युद्धकाण्डम् — पञ्चनवतितमः सर्गः
राक्षसीनां विलापश्रवणम्, रावणस्य क्रोधः प्रतिज्ञा च, महासेनायाः दिव्यरथस्य च सज्जीकरणम्, अशुभोत्पाताः, वानरसेनायाः कदनम्
लङ्कायाः कुले कुले राक्षसीनां करुणं परिदेवितं श्रुत्वा रावणः क्षणं ध्यात्वा परमक्रुद्धः भवति। सः महोदरं महापार्श्वं विरूपाक्षं च सैन्यानि निर्गमयितुम् आदिशति, ‘अद्य रामलक्ष्मणौ यमसादनं नेष्यामि, खरकुम्भकर्णप्रहस्तेन्द्रजितां वधस्य प्रतीकारं करिष्यामि, शरजालेन वानरयूथानि मथिष्यामि’ इति च गर्जति। बलाध्यक्षाः लङ्कां परिभ्रम्य राक्षसान् चोदयन्ति; रथानां नियुतं, नागानां नियुतत्रयं, षष्टिकोट्यः अश्वानाम्, असंख्याः पदातयः च निर्गच्छन्ति। सूतः दिव्यं रत्नखचितम् अष्टाश्वयुक्तं रथम् आनयति, रावणः तम् आरोहति। तूर्यनिनादेन सह सः निर्गच्छति; तदा सूर्यः नष्टप्रभः, रुधिरवर्षं, ध्वजे गृध्रः, वामनयनस्फुरणम् इत्यादयः अशुभोत्पाताः दृश्यन्ते, तान् अचिन्तयन् मोहात् कालचोदितः सः निर्याति। ततः तुमुलं युद्धम्; रावणस्य काञ्चनभूषणैः शरैः वानराः छिन्नशिरसः विदारिताः च भवन्ति, तस्य शरप्रवेगं कोऽपि सोढुं न शक्नोति।
१आर्तानां राक्षसीनां तु लङ्कायां वै कुले कुले।
रावणः करुणं शब्दं शुश्राव परिदेवितम्॥
२स तु दीर्घं विनिःश्वस्य मुहूर्तं ध्यानमास्थितः।
बभूव परमक्रुद्धो रावणो भीमदर्शनः॥
३संदश्य दशनैरोष्ठं क्रोधसंरक्तलोचनः।
राक्षसैरपि दुर्दर्शः कालाग्निरिव मूर्तिमान्॥
४उवाच च समीपस्थान्राक्षसान्राक्षसेश्वरः।
क्रोधाव्यक्तकथस्तत्र निर्दहन्निव चक्षुषा॥
५महोदरं महापार्श्वं विरूपाक्षं च राक्षसम्।
शीघ्रं वदत सैन्यानि निर्यातेति ममाज्ञया॥
६तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राक्षसास्ते भयार्दिताः।
चोदयामासुरव्यग्रान्राक्षसांस्तान्नृपाज्ञया॥
७ते तु सर्वे तथेत्युक्त्वा राक्षसा भीमदर्शनाः।
कृतस्वस्त्ययनाः सर्वे ते रणाभिमुखा ययुः॥
८प्रतिपूज्य यथान्यायं रावणं ते महारथाः।
तस्थुः प्राञ्जलयः सर्वे भर्तुर्विजयकाङ्क्षिणः॥
९ततोवाच प्रहस्यैतान्रावणः क्रोधमूर्च्छितः।
महोदरमहापार्श्वौ विरूपाक्षं च राक्षसम्॥
लङ्कायां कुले कुले आर्तानां राक्षसीनां करुणं परिदेवितं रावणः शुश्राव। सः दीर्घं विनिःश्वस्य मुहूर्तं ध्यानम् आस्थितः, ततः परमक्रुद्धः भीमदर्शनः च अभवत्। ओष्ठं दशनैः संदश्य, क्रोधेन संरक्ते लोचने धारयन्, सः राक्षसैः अपि दुर्दर्शः मूर्तिमान् कालाग्निः इव आसीत्। क्रोधेन अव्यक्तवचनः, चक्षुषा निर्दहन् इव, सः समीपस्थान् राक्षसान् उवाच — ‘महोदरं महापार्श्वं राक्षसं विरूपाक्षं च शीघ्रं वदत, मम आज्ञया सैन्यानि निर्यान्तु’ इति। भयार्दिताः ते राक्षसाः नृपाज्ञया अव्यग्रान् तान् राक्षसान् चोदयामासुः। ते भीमदर्शनाः ‘तथा’ इति उक्त्वा कृतस्वस्त्ययनाः रणाभिमुखाः ययुः। ते महारथाः यथान्यायं रावणं प्रतिपूज्य भर्तुः विजयं काङ्क्षमाणाः प्राञ्जलयः तस्थुः। ततः क्रोधमूर्च्छितः रावणः प्रहस्य महोदरमहापार्श्वौ राक्षसं विरूपाक्षं च उवाच। अत्र कविः रावणस्य मनसः परिवर्तनं क्रमेण दर्शयति — प्रथमं विलापश्रवणम्, ततः दीर्घनिःश्वासः ध्यानं च, अन्ते क्रोधस्य विस्फोटः। शोकः तस्य मनसि विवेकं न जनयति, अपितु क्रोधम् एव वर्धयति। ‘कालाग्निः इव मूर्तिमान्’ इति उपमया तस्य रूपस्य भीषणता, प्रलयस्य सूचना च युगपत् प्रकटिता। सेवकानां भयम् अपि लक्षणीयम् — राजाज्ञां ते भयात् एव पालयन्ति, न अनुरागात्। प्रहासः अपि अत्र न हर्षस्य, किन्तु गर्वस्य चिह्नम्। अवशिष्टाः त्रयः सेनापतयः एव इदानीं तस्य आश्रयः, यतः पूर्वे महावीराः सर्वे हताः। लङ्कायाः प्रत्येकं गृहं शोकेन पूर्णम् — कस्यचित् पुत्रः, कस्यचित् भ्राता, कस्यचित् पतिः हतः। पूर्वसर्गे राक्षसीनां यः विलापः वर्णितः, सः एव अत्र रावणस्य कर्णं प्राप्नोति। राक्षस्यः रावणस्य दुर्नयम् एव सर्वनाशस्य कारणं मन्यन्ते स्म, किन्तु रावणः तस्मात् किमपि न शिक्षते। दीर्घनिःश्वासः तस्य अन्तःस्थं दुःखं सूचयति, ध्यानं च क्षणिकं विचारम्; परन्तु विचारस्य अन्ते सः शान्तिं न वृणोति, अपि तु युद्धम् एव। ‘कृतस्वस्त्ययनाः’ इति पदेन राक्षसानाम् अपि मङ्गलाचारे श्रद्धा दर्शिता — युद्धात् पूर्वं ते स्वस्तिवाचनं कुर्वन्ति। ‘प्राञ्जलयः’ इति पदेन तेषां विनयः, ‘भर्तुर्विजयकाङ्क्षिणः’ इति पदेन स्वामिभक्तिः च सूच्यते। एवं भयं भक्तिः च उभे अपि सेवकानां मनसि युगपत् वर्तेते। महोदरः महापार्श्वः विरूपाक्षः च इति त्रयः एव नामतः आहूताः, तेषां वधः अग्रिमेषु सर्गेषु क्रमेण वर्णयिष्यते।
