॥वाल्मीकिरामायणम् युद्धकाण्डम् — सर्गः ९४

युद्धकाण्डम् — चतुर्नवतितमः सर्गः

राक्षसीनां विलापः

हतशेषाणां राक्षसीनां च समागमः, शूर्पणखायाः निन्दा, रामस्य पराक्रमस्य निदर्शनानि, विभीषणवचनस्य अनादरः, मनुष्याभयस्य अयाचनम्, देवानां कृते महादेवस्य वरः, शरणाभावः

रामेण अक्लिष्टकर्मणा सहस्रशः गजान् अश्वान् रथान् राक्षसान् च हतान् दृष्ट्वा श्रुत्वा च हतशेषाः निशाचराः राक्षस्यः च दीनाः चिन्तापरिप्लुताः समागम्य पर्यदेवयन् — ‘वृद्धा कराला निर्णतोदरी शूर्पणखा कंदर्पसमरूपिणं रामं कथं कामयामास? तया एव खरदूषणयोः राक्षसानां च विनाशाय राघवस्य प्रधर्षणं कृतम्; तन्निमित्तं रावणेन सीता आनीता, वैरं च बद्धम्। विराधः, जनस्थाने चतुर्दश सहस्राणि राक्षसाः, खरदूषणत्रिशिरसः, कबन्धः, वाली, सुग्रीवस्य राज्यप्राप्तिः — प्रत्येकम् एव पर्याप्तं निदर्शनम्। विभीषणस्य धर्म्यं वचनं रावणाय न रोचते; यदि सः तत् अकरिष्यत्, लङ्का श्मशानभूता न अभविष्यत्। कुम्भकर्णः अतिकायः इन्द्रजित् च हताः, तथापि रावणः न बुध्यते। कुले कुले ‘मम पुत्रः, मम भ्राता, मम भर्ता हतः’ इति शब्दः श्रूयते। रावणेन पितामहात् देवदानवराक्षसेभ्यः अभयं याचितं, न मनुष्येभ्यः; तत् इदं मानुषं भयम् आगतम्। देवानां प्रार्थनया महादेवः ‘रक्षःक्षयावहा नारी उत्पत्स्यति’ इति अवदत्; सा सीता एव क्षुत् दानवान् इव अस्मान् भक्षयिष्यति। अस्माकं शरणं नास्ति; विभीषणः एव प्राप्तकालं कृतवान्।’ इति परस्परम् आलिङ्ग्य ताः सुदारुणं विनेदुः।

१सेनानाशं दृष्ट्वा राक्षसीनां समागमः

१तानि नागसहस्राणि सारोहाणि च वाजिनाम्।
रथानां त्वग्निवर्णानां सध्वजानां सहस्रशः॥

२राक्षसानां सहस्राणि गदापरिघयोधिनाम्।
काञ्चनध्वजचित्राणां शूराणां कामरूपिणाम्॥

३निहतानि शरैर्दीप्तैस्तप्तकाञ्चनभूषणैः।
रावणेन प्रयुक्तानि रामेणाक्लिष्टकर्मणा॥

४दृष्ट्वा श्रुत्वा च सम्भ्रान्ता हतशेषा निशाचराः।
राक्षस्यश्च समागम्य दीनाश्चिन्तापरिप्लुताः॥

५विधवा हतपुत्राश्च क्रोशन्त्यो हतबान्धवाः।
राक्षस्यः सह संगम्य दुःखार्ताः पर्यदेवयन्॥

रावणेन प्रयुक्तानि तानि नागसहस्राणि, सारोहाणि वाजिनां सहस्राणि, अग्निवर्णानां सध्वजानां रथानां सहस्राणि, गदापरिघयोधिनां काञ्चनध्वजचित्राणां कामरूपिणां शूराणां राक्षसानां सहस्राणि च अक्लिष्टकर्मणा रामेण तप्तकाञ्चनभूषणैः दीप्तैः शरैः निहतानि। तत् दृष्ट्वा श्रुत्वा च सम्भ्रान्ताः हतशेषाः निशाचराः, राक्षस्यः च समागम्य दीनाः चिन्तापरिप्लुताः अभवन्। विधवाः हतपुत्राः हतबान्धवाः क्रोशन्त्यः राक्षस्यः सह संगम्य दुःखार्ताः पर्यदेवयन्। पूर्वसर्गे वर्णितः सेनानाशः अत्र लङ्कायाः गृहेषु प्रतिफलति। ‘अक्लिष्टकर्मणा’ इति रामस्य विशेषणं — सः अनायासेन एव एतत् अकरोत्। युद्धभूमेः दृश्यात् कविः गृहस्य दृश्यं प्रति गच्छति — योद्धॄणां मरणस्य फलं स्त्रीणां विलापः। विधवाः, पुत्रहीनाः, बान्धवहीनाः — त्रिविधं दुःखम्। अस्य सर्गस्य वक्तारः राक्षस्यः, न पुरुषाः — एषः विशेषः दृष्टिकोणः। प्रथमे चतुर्षु श्लोकेषु एकम् एव दीर्घं वाक्यम् — हतानां गजाश्वरथराक्षसानां सूची, ततः तेषां वधस्य कर्ता रामः, अन्ते च दर्शनस्य श्रवणस्य च फलं — राक्षसीनां सम्भ्रमः। एवं कविः वाक्यरचनया एव भारं वर्धयति। रथाः ‘अग्निवर्णाः’, ध्वजाः ‘काञ्चनमयाः’ — एतावती समृद्धिः क्षणेन नष्टा। रामस्य शराः अपि ‘तप्तकाञ्चनभूषणाः’ — शत्रोः सुवर्णं शत्रोः सुवर्णेन एव नश्यति इति सूक्ष्मः विरोधः।

