर्ज, उद्विग्नान् राक्षसान् सम्प्रहर्षयन् स्थापयामास। तेन रक्षसा शितैः बाणैः अतिविद्धः कपीन्द्रः महाक्रोधः चुक्रोश, अस्य वधे मनः दधे च। ततः सम्प्रधनः शूरः हरिः पादपम् उद्धृत्य अभिपत्य तं महागजं प्रमुखे जघान। सुग्रीवेण प्रहाराभिहतः सः महागजः धनुर्मात्रम् अपासर्पत्, निषसाद, ननाद च। मथितात् गजात् तूर्णम् अपक्रम्य वीर्यवान् राक्षसः शत्रुम् अभिमुखः कपिं प्रत्युद्गम्य, आर्षभं चर्म खड्गं च प्रगृह्य, लघुविक्रमः भर्त्सयन् इव व्यवस्थितं सुग्रीवम् आससाद। अभिसंक्रुद्धः सुग्रीवः जलदोपमां विपुलां शिलां प्रगृह्य विरूपाक्षाय चिक्षेप। तां शिलाम् आपतन्तीं दृष्ट्वा सुविक्रान्तः राक्षसपुंगवः अपक्रम्य खड्गेन तदा प्राहरत्। स्वनामविश्रावणं वीराणां रीतिः — युद्धारम्भे आत्मपरिचयः आह्वानं च। विरूपाक्षः रथं त्यक्त्वा गजम् आरोहति, येन सः वानराणाम् उपरि उच्चैः स्थित्वा शरान् मोक्तुं शक्नोति। सुग्रीवः तु वृक्षेण एव गजं प्रहरति, न आरोहकम् — प्रथमं वाहनं नाशयति। गजस्य ‘धनुर्मात्रम्’ अपसर्पणं तस्य प्रहारस्य बलं दर्शयति। ‘आर्षभं चर्म’ इति ऋषभचर्मणा निर्मितः फलकः। अत्र युद्धस्य स्वरूपं परिवर्तते — धनुर्युद्धात् गजयुद्धं, ततः खड्गयुद्धम्। विरूपाक्षस्य लघुविक्रमत्वं तस्य कौशलं सूचयति — सः शिलाम् अपक्रमणेन परिहरति, न केवलं बलेन। सुग्रीवस्य शिला ‘जलदोपमा’ — मेघसदृशी महती, या पूर्वोक्तस्य शैलवर्षस्य स्मारिका। विरूपाक्षस्य प्रथमं कर्म सैन्यस्य सान्त्वनम् — ‘उद्विग्नान् राक्षसान् सम्प्रहर्षयन् स्थापयामास’। एतेन सः केवलं योद्धा न, अपि तु नायकः अपि इति दर्शितम्। सुग्रीवस्य क्रोधः ‘चुक्रोश’ इति क्रियया व्यज्यते — बाणैः विद्धः सः दुःखेन न, क्रोधेन एव क्रोशति। ‘वधे चास्य मनो दधे’ इति पदेन तस्य निश्चयः दृढः। गजस्य पतनं ननादः च युद्धस्य प्रथमं फलम्। तदनन्तरं विरूपाक्षः पदातिः भूत्वा अपि न पलायते, किन्तु ‘भर्त्सयन् इव’ पुनः आक्रामति — अयं तस्य धैर्यस्य परिचयः। ‘व्यवस्थितम्’ इति पदेन सुग्रीवः अपि स्थिरः, न विचलितः इति सूच्यते। एवं द्वयोः समबलयोः वीरयोः सम्मुखीकरणं सज्जं भवति।

तेन बलिना रक्षसा खड्गप्रहारेण हतः वानरः मुहूर्तं विसंज्ञः इव भूमौ अभवत्। सहसा सः उत्पत्य महाहवे मुष्टिं संवर्त्य वेगेन राक्षसस्य वक्षसि पातयामास। मुष्टिप्रहाराभिहतः निशाचरः विरूपाक्षः संक्रुद्धः तेन खड्गेन चमूमुखे सुग्रीवस्य कवचं पातयामास, पद्भ्याम् अभिहतः सुग्रीवः अपतत् च। पतितः सः कपिः समुत्थाय तस्य अशनेः समानं भीमनिःस्वनं तलप्रहारं व्यसर्जयत्। सुग्रीवेण समुद्यतं तं तलप्रहारं तत् रक्षः नैपुण्यात् मोचयित्वा एनं मुष्टिना उरसि अताडयत्। ततः आत्मनः प्रहारं तेन रक्षसा मोक्षितं दृष्ट्वा संक्रुद्धतरः वानरेश्वरः सुग्रीवः तस्य विरूपाक्षस्य अन्तरं ददर्श। अस्मिन् अंशे युद्धं समबलयोः