In house after house throughout Laṅkā Rāvaṇa heard the piteous wailing of the grief-stricken rākṣasa women, the very lament described in the previous sarga, in which they had blamed his misrule for the ruin of all; for in every home someone had lost a son, a brother or a husband. He heaved a long sigh and stayed lost in thought for a while; then, terrible to behold, he flew into a towering rage. The poet traces the change in his mind step by step: first he hears the lament, then comes the long sigh that shows the sorrow within and the moment of reflection, and at last the outburst of fury. But the reflection ends not in peace but in war; grief does not bring him wisdom, only more anger, and he learns nothing from the women's words. Biting his lip, his eyes red with fury, he was hard to look at even for the rākṣasas, like the fire of the world's dissolution in bodily form, an image of his terrible aspect and a hint of the destruction to come. His speech thick with rage, looking at the rākṣasas near him as if to burn them with his eyes, he said: "Tell Mahodara, Mahāpārśva and the rākṣasa Virūpākṣa at once: lead out the armies at my command!" Stricken with fear, the attendants passed on the king's order to those composed warriors; they obeyed out of fear, not love. Terrible to behold, the rākṣasas said "So be it," had rites for their welfare performed, which shows that even rākṣasas trusted in blessings before battle, and set out together facing the fight. Those great chariot-warriors duly honoured Rāvaṇa and stood before him with joined palms, all wishing victory for their master, so that fear and loyalty lived side by side in their minds. Then Rāvaṇa, overwhelmed by anger, laughed, a laugh not of joy but of pride, and spoke to Mahodara, Mahāpārśva and Virūpākṣa. These three were all he had left to lean on, since his great heroes had all been killed, and their deaths will be told one by one in the sargas that follow.
१०अद्य बाणैर्धनुर्मुक्तैर्युगान्तादित्यसंनिभैः।
राघवं लक्ष्मणं चैव नेष्यामि यमसादनम्॥
११खरस्य कुम्भकर्णस्य प्रहस्तेन्द्रजितोस्तथा।
करिष्यामि प्रतीकारमद्य शत्रुवधादहम्॥
१२नैवान्तरिक्षं न दिशो न च द्यौर्नापि सागराः।
प्रकाशत्वं गमिष्यन्ति मद्बाणजलदावृताः॥
१३अद्य वानरमुख्यानां तानि यूथानि भागशः।
धनुषा शरजालेन वधिष्यामि पतत्रिणा॥
१४अद्य वानरसैन्यानि रथेन पवनौजसा।
धनुःसमुद्रादुद्धूतैर्मथिष्यामि शरोर्मिभिः॥
१५व्याकोशपद्मवक्त्राणि पद्मकेसरवर्चसाम्।
अद्य यूथतटाकानि गजवत्प्रमथाम्यहम्॥
१६सशरैरद्य वदनैः संख्ये वानरयूथपाः।
मण्डयिष्यन्ति वसुधां सनालैरिव पङ्कजैः॥
१७अद्य यूथप्रचण्डानां हरीणां द्रुमयोधिनाम्।
मुक्तेनैकेषुणा युद्धे भेत्स्यामि च शतं शतम्॥
१८हतो भ्राता च येषां वै येषां च तनयो हतः।
वधेनाद्य रिपोस्तेषां करोम्यश्रुप्रमार्जनम्॥
१९अद्य मद्बाणनिर्भिन्नैः प्रस्तीर्णैर्गतचेतनैः।
करोमि वानरैर्युद्धे यत्नावेक्ष्यतलां महीम्॥
२०अद्य काकाश्च गृध्राश्च ये च मांसाशिनोऽपरे।
सर्वांस्तांस्तर्पयिष्यामि शत्रुमांसैः शराहतैः॥
२१कल्प्यतां मे रथः शीघ्रं क्षिप्रमानीयतां धनुः।
अनुप्रयान्तु मां युद्धे येऽत्र शिष्टा निशाचराः॥