Thousands of elephants, thousands of horses with their riders, thousands of fire-coloured chariots with their banners, and thousands of heroic rākṣasas who fought with maces and iron bars, bright with golden banners and able to take any form, all sent out by Rāvaṇa, had been slain by Rāma, to whom the deed cost no strain, with blazing arrows adorned with refined gold. There is a quiet irony in the gold: the golden splendour of the enemy was destroyed by golden arrows, and such wealth was lost in a moment. The first verses make one long sentence, first the list of the slain, then Rāma who slew them, and last what came of seeing and hearing it, so that the very shape of the sentence adds to the weight. Seeing and hearing all this, the night-rangers who had survived were bewildered, and the rākṣasīs gathered, wretched and drowning in anxiety. Widows, women whose sons had been killed, women who had lost their kin, came together wailing and, stricken with grief, lamented. From the battlefield the poet turns to the homes of Laṅkā, where the destruction of the army described in the last sarga is felt: the price of warriors' deaths is the weeping of women, with its threefold sorrow for husbands, sons and kin. In this sarga the speakers are the rākṣasīs, not the men, which gives it its own point of view.

२शूर्पणखायाः निन्दा — वैरस्य मूलम्

६कथं शूर्पणखा वृद्धा कराला निर्णतोदरी।
आससाद वने रामं कंदर्पसमरूपिणम्॥

७सुकुमारं महासत्त्वं सर्वभूतहिते रतम्।
तं दृष्ट्वा लोकवध्या सा हीनरूपा प्रकामिता॥

८कथं सर्वगुणैर्हीना गुणवन्तं महौजसम्।
सुमुखं दुर्मुखी रामं कामयामास राक्षसी॥

९जनस्यास्याल्पभाग्यत्वाद्वलिनी श्वेतमूर्धजा।
अकार्यमपहास्यं च सर्वलोकविगर्हितम्॥

१०राक्षसानां विनाशाय दूषणस्य खरस्य च।
चकाराप्रतिरूपा सा राघवस्य प्रधर्षणम्॥

११तन्निमित्तमिदं वैरं रावणेन कृतं महत्।
वधाय सीता साऽऽनीता दशग्रीवेण रक्षसा॥

१२न च सीतां दशग्रीवः प्राप्नोति जनकात्मजाम्।
बद्धं बलवता वैरमक्षयं राघवेण च॥

‘वृद्धा, कराला, निर्णतोदरी शूर्पणखा वने कंदर्पसमरूपिणं रामं कथम् आससाद? सुकुमारं, महासत्त्वं, सर्वभूतहिते रतं तं दृष्ट्वा लोकवध्या हीनरूपा सा कथं प्रकामिता? सर्वगुणैः हीना दुर्मुखी राक्षसी गुणवन्तं महौजसं सुमुखं रामं कथं कामयामास? अस्य जनस्य अल्पभाग्यत्वात् वलिनी श्वेतमूर्धजा सा सर्वलोकविगर्हितम् अपहास्यम् अकार्यं, राक्षसानां दूषणस्य खरस्य च विनाशाय अप्रतिरूपा सा राघवस्य प्रधर्षणं चकार। तन्निमित्तं रावणेन इदं महत् वैरं कृतं; दशग्रीवेण रक्षसा सा सीता वधाय आनीता। दशग्रीवः जनकात्मजां सीतां न च प्राप्नोति, बलवता राघवेण च अक्षयं वैरं बद्धम्।’ राक्षसीनां दृष्ट्या समग्रस्य विपत्तेः मूलं शूर्पणखा — सा वृद्धा कुरूपा च सती सुन्दरं रामं कामितवती। एषा निन्दा केवलं रूपस्य न, अपितु तस्याः अविवेकस्य। ‘वधाय’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — सीतायाः आनयनं राक्षसानाम् एव वधाय अभवत्। ‘अक्षयं वैरम्’ इति — एतत् वैरं युद्धेन विना न शाम्यति। राक्षस्यः अपि रामस्य गुणान् स्वीकुर्वन्ति — सुकुमारः, महासत्त्वः, सर्वभूतहिते रतः। एषा शत्रुपक्षात् प्रशंसा। अत्र उक्तानि सर्वाणि अरण्यकाण्डस्य घटनानि — शूर्पणखायाः आगमनं, खरदूषणवधः, सीताहरणं च। शूर्पणखायाः विशेषणानि — वृद्धा, कराला, निर्णतोदरी, दुर्मुखी, वलिनी, श्वेतमूर्धजा, हीनरूपा — रामस्य विशेषणैः सह तुलनया प्रस्तुतानि — कंदर्पसमरूपी, सुकुमारः, सुमुखः, गुणवान्, महौजाः। एषः विपरीतभावः तस्याः कामस्य अनौचित्यं स्पष्टं करोति। ‘जनस्यास्याल्पभाग्यत्वात्’ इति पदेन राक्षस्यः स्वजातेः दुर्भाग्यं स्वीकुर्वन्ति — एतत् दैवस्य विधानम्। एवं ताः रावणं प्रत्यक्षं न निन्दन्ति, किन्तु तस्य भगिनीं निन्दित्वा परोक्षं तस्य अपि दोषं दर्शयन्ति। एवं ताः कारणपरम्परां स्पष्टं निरूपयन्ति।