द्वयोः मल्लयोः इव प्रवर्तते — एकः प्रहरति, अपरः परिहरति प्रतिप्रहरति च। सुग्रीवः द्विवारं भूमौ पतति — प्रथमं खड्गेन, द्वितीयं पादप्रहारेण — तथापि पुनः पुनः उत्तिष्ठति। चतुर्विंशः पञ्चविंशः षड्विंशस्य पूर्वार्धं च (खड्गप्रहारः, विसंज्ञता, मुष्टिप्रहारः च) समीक्षितसंस्करणे न सन्ति; गीताप्रेसपाठे एव युद्धम् एवं विस्तरेण उक्तम्। विरूपाक्षस्य ‘नैपुण्यम्’ पुनः प्रशंस्यते — सः न केवलं बलवान्, अपितु युद्धकुशलः अपि। किन्तु ‘अन्तरं ददर्श’ इति पदेन कथायाः निर्णायकः क्षणः सूच्यते — सुग्रीवः शत्रोः रक्षणे छिद्रं पश्यति। एवं युद्धे बलात् अपि अवसरस्य दर्शनं महत्त्वपूर्णम् इति कविः सूचयति। ‘अशनेः समानम्’ इति उपमा अग्रे ‘महेन्द्राशनिकल्पेन’ इति वर्णनस्य पूर्वसूचना। कवचस्य पातनं सुग्रीवस्य रक्षणं दूरीकरोति, तथापि सः न निवर्तते। मुष्टिः तलं च वानराणां सहजानि आयुधानि — खड्गधरेण राक्षसेन सह सः निरायुधः एव युध्यते, यत् तस्य बलस्य श्रेष्ठताम् दर्शयति। पादप्रहारेण पतनम् अपि सुग्रीवस्य लज्जाकरं न, यतः सः क्षणेन एव समुत्थाय प्रतिप्रहरति।

ततः क्रोधात् सुग्रीवः अन्यं महातलं शङ्खदेशे पातयत्। महेन्द्राशनिकल्पेन तलेन अभिहतः विरूपाक्षः रुधिरक्लिन्नः शोणितं समुद्गिरन् क्षितौ पपात, प्रस्रवणात् जलम् इव स्रोतोभ्यः रुधिरं वमन्। ते वानराः क्रोधात् विवृत्तनयनं सफेनं रुधिराप्लुतं विरूपाक्षं विरूपाक्षतरं कृतं ददृशुः। स्फुरन्तं पार्श्वेन परिवर्तन्तं रुधिरोक्षितं करुणं विनर्दन्तं रिपुं कपयः ददृशुः। तथा संयति सम्प्रयुक्तौ तरस्विनौ वानरराक्षसानां बलार्णवौ भिन्नसेतू महार्णवौ इव भीमौ सस्वनतुः। हरिपार्थिवेन महाबलं विरूपनेत्रं विनाशितं प्रेक्ष्य समेतं कपिराक्षसानां बलम् उद्वृत्तगङ्गाप्रतिमं बभूव। ‘विरूपाक्षं विरूपाक्षतरं कृतम्’ इति श्लेषः — नाम्ना एव विरूपनेत्रः, इदानीं मरणकाले तस्य नेत्रे अधिकं विरूपे जाते। अयं कवेः वक्रोक्तिप्रयोगः। ‘शङ्खदेशः’ ललाटपार्श्वः, यः मर्मस्थानम्; अतः एकेन एव तलप्रहारेण मृत्युः। पूर्वं विरूपाक्षः सुग्रीवस्य प्रहारं परिहृतवान्, इदानीं ‘अन्तरं’ दृष्ट्वा सुग्रीवः तत्र प्रहरति यत्र परिहारः न सम्भवति। अन्तिमौ श्लोकौ उपजातिवृत्ते निबद्धौ, मुद्रणे पादशः चतस्रः पङ्क्तयः। तयोः सेनाद्वयं भिन्नसेतू सागरौ इव, उद्वृत्ता गङ्गा इव च वर्ण्यते — एकस्य नायकस्य पतनेन सर्वं बलं क्षुब्धं भवति। एवं रावणस्य त्रिषु सचिवेषु प्रथमः हतः। सर्गस्य आरम्भे रावणस्य शरैः वानराः दीपे पतङ्गाः इव नष्टाः, अन्ते तु सुग्रीवस्य तलेन राक्षसवीरः हतः — एवं सर्गः विपरीतयोः चित्रयोः मध्ये सन्तुलितः। ‘करुणं विनर्दन्तम्’ इति पदेन कविः शत्रोः अपि मरणे करुणां न त्यजति। विरूपाक्षस्य वधेन रावणस्य क्रोधः अग्रिमे सर्गे द्विगुणः भविष्यति, महोदरः च युद्धाय प्रेष्यते।