रावणः उवाच — ‘अद्य धनुर्मुक्तैः युगान्तादित्यसंनिभैः बाणैः राघवं लक्ष्मणं च यमसादनं नेष्यामि। शत्रुवधात् खरस्य कुम्भकर्णस्य प्रहस्तस्य इन्द्रजितः च प्रतीकारम् अद्य करिष्यामि। मम बाणजलदैः आवृताः अन्तरिक्षं दिशः द्यौः सागराः च प्रकाशत्वं न गमिष्यन्ति। अद्य वानरमुख्यानां तानि यूथानि भागशः पतत्रिणा शरजालेन वधिष्यामि। पवनौजसा रथेन स्थितः धनुःसमुद्रात् उद्धूतैः शरोर्मिभिः वानरसैन्यानि मथिष्यामि। व्याकोशपद्मवक्त्राणि पद्मकेसरवर्चसां यूथतटाकानि गजः इव प्रमथामि। सशरैः वदनैः वानरयूथपाः सनालैः पङ्कजैः इव वसुधां मण्डयिष्यन्ति। द्रुमयोधिनां यूथप्रचण्डानां हरीणां शतं शतम् एकेन मुक्तेन इषुणा भेत्स्यामि। येषां भ्राता हतः, येषां तनयः हतः, तेषां अश्रूणि रिपोः वधेन अद्य प्रमार्जयामि। मद्बाणनिर्भिन्नैः गतचेतनैः वानरैः प्रस्तीर्णां महीं यत्नेन अवेक्ष्यतलां करोमि। काकाः गृध्राः अन्ये मांसाशिनः च शराहतैः शत्रुमांसैः तर्पयिष्यामि। रथः शीघ्रं कल्प्यतां, धनुः क्षिप्रम् आनीयतां, अत्र शिष्टाः निशाचराः मां युद्धे अनुप्रयान्तु’ इति। अस्मिन् भाषणे रूपकाणां परम्परा दृश्यते — धनुः समुद्रः, शराः ऊर्मयः, वानरयूथानि तटाकानि, वानरमुखानि पद्मानि, रावणः स्वयं गजः। एतैः रूपकैः सः स्वं प्रकृतिशक्तिम् इव कल्पयति। किन्तु भाषणस्य मूलं प्रतीकारः — बन्धूनां वधस्य स्मरणम् एव तं युद्धाय प्रेरयति। पुत्रभ्रातृवियुक्तानां राक्षसीनाम् अश्रुप्रमार्जनस्य वचनेन सर्गारम्भस्य विलापः पुनः स्मारितः। ‘अद्य’ इति पदस्य पुनःपुनः प्रयोगः तस्य त्वरां निश्चयं च सूचयति। चतुर्दशः श्लोकः ‘अद्य वानरसैन्यानि रथेन पवनौजसा’ इति आरभ्यते, ततः एव ‘रथः कल्प्यताम्’ इति आदेशस्य बीजं दृश्यते। अन्ते रावणः आत्मानं केवलं योद्धारं न, किन्तु मांसाशिनां पोषकम् अपि वर्णयति, येन तस्य स्वभावस्य क्रौर्यं स्फुटं भवति। सः स्वपक्षस्य हतानां वीराणां नामानि गणयति — खरः जनस्थाने, कुम्भकर्णः भ्राता, प्रहस्तः सेनापतिः, इन्द्रजित् पुत्रः। एतेषां स्मरणेन तस्य शोकः क्रोधरूपेण परिणमति। द्वादशे श्लोके सः आकाशं दिशः सागरान् च स्वबाणैः आच्छादयिष्यामि इति वदति — एतत् तस्य शौर्यस्य अतिशयोक्तिः, तथापि अस्त्रविद्यायां तस्य सामर्थ्यं न न्यूनम्। पञ्चदशे श्लोके वानरमुखानि विकसितानि पद्मानि, तेषां वर्णः पद्मकेसरसदृशः पीतः — अत्र कविः शत्रूणां सौन्दर्यम् अपि रावणस्य मुखेन वर्णयति। षोडशे श्लोके शरविद्धानि मुखानि नालसहितानि पङ्कजानि इव भूमिं मण्डयिष्यन्ति इति भीषणं सुन्दरं च चित्रम्। सप्तदशे श्लोके एकेन इषुणा शतं शतं भेत्स्यामि इति गर्वोक्तिः। एकोनविंशे श्लोके मही शवैः तथा आच्छादिता भविष्यति यथा तस्याः तलं यत्नेन एव द्रष्टुं शक्यम्। एवं रावणस्य वचनेषु शौर्यं क्रौर्यं शोकः च मिश्रिताः। किन्तु पाठकः जानाति यत् एताः प्रतिज्ञाः न सफलाः भविष्यन्ति, यतः पूर्वे अपि बहवः एवं गर्जित्वा हताः। विंशे श्लोके काकाः गृध्राः च शत्रुमांसैः तर्पयितव्याः इति वचनं युद्धभूमेः बीभत्सरसं पूर्वमेव सूचयति। एकविंशे श्लोके सः त्रीणि आदेशवाक्यानि वदति — रथः, धनुः, अनुयायिनः — येन वचनात् कर्मणि संक्रमणं भवति।
"Today," said Rāvaṇa, "with arrows loosed from my bow, blazing like the sun at the end of an age, I shall send Rāghava and Lakṣmaṇa to Yama's abode. Today, by killing the enemy, I shall take vengeance for Khara, for Kumbhakarṇa, for Prahasta and for Indrajit. The clouds of my arrows will cover the sky, the quarters, the heavens and the oceans so that none of them can be seen. Today with my bow and a web of feathered arrows I shall slaughter the troops of the foremost monkeys company by company. Today, from a chariot swift as the wind, I shall churn the monkey hosts with waves of arrows surging from the ocean of my bow. Today, like an elephant, I shall trample those lakes that are the monkey troops, with their faces like full-blown lotuses and their colour like lotus filaments. Today the monkey chiefs, their faces pierced with arrows, will adorn the earth like lotuses on their stalks. Today in the fight I shall split the fierce leaders of the tree-wielding monkeys a hundred at a time with a single arrow. Those whose brothers and sons have been slain, today I shall wipe away their tears by killing the foe. Today I shall strew the earth so thick with monkeys, pierced by my arrows and lifeless, that its surface can scarcely be seen. Today I shall glut the crows, the vultures and every other eater of flesh with the flesh of enemies struck down by my arrows. Let my chariot be made