"How did Śūrpaṇakhā, old, hideous and pot-bellied, dare to approach Rāma in the forest, whose beauty equals the god of love's?" they cried. "How could she, ugly and fit to be killed by all, desire him when she saw him, tender, great of spirit, devoted to the good of all beings? How could that ill-faced rākṣasī, without a single virtue, desire Rāma, so virtuous, so vigorous and fair of face? Through the ill fortune of this people, that wrinkled, white-haired creature, so unfit for him, did a thing unfit, laughable and condemned by the whole world: she assaulted Rāghava, and so brought on the destruction of the rākṣasas, of Dūṣaṇa and of Khara. On her account Rāvaṇa began this great feud; the ten-necked rākṣasa brought Sītā here for his own destruction. And still he does not win Sītā, Janaka's daughter, while an undying enmity has been bound with mighty Rāghava." To the rākṣasīs the root of all this calamity is Śūrpaṇakhā, who, old and ugly, lusted after the beautiful Rāma; the reproach is not of her looks alone but of her folly. Her epithets, old, hideous, pot-bellied, ill-faced, wrinkled, white-haired, ugly, are set against Rāma's, lovely as Kandarpa, tender, fair of face, virtuous, vigorous, and the contrast shows how unfitting her desire was. The women even grant their enemy his virtues, which is praise from the other side. They recall the events of the Araṇya Kāṇḍa, Śūrpaṇakhā's coming, the killing of Khara and Dūṣaṇa, and the abduction, tracing the chain of causes plainly. "The ill fortune of this people" acknowledges the fate of their race as destiny's decree. They do not blame Rāvaṇa openly, but by blaming his sister they show his fault indirectly. Sītā's coming had brought destruction on the rākṣasas themselves, and the enmity is "undying": nothing but war would end it.

३रामस्य पराक्रमस्य निदर्शनानि, विभीषणवचनस्य अनादरः

१३वैदेहीं प्रार्थयानं तं विराधं प्रेक्ष्य राक्षसम्।
हतमेकेन रामेण पर्याप्तं तन्निदर्शनम्॥

१४चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम्।
निहतानि जनस्थाने शरैरग्निशिखोपमैः॥

१५खरश्च निहतः संख्ये दूषणस्त्रिशिरास्तथा।
शरैरादित्यसंकाशैः पर्याप्तं तन्निदर्शनम्॥

१६हतो योजनबाहुश्च कबन्धो रुधिराशनः।
क्रोधान्नादं नदन्सोऽथ पर्याप्तं तन्निदर्शनम्॥

१७जघान बलिनं रामः सहस्रनयनात्मजम्।
वालिनं मेरुसंकाशं पर्याप्तं तन्निदर्शनम्॥

१८ऋष्यमूके वसंश्चैव दीनो भग्नमनोरथः।
सुग्रीवः प्रापितो राज्यं पर्याप्तं तन्निदर्शनम्॥

१९धर्मार्थसहितं वाक्यं सर्वेषां रक्षसां हितम्।
युक्तं विभीषणेनोक्तं मोहात्तस्य न रोचते॥

२०विभीषणवचः कुर्याद्यदि स्म धनदानुजः।
श्मशानभूता दुःखार्ता नेयं लङ्का भविष्यति॥

२१कुम्भकर्णं हतं श्रुत्वा राघवेण महाबलम्।
अतिकायं च दुर्मर्षं लक्ष्मणेन हतं तदा।
प्रियं चेन्द्रजितं पुत्रं रावणो नावबुध्यते॥