ready at once, let my bow be brought quickly, and let the night-rangers who are left here follow me into battle." The speech runs through a string of metaphors, the bow an ocean, the arrows waves, the monkey troops lakes, their faces lotuses, Rāvaṇa himself an elephant, by which he imagines himself a force of nature; even the enemy's beauty is described through his mouth, and the faces pierced like lotuses on their stalks make a picture both dreadful and lovely. His boasts of darkening the sky and splitting a hundred at a time are exaggerations, though his skill in arms was real enough. At bottom, though, the speech is about revenge: he counts his dead, Khara of Janasthāna, his brother Kumbhakarṇa, his general Prahasta, his son Indrajit, and in remembering them his grief turns to rage. His promise to wipe away the tears of the bereaved echoes the lament with which the sarga began. The repeated "today" shows his haste and resolve. In the end he describes himself not only as a warrior but as a feeder of carrion birds, which lays bare his cruelty and foreshadows the horror of the battlefield. Yet the reader knows these vows will fail, for many before him roared like this and were slain. With his three commands, for the chariot, the bow and his followers, he passes from words to deeds.
२२तस्य तद्वचनं श्रुत्वा महापार्श्वोऽब्रवीद्वचः।
बलाध्यक्षान्स्थितांस्तत्र बलं संत्वर्यतामिति॥
२३बलाध्यक्षास्तु संयुक्ता राक्षसांस्तान्गृहे गृहे।
चोदयन्तः परिययुर्लङ्कां लघुपराक्रमाः॥
२४ततो मुहूर्तान्निष्पेतू राक्षसा भीमदर्शनाः।
नदन्तो भीमवदना नानाप्रहरणैर्भुजैः॥
२५असिभिः पट्टिशैः शूलैर्गदाभिर्मुसलैर्हलैः।
शक्तिभिस्तीक्ष्णधाराभिर्महद्भिः कूटमुद्गरैः॥
२६यष्टिभिर्विविधैश्चक्रैर्निशितैश्च परश्वधैः।
भिन्दिपालैः शतघ्नीभिरन्यैश्चापि वरायुधैः॥
२७अथानयन्बलाध्यक्षाश्चत्वारो रावणाज्ञया।
रथानां नियुतं साग्रं नागानां नियुतत्रयम्॥
२८अश्वानां षष्टिकोट्यस्तु खरोष्ट्राणां तथैव च।
पदातयस्त्वसंख्याता जग्मुस्ते राजशासनात्॥
२९बलाध्यक्षाश्च संस्थाप्य राज्ञः सेनां पुरःस्थिताम्।
एतस्मिन्नन्तरे सूतः स्थापयामास तं रथम्॥
३०दिव्यास्त्रवरसम्पन्नं नानालंकारभूषितम्।
नानायुधसमाकीर्णं किङ्किणीजालसंयुतम्॥
३१नानारत्नपरिक्षिप्तं रत्नस्तम्भैर्विराजितम्।
जाम्बूनदमयैश्चैव सहस्रकलशैर्वृतम्॥
३२तं दृष्ट्वा राक्षसाः सर्वे विस्मयं परमं गताः।
तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय रावणो राक्षसेश्वरः॥
३३कोटिसूर्यप्रतीकाशं ज्वलन्तमिव पावकम्।
द्रुतं सूतसमायुक्तं युक्ताष्टतुरगं रथम्।
आरुरोह तदा भीमं दीप्यमानं स्वतेजसा॥
रावणस्य वचनं श्रुत्वा महापार्श्वः तत्र स्थितान् बलाध्यक्षान् अब्रवीत् — ‘बलं संत्वर्यताम्’ इति। संयुक्ताः लघुपराक्रमाः बलाध्यक्षाः गृहे गृहे राक्षसान् चोदयन्तः लङ्कां परिययुः। ततः मुहूर्तात् भीमदर्शनाः भीमवदनाः राक्षसाः नानाप्रहरणैः भुजैः नदन्तः निष्पेतुः। ते असिभिः पट्टिशैः शूलैः गदाभिः मुसलैः हलैः तीक्ष्णधाराभिः शक्तिभिः महद्भिः कूटमुद्गरैः यष्टिभिः विविधैः चक्रैः निशितैः परश्वधैः भिन्दिपालैः शतघ्नीभिः अन्यैः वरायुधैः च सम्पन्नाः आसन्। रावणाज्ञया चत्वारः बलाध्यक्षाः साग्रं रथानां नियुतं, नागानां नियुतत्रयम्, अश्वानां षष्टिकोटीः, तथैव खरोष्ट्राणां, असंख्यातान् पदातीन् च आनयन्; ते सर्वे राजशासनात् जग्मुः। बलाध्यक्षाः राज्ञः पुरतः सेनां संस्थाप्य स्थिताः। एतस्मिन् अन्तरे सूतः रथं स्थापयामास — दिव्यास्त्रवरसम्पन्नं, नानालंकारभूषितं, नानायुधसमाकीर्णं, किङ्किणीजालसंयुतं, नानारत्नपरिक्षिप्तं, रत्नस्तम्भैः विराजितं, जाम्बूनदमयैः सहस्रकलशैः वृतं च। तं दृष्ट्वा सर्वे राक्षसाः परमं विस्मयं गताः। तं कोटिसूर्यप्रतीकाशं ज्वलन्तं पावकम् इव, सूतसमायुक्तं युक्ताष्टतुरगं स्वतेजसा दीप्यमानं भीमं रथं दृष्ट्वा राक्षसेश्वरः सहसा उत्थाय तदा आरुरोह। अत्र आयुधानां दीर्घा सूची सेनायाः भीषणत्वं प्रत्यक्षं करोति। सङ्ख्याः अपि अतिशयोक्त्या वर्धन्ते — नियुतानि कोटयः च, पदातयः तु असंख्याताः। एषः अंशः (२७–३२) समीक्षितसंस्करणे नास्ति; गीताप्रेसपाठे एव सेनासङ्ख्या रथवर्णनं च विस्तरेण उक्ते। रथस्य वर्णने सुवर्णं रत्नानि किङ्किण्यः च राजवैभवं सूचयन्ति, किन्तु ‘भीमम्’ इति विशेषणं तस्य भयङ्करतां न विस्मारयति। त्रयस्त्रिंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः — रथस्य कान्तिः, तस्य योजना, आरोहणं च एकस्मिन् एव श्लोके। महापार्श्वः अत्र रावणस्य आज्ञायाः प्रथमः वाहकः — सः स्वयं न गच्छति, अपि तु बलाध्यक्षान् आदिशति, ते च प्रतिगृहं गत्वा सैनिकान् प्रेरयन्ति। एवं राज्यस्य आज्ञाक्रमः स्पष्टः — राजा, सेनापतिः, बलाध्यक्षाः, सैनिकाः। ‘गृहे गृहे’ इति पदेन सर्वेषां गृहस्थानाम् अपि युद्धाय आह्वानं सूच्यते — इदानीं लङ्कायां कोऽपि विश्रामं न लभते। ‘मुहूर्तात्’ इति पदेन सैन्यस्य शीघ्रता दर्शिता। आयुधेषु केचन प्रसिद्धाः (असिः, शूलं, गदा, मुसलम्), केचन विशिष्टाः — पट्टिशः, भिन्दिपालः, शतघ्नी, कूटमुद्गरः च। हलम् अपि आयुधत्वेन गणितम्। अश्वानां षष्टिकोट्यः, तावन्तः एव खराः उष्ट्राः च इति सङ्ख्या पौराणिकी, न गणितार्था; तस्याः प्रयोजनं सेनायाः अपारत्वस्य सूचनम्। रथः स्वतेजसा दीप्यमानः ज्वलन् पावकः इव — एषा उपमा अग्रे अपि रावणस्य रथस्य वर्णने पुनः पुनः आगमिष्यति। अष्टौ अश्वाः रथं वहन्ति, यत् राजरथस्य विशेषलक्षणम्। किङ्किणीजालं रथस्य गतौ मधुरं स्वनं जनयति, रत्नस्तम्भाः सहस्रकलशाः च तं विमानम् इव कुर्वन्ति। राक्षसानां विस्मयः अपि सूचयति यत् एतादृशः रथः पूर्वं युद्धे न दृष्टः — रावणः स्वस्य श्रेष्ठं वाहनम् अन्तिमयुद्धाय रक्षितवान् इव। रावणस्य सहसा उत्थानं तस्य उत्साहं त्वरां च प्रकटयति।
Hearing his words, Mahāpārśva told the commanders standing there, "Hurry the troops out." Quick and energetic, the commanders went together all round Laṅkā, rousing the rākṣasas from house to house, so that now no one in Laṅkā had any rest; the chain of command runs clearly from king to general to commanders to soldiers. Within a moment the rākṣasas, terrible to see and dreadful of face, rushed out roaring, their arms full of weapons of every kind: swords, spears and pikes, maces, pestles and ploughshares, keen-edged darts and great spiked hammers, staves, discuses of many kinds, sharp axes, slings, śataghnīs and other fine weapons. The long list makes the army's menace visible, some weapons familiar, some peculiar, even the ploughshare counted as a weapon. At Rāvaṇa's command the four commanders brought a full million chariots, three million elephants, six hundred million horses and as many donkeys and camels, and foot-soldiers past counting, and they marched out at the king's order. Such figures are not meant to be counted; they swell to show that the army was boundless. The commanders set the army in array before the king, and meanwhile the charioteer brought up his chariot, furnished with the finest divine weapons, adorned with ornaments of every kind, crowded with all manner of arms, hung with nets of little bells that chimed as it moved, set with jewels of many kinds, glorious with jewelled pillars and ringed with a thousand golden pinnacles, so that it looked like a celestial car. All the rākṣasas were filled with wonder at the sight of it, as if no such chariot had been seen in battle before and Rāvaṇa had kept his finest for this last fight. The gold, jewels and bells speak of royal splendour, yet the word "dreadful" is not forgotten. Seeing it, the lord of the rākṣasas rose at once, eager and in haste, and mounted that dreadful chariot, bright as ten million suns, blazing like fire, shining with its own splendour, swift, with its charioteer and its team of eight horses, the mark of a royal chariot; the image of blazing fire will return again and again in descriptions of Rāvaṇa's chariot.