‘वैदेहीं प्रार्थयानं विराधं राक्षसं प्रेक्ष्य रामः एकेन एव तं हतवान् — तत् एव पर्याप्तं निदर्शनम्। जनस्थाने भीमकर्मणां रक्षसां चतुर्दश सहस्राणि अग्निशिखोपमैः शरैः निहतानि। खरः दूषणः त्रिशिराः च संख्ये आदित्यसंकाशैः शरैः निहताः — तत् पर्याप्तं निदर्शनम्। योजनबाहुः रुधिराशनः कबन्धः क्रोधात् नादं नदन् अपि हतः — तत् पर्याप्तं निदर्शनम्। रामः सहस्रनयनात्मजं मेरुसंकाशं बलिनं वालिनं जघान — तत् पर्याप्तं निदर्शनम्। ऋष्यमूके दीनः भग्नमनोरथः वसन् सुग्रीवः राज्यं प्रापितः — तत् पर्याप्तं निदर्शनम्। विभीषणेन उक्तं धर्मार्थसहितं सर्वेषां रक्षसां हितं युक्तं वाक्यं मोहात् तस्मै न रोचते। यदि धनदानुजः रावणः विभीषणवचः कुर्यात्, तर्हि इयं लङ्का दुःखार्ता श्मशानभूता न भविष्यति। राघवेण महाबलं कुम्भकर्णं हतं श्रुत्वा, दुर्मर्षम् अतिकायं लक्ष्मणेन हतं, प्रियं पुत्रम् इन्द्रजितं च हतं श्रुत्वा अपि रावणः न अवबुध्यते।’ ‘पर्याप्तं तन्निदर्शनम्’ इति पदस्य पञ्चवारम् आवृत्तिः राक्षसीनां वाक्ये तीव्रतां जनयति — एकम् एव प्रमाणं पर्याप्तम्, किन्तु रावणः अनेकैः अपि न बुध्यते। उदाहरणानि कालक्रमेण — विराधः, जनस्थानम्, कबन्धः, वाली, सुग्रीवः — रामस्य वनवासकथायाः संक्षेपः। विभीषणस्य उल्लेखः सूचयति यत् राक्षस्यः अपि तस्य उपदेशं सम्यक् मन्यन्ते स्म। एकविंशः श्लोकः त्रिपादः — अतिकायस्य उल्लेखः वुल्गेटे एव। वालिनः ‘सहस्रनयनात्मजः’ इति विशेषणं — सः इन्द्रस्य पुत्रः, तथापि रामेण हतः; अर्थात् इन्द्रस्य बलम् अपि रामस्य पुरतः न तिष्ठति। कबन्धस्य ‘योजनबाहुः’ इति विशेषणं तस्य भीषणतां दर्शयति। सुग्रीवस्य उदाहरणं भिन्नम् — अत्र रामस्य संहारकशक्तिः न, अपितु रक्षकशक्तिः — सः दीनं राज्यं प्रापयति। एवं रामः शत्रूणां हन्ता मित्राणां च रक्षकः इति उभयं दर्शितम्। विभीषणः अपि एवम् एव रामस्य शरणं गतः। रावणस्य ‘मोहः’ एव समस्यायाः मूलम् — सः हितं वचनं श्रुत्वा अपि न स्वीकरोति। राक्षस्यः एतानि घटनानि जानन्ति — एतेन सूच्यते यत् रामस्य कीर्तिः लङ्कायाम् अपि प्रसृता आसीत्, केवलं रावणः एव तां न स्वीकरोति स्म।

"When Rāma saw the rākṣasa Virādha lusting after Vaidehī he killed him single-handed; that should have been proof enough. Fourteen thousand rākṣasas of fearsome deeds were slain in Janasthāna with arrows like tongues of fire, and Khara, Dūṣaṇa and Triśiras were slain in battle with arrows bright as the sun; that should have been proof enough. Kabandha, whose arms were a league long, the drinker of blood, was slain even as he roared in rage; that should have been proof enough. Rāma killed mighty Vālī, son of the thousand-eyed Indra, huge as Meru; that should have been proof enough. Sugrīva, who lived on Ṛṣyamūka wretched and with his hopes in ruins, was raised to the kingship; that should have been proof enough. The fitting words that Vibhīṣaṇa spoke, joined with righteousness and advantage, for the good of all the rākṣasas, do not please Rāvaṇa in his delusion. Had the younger brother of the Giver of Wealth acted on Vibhīṣaṇa's advice, this Laṅkā would not now be a cremation ground stricken with grief. He has heard that mighty Kumbhakarṇa was slain by Rāghava, that unbearable Atikāya was slain by Lakṣmaṇa, and that his dear son Indrajit was slain, and still Rāvaṇa does not understand." The refrain "that should have been proof enough," repeated five times, gives their words force: a single proof should have sufficed, yet Rāvaṇa learns nothing from many. The examples follow in order, Virādha, Janasthāna, Kabandha, Vālī, Sugrīva, a summary of Rāma's years in the forest. Vālī is called the son of the thousand-eyed god to show that even Indra's might cannot stand before Rāma, and Kabandha's league-long arms show how fearsome he was. The case of Sugrīva is different: it shows not Rāma's power to destroy but his power to protect, raising a wretched exile to the throne, so that Rāma appears both as slayer of enemies and guardian of friends; Vibhīṣaṇa too had sought refuge with him in just that way. The women clearly thought Vibhīṣaṇa's counsel sound. The root of the trouble is Rāvaṇa's delusion, that he hears good advice and will not take it. That the rākṣasīs know all these stories shows that Rāma's fame had spread even in Laṅkā; only Rāvaṇa refused to acknowledge it.