३४ततः प्रयातः सहसा राक्षसैर्बहुभिर्वृतः।
रावणः सत्त्वगाम्भीर्याद्दारयन्निव मेदिनीम्॥
३५ततश्चासीन्महानादस्तूर्याणां च ततस्ततः।
मृदङ्गैः पटहैः शङ्खैः कलहैः सह रक्षसाम्॥
३६आगतो रक्षसां राजा छत्रचामरसंयुतः।
सीतापहारी दुर्वृत्तो ब्रह्मघ्नो देवकण्टकः।
योद्धुं रघुवरेणेति शुश्रुवे कलहध्वनिः॥
३७तेन नादेन महता पृथिवी समकम्पत।
तं शब्दं सहसा श्रुत्वा वानरा दुद्रुवुर्भयात्॥
३८रावणस्तु महाबाहुः सचिवैः परिवारितः।
आजगाम महातेजा जयाय विजयं प्रति॥
३९रावणेनाभ्यनुज्ञातौ महापार्श्वमहोदरौ।
विरूपाक्षश्च दुर्धर्षो रथानारुरुहुस्तदा॥
४०ते तु हृष्टाभिनर्दन्तो भिन्दन्त इव मेदिनीम्।
नादं घोरं विमुञ्चन्तो निर्ययुर्जयकाङ्क्षिणः॥
४१ततो युद्धाय तेजस्वी रक्षोगणबलैर्वृतः।
निर्ययावुद्यतधनुः कालान्तकयमोपमः॥
ततः बहुभिः राक्षसैः वृतः रावणः सत्त्वगाम्भीर्यात् मेदिनीं दारयन् इव सहसा प्रयातः। ततः ततस्ततः तूर्याणां महान् नादः आसीत् — मृदङ्गैः पटहैः शङ्खैः सह रक्षसां कलहैः च। ‘सीतापहारी दुर्वृत्तः ब्रह्मघ्नः देवकण्टकः छत्रचामरसंयुतः रक्षसां राजा रघुवरेण योद्धुम् आगतः’ इति कलहध्वनिः शुश्रुवे। तेन महता नादेन पृथिवी समकम्पत, तं शब्दं श्रुत्वा वानराः भयात् सहसा दुद्रुवुः। सचिवैः परिवारितः महाबाहुः महातेजाः रावणः विजयं प्रति जयाय आजगाम। रावणेन अभ्यनुज्ञातौ महापार्श्वमहोदरौ दुर्धर्षः विरूपाक्षः च रथान् आरुरुहुः। ते हृष्टाः अभिनर्दन्तः मेदिनीं भिन्दन्तः इव घोरं नादं विमुञ्चन्तः जयकाङ्क्षिणः निर्ययुः। ततः रक्षोगणबलैः वृतः तेजस्वी रावणः उद्यतधनुः कालान्तकयमोपमः युद्धाय निर्ययौ। षट्त्रिंशे श्लोके विशेषः दृश्यते — रावणस्य स्वकीयाः सैनिकाः एव तं ‘सीतापहारी दुर्वृत्तः ब्रह्मघ्नः’ इति घोषयन्ति। एषा वन्दिनां स्तुतिः न, अपितु कवेः व्यङ्ग्यम् — तस्य दोषाः सर्वविदिताः। अयं श्लोकः अपि त्रिभिः अर्धैः निबद्धः। वानराणां पलायनं अस्य आरम्भस्य भीषणतां दर्शयति। ‘कालान्तकयमोपमः’ इति त्रयाणां मृत्युदेवतानां नाम्नां समासः तस्य संहारकरूपं सूचयति। ३४–३८ श्लोकाः अपि समीक्षिते न सन्ति। मृदङ्गाः पटहाः शङ्खाः च युद्धवाद्यानि; तेषां नादेन सह राक्षसानां कलहः अपि मिश्रितः, येन सेनायाः उत्साहः वर्धते। भूकम्पः अत्र प्राकृतिकः न, किन्तु नादस्य महत्त्वस्य अतिशयोक्तिः। रावणः ‘सचिवैः परिवारितः’ — अतः सः एकाकी न, मन्त्रिणः अपि रणे तम् अनुगच्छन्ति। महापार्श्वमहोदरौ विरूपाक्षः च रावणस्य अनुज्ञया एव रथान् आरोहन्ति; एषः राजमर्यादायाः क्रमः। तेषां नादः ‘मेदिनीं भिन्दन्तः इव’ इति उपमया पूर्वोक्तं ‘दारयन् इव मेदिनीम्’ इति रावणस्य वर्णनं प्रतिध्वनति। ‘उद्यतधनुः’ इति पदेन रावणः युद्धाय सज्जः, न केवलं प्रदर्शनाय। ‘छत्रचामरसंयुतः’ इति राजचिह्नानि — रावणः राजा इति रणे अपि घोष्यते। वानराणां भयं तस्य आगमनस्य प्रभावं दर्शयति।
Then Rāvaṇa set out at once, surrounded by many rākṣasas, as if the weight of his might would split the earth. On every side rose a great din of war-instruments, drums, kettledrums and conches, mingled with the uproar of the rākṣasas, which raised their spirits. And a clamour was heard: "Here comes the king of the rākṣasas with parasol and fly-whisks, the abductor of Sītā, the wicked one, the slayer of brāhmaṇas, the thorn in the gods' side, to fight with the best of the Raghus!" It is remarkable that his own soldiers proclaim him thus. This is no bards' praise but the poet's irony: his crimes were known to all. The parasol and fly-whisks, the emblems of royalty, announce that he is king even on the battlefield. The earth trembled at that mighty sound, not from any natural quake but from the sheer volume of it, and hearing it the monkeys suddenly fled in fear, which shows the force of his coming. Mighty-armed and glorious, Rāvaṇa came on, bent on victory, surrounded by his ministers, for he did not go alone. With his leave Mahāpārśva, Mahodara and invincible Virūpākṣa mounted their chariots, in due royal order, and rode out joyfully roaring, as if to split the earth, letting out a terrible cry in their longing for victory; their roar echoes the earlier picture of Rāvaṇa rending the earth. Then the splendid Rāvaṇa, surrounded by the forces of the rākṣasa hosts, went out to battle with his bow raised, ready to fight and not merely for show, like Kāla, Antaka and Yama; the three names of death together announce his destroying aspect.
४२ततः प्रजविताश्वेन रथेन स महारथः।
द्वारेण निर्ययौ तेन यत्र तौ रामलक्ष्मणौ॥
४३ततो नष्टप्रभः सूर्यो दिशश्च तिमिरावृताः।
द्विजाश्च नेदुर्घोराश्च संचचाल च मेदिनी॥
४४ववर्ष रुधिरं देवश्चस्खलुश्च तुरंगमाः।
ध्वजाग्रे न्यपतद्गृध्रो विनेदुश्चाशिवं शिवाः॥
४५नयनं चास्फुरद्वामं वामो बाहुरकम्पत।
विवर्णवदनश्चासीत्किंचिदभ्रश्यत स्वनः॥
४६ततो निष्पततो युद्धे दशग्रीवस्य रक्षसः।
रणे निधनशंसीनि रूपाण्येतानि जज्ञिरे॥
४७अन्तरिक्षात्पपातोल्का निर्घातसमनिःस्वना।
विनेदुरशिवा गृध्रा वायसैरभिमिश्रिताः॥
४८एतानचिन्तयन्घोरानुत्पातान्समवस्थितान्।
निर्ययौ रावणो मोहाद्वधार्थं कालचोदितः॥
४९तेषां तु रथघोषेण राक्षसानां महात्मनाम्।
वानराणामपि चमूर्युद्धायैवाभ्यवर्तत॥
ततः प्रजविताश्वेन रथेन सः महारथः तेन द्वारेण निर्ययौ यत्र तौ रामलक्ष्मणौ आस्ताम्। तदा सूर्यः नष्टप्रभः अभवत्, दिशः तिमिरावृताः, द्विजाः घोरं नेदुः, मेदिनी संचचाल। देवः रुधिरं ववर्ष, तुरंगमाः चस्खलुः, ध्वजाग्रे गृध्रः न्यपतत्, शिवाः अशिवं विनेदुः। तस्य वामं नयनम् अस्फुरत्, वामः बाहुः अकम्पत, वदनं विवर्णम् अभवत्, स्वनः किंचित् अभ्रश्यत। युद्धे निष्पततः दशग्रीवस्य रक्षसः रणे निधनशंसीनि एतानि रूपाणि जज्ञिरे। अन्तरिक्षात् निर्घातसमनिःस्वना उल्का पपात, वायसैः अभिमिश्रिताः गृध्राः अशिवं विनेदुः। एतान् समवस्थितान् घोरान् उत्पातान् अचिन्तयन् कालचोदितः रावणः मोहात् वधार्थं निर्ययौ। तेषां महात्मनां राक्षसानां रथघोषेण वानराणां चमूः अपि युद्धाय एव अभ्यवर्तत। उत्पातानां वर्णनं त्रिषु स्तरेषु विभक्तम् — प्रकृतौ (सूर्यः, दिशः, भूमिः), प्राणिषु (अश्वाः, गृध्राः, शिवाः), रावणस्य शरीरे (नयनं, बाहुः, स्वरः)। वामाङ्गस्फुरणं पुरुषस्य अशुभम् इति प्रसिद्धम्। ‘कालचोदितः’ ‘मोहात्’ इति पदद्वयं सर्गस्य केन्द्रम् — रावणः संकेतान् पश्यति, तथापि न विरमति। वानराणां प्रतिक्रिया अपि लक्षणीया — पूर्वं ते भयात् दुद्रुवुः, इदानीं युद्धाय अभिमुखाः। ‘यत्र तौ रामलक्ष्मणौ’ इति पदेन रावणस्य लक्ष्यं स्पष्टम् — सः अन्यैः न युद्ध्यते, साक्षात् रामम् एव अन्विष्यति। द्विचत्वारिंशात् आरभ्य उत्पाताः एकैकशः प्रकटन्ते, तेषां वर्णनं च क्रमेण वर्धते, यथा पूर्वसर्गेषु अन्येषां राक्षसवीराणां निर्याणे अपि दृष्टम्। गृध्रस्य ध्वजाग्रे पतनं विशेषतः अशुभम्, यतः ध्वजः राज्ञः कीर्तेः चिह्नम्। स्वरस्य भ्रंशः अन्तःस्थस्य भयस्य सूचना — रावणः बहिः गर्जति, किन्तु तस्य शरीरं भयं प्रकटयति। ‘निधनशंसीनि’ इति पदेन कविः स्वयं तेषां अर्थं स्पष्टीकरोति। उल्कापातः निर्घातः च आकाशस्य उत्पाताः, वायसगृध्राणां स्वनः भूमेः। ‘मोहात्’ इति पदं रावणस्य बुद्धेः आवरणं सूचयति — ज्ञानवान् अपि सः दैवेन मोहितः। चमूः अभ्यवर्तत इति वानराणां पुनः धैर्यप्राप्तिः।
Then the great chariot-warrior drove out with his swift horses through the gate where Rāma and Lakṣmaṇa stood; his aim was plain, not to fight others but to seek out Rāma himself. At that moment the sun lost its radiance and the quarters were shrouded in darkness; birds shrieked dreadfully and the earth quaked. The rain-god rained blood, the horses stumbled, a vulture settled on the top of his banner, a particularly evil sign, since the banner is the emblem of a king's glory, and jackals howled inauspiciously. His left eye throbbed and his left arm trembled, which for a man are well-known ill omens; his face lost its colour and his voice faltered a little. Outwardly he roared, but his body betrayed the fear within. As the ten-necked rākṣasa sallied out to battle, these signs appeared, foretelling his death in the fight, as the poet himself spells out. A meteor fell from the sky with a sound like a thunderclap, and vultures mingled with crows gave ill-omened cries. The portents fall into three groups: in nature, the sun, the quarters and the earth; among creatures, the horses, the vultures and the jackals; and in Rāvaṇa's own body, his eye, his arm and his voice; they come one by one and grow as they go, as with the sallies of other rākṣasa heroes in earlier sargas. Heedless of the dreadful portents standing all around him, Rāvaṇa went out in his folly to his destruction, driven on by Time. Those two words, folly and Time, are the heart of the sarga: he sees the signs and does not stop, a learned man clouded by fate. At the rattle of those mighty rākṣasas' chariots the monkey host, which had fled before, now wheeled round and faced them for battle, its courage restored.