४कुले कुले क्रन्दनम्, भयस्य अनिवार्यता

२२मम पुत्रो मम भ्राता मम भर्ता रणे हतः।
इत्येष श्रूयते शब्दो राक्षसीनां कुले कुले॥

२३रथाश्वनागाश्च हतास्तत्र तत्र सहस्रशः।
रणे रामेण शूरेण हताश्चापि पदातयः॥

२४रुद्रो वा यदि वा विष्णुर्महेन्द्रो वा शतक्रतुः।
हन्ति नो रामरूपेण यदि वा स्वयमन्तकः॥

२५हतप्रवीरा रामेण निराशा जीविते वयम्।
अपश्यन्त्यो भयस्यान्तमनाथा विलपामहे॥

२६रामहस्ताद्दशग्रीवः शूरो दत्तमहावरः।
इदं भयं महाघोरं समुत्पन्नं न बुद्ध्यते॥

२७तं न देवा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः।
उपसृष्टं परित्रातुं शक्ता रामेण संयुगे॥

२८उत्पाताश्चापि दृश्यन्ते रावणस्य रणे रणे।
कथयन्ति हि रामेण रावणस्य निबर्हणम्॥

२९पितामहेन प्रीतेन देवदानवराक्षसैः।
रावणस्याभयं दत्तं मनुष्येभ्यो न याचितम्॥

३०तदिदं मानुषं मन्ये प्राप्तं निःसंशयं भयम्।
जीवितान्तकरं घोरं रक्षसां रावणस्य च॥

‘मम पुत्रः, मम भ्राता, मम भर्ता रणे हतः’ इति एषः शब्दः राक्षसीनां कुले कुले श्रूयते। शूरेण रामेण रणे तत्र तत्र सहस्रशः रथाः अश्वाः नागाः च हताः, पदातयः अपि हताः। रुद्रः वा, विष्णुः वा, महेन्द्रः शतक्रतुः वा, स्वयम् अन्तकः वा रामरूपेण नः हन्ति। रामेण हतप्रवीराः वयं जीविते निराशाः; भयस्य अन्तम् अपश्यन्त्यः अनाथाः विलपामहे। रामहस्तात् समुत्पन्नम् इदं महाघोरं भयं दत्तमहावरः शूरः दशग्रीवः न बुध्यते। रामेण संयुगे उपसृष्टं तं देवाः गन्धर्वाः पिशाचाः राक्षसाः वा परित्रातुं न शक्ताः। रावणस्य रणे रणे उत्पाताः अपि दृश्यन्ते, ते रामेण रावणस्य निबर्हणं कथयन्ति। प्रीतेन पितामहेन रावणस्य देवदानवराक्षसैः अभयं दत्तं, मनुष्येभ्यः तु तेन न याचितम्। तत् इदं रक्षसां रावणस्य च जीवितान्तकरं घोरं मानुषं भयं निःसंशयं प्राप्तम् इति मन्ये।’ अत्र राक्षस्यः रामं दिव्यं मन्यन्ते — रुद्रः, विष्णुः, इन्द्रः, यमः वा मानुषरूपेण। ब्रह्मणः वरस्य छिद्रं ताः स्पष्टं पश्यन्ति — रावणः मनुष्यान् अवज्ञया न गणितवान्, तत् एव तस्य नाशस्य कारणम्। ‘रणे रणे उत्पाताः’ — प्रत्येकस्मिन् युद्धे अशुभचिह्नानि। ‘दत्तमहावरः’ इति व्यङ्ग्यम् — महावरः एव तस्य अहंकारस्य हेतुः। ‘मम पुत्रः मम भ्राता मम भर्ता’ इति त्रिवारं ‘मम’ इति पदस्य आवृत्तिः व्यक्तिगतं दुःखं दर्शयति — प्रत्येका स्त्री स्वकीयं जनं स्मरति। राक्षस्यः रामं साक्षात् न दृष्टवत्यः, तथापि तस्य कर्माणि श्रुत्वा तं दिव्यं मन्यन्ते। ‘तं न देवा न गन्धर्वाः’ इति श्लोके रावणस्य अपि रक्षणं असम्भवम् इति स्पष्टम्। ब्रह्मणः वरे मनुष्याणाम् अगणनं रावणस्य दर्पस्य फलम् — सः मनुष्यान् भक्ष्यान् एव मन्यते स्म, न शत्रून्। अधुना सः एव तुच्छः मनुष्यः तस्य मृत्युः। एषः काव्यन्यायः। ‘हतप्रवीराः’ इति पदेन लङ्कायाः सर्वे प्रमुखाः वीराः हताः इति सूच्यते। ‘अनाथाः’ इति — रावणः जीवति अपि ताः आत्मानम् अनाथाः मन्यन्ते, यतः तस्य रक्षणे ताः विश्वासं त्यक्तवत्यः।

"'My son is slain in battle, my brother, my husband': that is the cry heard from the rākṣasīs in every household." The threefold "my" shows personal grief, each woman remembering her own. "Chariots, horses and elephants have been slain by the thousand, and foot-soldiers too, by the hero Rāma in battle. Whether it is Rudra, or Viṣṇu, or great Indra of the hundred sacrifices, or the Ender himself, it is he who is killing us in the form of Rāma. Our heroes killed by Rāma, we despair of life; we see no end to our terror, and we wail like women without a protector." They had never seen Rāma, yet hearing of his deeds they take him for a god in human shape; and they call themselves unprotected even while Rāvaṇa lives, because they have lost faith in his power to protect them, with all Laṅkā's leading heroes dead. "The ten-necked hero, granted his great boon, does not see this dreadful terror that has sprung from Rāma's hand." There is irony in the "great boon," for it was the source of his arrogance. "Neither gods nor gandharvas nor piśācas nor rākṣasas can save one whom Rāma has attacked in battle, and so Rāvaṇa too is beyond saving. Portents are seen in every battle Rāvaṇa fights, and they foretell his destruction at Rāma's hands. When the Grandfather was pleased with him he granted Rāvaṇa safety from gods, dānavas and rākṣasas, but safety from men he did not ask. So I think this dreadful danger from a man has surely come, to end the lives of the rākṣasas and of Rāvaṇa." The women see plainly the gap in Brahmā's boon: in his pride Rāvaṇa had not counted men at all, thinking of them as food rather than foes, and now that despised man is his death, a poetic justice.

५देवानां प्रार्थना, महादेवस्य वरः — सीता रक्षःक्षयकारिणी

३१पीड्यमानास्तु बलिना वरदानेन रक्षसा।
दीप्तैस्तपोभिर्विबुधाः पितामहमपूजयन्॥

३२देवतानां हितार्थाय महात्मा वै पितामहः।
उवाच देवतास्तुष्ट इदं सर्वा महद्वचः॥

३३अद्यप्रभृति लोकांस्त्रीन्सर्वे दानवराक्षसाः।
भयेन प्रभृता नित्यं विचरिष्यन्ति शाश्वतम्॥

३४दैवतैस्तु समागम्य सर्वैश्चेन्द्रपुरोगमैः।
वृषध्वजस्त्रिपुरहा महादेवः प्रतोषितः॥

३५प्रसन्नस्तु महादेवो देवानेतद्वचोऽब्रवीत्।
उत्पत्स्यति हितार्थं वो नारी रक्षःक्षयावहा॥

३६एषा देवैः प्रयुक्ता तु क्षुद्यथा दानवान्पुरा।
भक्षयिष्यति नः सर्वान्राक्षसघ्नी सरावणान्॥

‘बलिना वरदानेन रक्षसा पीड्यमानाः विबुधाः दीप्तैः तपोभिः पितामहम् अपूजयन्। देवतानां हितार्थाय तुष्टः महात्मा पितामहः सर्वाः देवताः इदं महत् वचः उवाच — ‘अद्यप्रभृति सर्वे दानवराक्षसाः भयेन प्रभृताः नित्यं शाश्वतं त्रीन् लोकान् विचरिष्यन्ति।’ ततः इन्द्रपुरोगमैः सर्वैः दैवतैः समागम्य वृषध्वजः त्रिपुरहा महादेवः प्रतोषितः। प्रसन्नः महादेवः देवान् एतत् वचः अब्रवीत् — ‘युष्माकं हितार्थं रक्षःक्षयावहा नारी उत्पत्स्यति।’ देवैः प्रयुक्ता एषा सीता, यथा पुरा क्षुत् दानवान्, तथा राक्षसघ्नी सरावणान् नः सर्वान् भक्षयिष्यति।’ राक्षसीनां मते सीता दैवी शक्तिः, देवानां प्रार्थनया अवतीर्णा। अत्र ब्रह्मणः वचनम् ‘भयेन प्रभृताः’ इति — अर्थात् राक्षसाः भयेन युक्ताः विचरिष्यन्ति। तस्य पश्चात् शिवस्य वरः — एका नारी राक्षसक्षयं करिष्यति। एषा पुराकथा वुल्गेटे अपि, समीक्षिते अपि विद्यते। क्षुधा दानवानां भक्षणम् इति उपमा अपि पुराणकथां स्मारयति। अस्मिन् भागे राक्षस्यः एकां पुराकथां स्मरन्ति, या अन्यत्र न विस्तरेण उक्ता। देवाः प्रथमं ब्रह्माणं, ततः शिवं प्रार्थयन्ति। ब्रह्मा केवलं भविष्यं कथयति, शिवः उपायं ददाति — एका नारी। एवं सीतायाः आगमनं दैवनियोजितम् इति राक्षसीनां विश्वासः। रावणेन सीताहरणं न तस्य स्वेच्छया, अपितु दैवस्य योजनया इति भावः। ‘राक्षसघ्नी’ इति सीतायाः विशेषणं — सा स्वयं न युध्यते, तथापि तस्याः कारणेन राक्षसाः नश्यन्ति। एवं राक्षसीनां विलापे अपि धर्मस्य विजयस्य निश्चयः दृश्यते।