५०तेषां तु तुमुलं युद्धं बभूव कपिरक्षसाम्।
अन्योन्यमाह्वयानानां क्रुद्धानां जयमिच्छताम्॥
५१ततः क्रुद्धो दशग्रीवः शरैः काञ्चनभूषणैः।
वानराणामनीकेषु चकार कदनं महत्॥
५२निकृत्तशिरसः केचिद्रावणेन वलीमुखाः।
केचिद्विच्छिन्नहृदयाः केचिच्छ्रोत्रविवर्जिताः॥
५३निरुच्छ्वासा हताः केचित्केचित्पार्श्वेषु दारिताः।
केचिद्विभिन्नशिरसः केचिच्चक्षुर्विनाकृताः॥
५४दशाननः क्रोधविवृत्तनेत्रो यतो यतोऽभ्येति रथेन संख्ये।
ततस्ततस्तस्य शरप्रवेगं सोढुं न शेकुर्हरियूथपास्ते॥
ततः अन्योन्यम् आह्वयानानां क्रुद्धानां जयम् इच्छतां कपिरक्षसां तुमुलं युद्धं बभूव। ततः क्रुद्धः दशग्रीवः काञ्चनभूषणैः शरैः वानराणाम् अनीकेषु महत् कदनं चकार। रावणेन केचित् वलीमुखाः निकृत्तशिरसः, केचित् विच्छिन्नहृदयाः, केचित् श्रोत्रविवर्जिताः कृताः। केचित् निरुच्छ्वासाः हताः, केचित् पार्श्वेषु दारिताः, केचित् विभिन्नशिरसः, केचित् चक्षुर्विनाकृताः। क्रोधविवृत्तनेत्रः दशाननः यतः यतः रथेन संख्ये अभ्येति, ततः ततः तस्य शरप्रवेगं ते हरियूथपाः सोढुं न शेकुः। ‘केचित्’ इति पदस्य अष्टधा आवृत्त्या कविः क्षतानां वैविध्यं सङ्ख्यां च युगपत् सूचयति। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्ते निबद्धः, मुद्रणे पादशः चतस्रः पङ्क्तयः। सर्गान्ते रावणः अप्रतिहतः इव दृश्यते, किन्तु पूर्वोक्ताः उत्पाताः तस्य भाविनं पराजयं पूर्वमेव सूचयन्ति। रावणस्य शराः ‘काञ्चनभूषणाः’ — सुवर्णेन अलंकृताः; राजवैभवं युद्धे अपि न त्यक्तम्। ‘क्रोधविवृत्तनेत्रः’ इति पदं सर्गारम्भस्य ‘क्रोधसंरक्तलोचनः’ इत्यनेन सह सङ्गच्छते — सर्गः क्रोधेन आरब्धः क्रोधेन एव समाप्यते। हरियूथपाः अपि, ये पूर्वं कुम्भकर्णादीन् सोढवन्तः, इदानीं तस्य शरवेगं सोढुं न शक्नुवन्ति। अग्रिमे सर्गे सुग्रीवः स्वयं युद्धाय उत्तिष्ठति। रावणस्य रथः यत्र यत्र गच्छति तत्र तत्र वानराः विद्रवन्ति — एषा ‘यतो यतः… ततस्ततः’ इति रचना तस्य सर्वव्यापकं भयं दर्शयति।
Then a tumultuous fight broke out between monkeys and rākṣasas as they challenged one another in fury, each eager for victory. The ten-necked one in his wrath made a great slaughter among the monkey ranks with his gold-adorned arrows, keeping his royal splendour even in battle. Some monkeys had their heads cut off by Rāvaṇa, some their hearts torn open, some their ears struck off; some were struck dead and breathless, some had their sides ripped open, some their heads split and some their eyes destroyed. By repeating "some" again and again the poet conveys both the variety of the wounds and their number. Wherever the ten-faced one drove his chariot in the battle, his eyes rolling with anger, there the monkey chiefs, who had withstood Kumbhakarṇa and the others, could not bear the force of his arrows, and the pattern of "wherever … there" shows that terror of him spread everywhere. The eyes rolling with anger answer the eyes red with fury at the beginning, so that a sarga begun in wrath ends in wrath. At its close Rāvaṇa seems unstoppable, but the portents have already announced his coming defeat; in the next sarga Sugrīva himself rises to fight.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चनवतितमः सर्गः॥ ९५॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।