"When the gods were oppressed by the mighty rākṣasa through the power of his boon, they worshipped the Grandfather with blazing austerities. Pleased, the great Grandfather spoke weighty words to all the gods for their good: 'From this day on, all the dānavas and rākṣasas will roam the three worlds for ever in fear.' Then all the gods, led by Indra, came together and propitiated the great god Mahādeva, destroyer of the three cities, whose banner bears the bull. Pleased, the great god said to the gods, 'For your good a woman will be born who will bring about the destruction of the rākṣasas.' This Sītā is that woman, sent by the gods, and as hunger devoured the dānavas of old, she, the slayer of rākṣasas, will devour us all, Rāvaṇa with us." Here the rākṣasīs recall an ancient story not told at length elsewhere. The gods go first to Brahmā, who only foretells what will be, that the rākṣasas will live in fear, and then to Śiva, who provides the means: a woman. In their belief Sītā is a divine power who came into the world at the gods' prayer, her coming was ordained by the gods, and Rāvaṇa's abduction of her was not his own free act but part of fate's design. The image of hunger devouring the dānavas also recalls an old tale. Sītā is "slayer of rākṣasas" though she does not fight herself; it is on her account that they perish. So even in the lament of the rākṣasīs the certain victory of dharma can be seen.

६शरणाभावः, विभीषणस्य प्रशंसा, सामूहिकः विलापः

३७रावणस्यापनीतेन दुर्विनीतस्य दुर्मतेः।
अयं निष्टानको घोरः शोकेन समभिप्लुतः॥

३८तं न पश्यामहे लोके यो नः शरणदो भवेत्।
राघवेणोपसृष्टानां कालेनेव युगक्षये॥

३९नास्ति नः शरणं किंचिद्भये महति तिष्ठताम्।
दावाग्निवेष्टितानां हि करेणूनां यथा वने॥

४०प्राप्तकालं कृतं तेन पौलस्त्येन महात्मना।
यत एव भयं दृष्टं तमेव शरणं गतः॥

४१इतीव सर्वा रजनीचरस्त्रियः परस्परं सम्परिरभ्य बाहुभिः।
विषेदुरार्तातिभयाभिपीडिता विनेदुरुच्चैश्च तदा सुदारुणम्॥

‘दुर्विनीतस्य दुर्मतेः रावणस्य अपनीतेन अयं घोरः शोकेन समभिप्लुतः निष्टानकः प्राप्तः। युगक्षये कालेन इव राघवेण उपसृष्टानां नः यः शरणदः भवेत्, तं लोके न पश्यामः। दावाग्निवेष्टितानां करेणूनां वने इव, महति भये तिष्ठतां नः किंचित् शरणं नास्ति। तेन महात्मना पौलस्त्येन विभीषणेन प्राप्तकालं कृतम् — यतः एव भयं दृष्टं, तम् एव सः शरणं गतः।’ इति सर्वाः रजनीचरस्त्रियः परस्परं बाहुभिः सम्परिरभ्य आर्ताः अतिभयाभिपीडिताः विषेदुः, तदा उच्चैः सुदारुणं विनेदुः च। अत्र राक्षस्यः विभीषणस्य निर्णयं ‘प्राप्तकालम्’ इति प्रशंसन्ति — सः समयोचितं कृतवान्। एषः विरोधः ध्येयः — रावणः यं भ्रातरं द्रोहिणं मन्यते, तम् एव प्रजाः बुद्धिमन्तं मन्यन्ते। दावाग्निना परिवृताः हस्तिन्यः इव ताः निरुपायाः। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्ते। ३९–४० श्लोकौ वुल्गेटमात्रौ। ‘निष्टानकः’ इति शब्दः आर्तनादः, विनाशः इति अर्थे। युगक्षये कालः इव रामः — एषा उपमा रामस्य अनिवार्यतां पुनः दर्शयति। अन्तिमे श्लोके स्त्रियः परस्परम् आलिङ्ग्य रुदन्ति — एषः सामूहिकः शोकः लङ्कायाः समग्रं दुःखं प्रतिबिम्बयति। अग्रिमे सर्गे रावणः एतत् क्रन्दनं श्रुत्वा युद्धाय निर्गमिष्यति।

"Through the misconduct of Rāvaṇa, ill-disciplined and evil-minded, this dreadful ruin and wailing has come upon us, and we are drowned in grief. We see no one in the world who could give us refuge now that Rāghava has fallen upon us like Time at the end of an age," they said, an image of how inescapable Rāma was. "There is no refuge anywhere for us in our great terror; we are like she-elephants in a forest ringed by fire. The great-souled son of Pulastya, Vibhīṣaṇa, did what the moment demanded: he sought refuge with the very one in whom he saw the danger." The rākṣasīs praise Vibhīṣaṇa's choice as timely, and the contrast is worth noticing: the brother Rāvaṇa calls a traitor, his own people call wise. Helpless as elephants in a forest fire, all the women of the night-rangers clasped one another in their arms and sank down in anguish, tormented by utter terror, and then cried aloud most dreadfully. Their common grief mirrors the sorrow of all Laṅkā; in the next sarga Rāvaṇa hears this wailing and goes out to battle.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुर्नवतितमः सर्गः॥ ९४॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३२ पदानि
त्वग्निवर्णानाम् ९४.१ अग्निवत् दीप्तानाम्
सन्धिः
तु + अग्निवर्णानाम् → त्वग्निवर्णानाम् — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ)
समासः
अग्नेः वर्णः इव वर्णः येषां तेषाम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम् (‘रथानाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
गदापरिघयोधिनाम् ९४.२ गदापरिघैः युद्धकारिणाम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
गदाभिः परिघैः च युध्यन्ते इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम्
तप्तकाञ्चनभूषणैः ९४.३ शुद्धसुवर्णालंकृतैः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
तप्तेन काञ्चनेन भूषिताः — तृतीयातत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘शरैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
रामेणाक्लिष्टकर्मणा ९४.३ अनायासेन कर्म कुर्वता रामेण
सन्धिः
रामेण + अक्लिष्टकर्मणा → सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
अक्लिष्टं कर्म यस्य तेन — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
चिन्तापरिप्लुताः ९४.४ चिन्तासागरे निमग्नाः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
चिन्तया परिप्लुताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
पर्यदेवयन् ९४.५ विलापम् अकुर्वन्
सन्धिः
परि + अदेवयन् → पर्यदेवयन् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
समासः नास्ति — ‘परि’ उपसर्गः, ‘दिव्’ (परिकूजने) धातोः णिजन्तात् लङ्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
निर्णतोदरी ९४.६ यस्याः उदरं निम्नम्, कृशोदरी
सन्धिः
निर्णत + उदरी → निर्णतोदरी — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
निर्णतम् उदरं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
कंदर्पसमरूपिणम् ९४.६ कामदेवसदृशसुन्दरम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कंदर्पेण समं रूपं यस्य तम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
लोकवध्या ९४.७ सर्वैः वधार्हा
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
लोकेन वध्या — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
श्वेतमूर्धजा ९४.९ शुक्लकेशा
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
श्वेताः मूर्धजाः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
सर्वलोकविगर्हितम् ९४.९ सर्वैः निन्दितम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सर्वलोकैः विगर्हितम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
चकाराप्रतिरूपा ९४.१० अयोग्या (सा) कृतवती
सन्धिः
चकार + अप्रतिरूपा → सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
न प्रतिरूपा — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
क्रियापदम् (लिट्) + प्रथमा एकवचनम्
प्रधर्षणम् ९४.१० अपमानम्, आक्रमणम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘प्र’ उपसर्गः, ‘धृष्’ धातोः ल्युट्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
साऽऽनीता ९४.११ सा आनीता
सन्धिः
सा + आनीता → साऽऽनीता — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + आ = आ; मुद्रणे द्विरवग्रहेण सूचितम्)
समासः
समासः नास्ति — ‘आ’ उपसर्गः, ‘नी’ धातोः क्तः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
तन्निदर्शनम् ९४.१३ तत् उदाहरणम्
सन्धिः
तत् + निदर्शनम् → तन्निदर्शनम् — अनुनासिकसन्धिः (त् → न्)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
योजनबाहुः ९४.१६ कबन्धः (दीर्घभुजः)
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
योजनपरिमाणौ बाहू यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सहस्रनयनात्मजम् ९४.१७ इन्द्रपुत्रं वालिनम्
सन्धिः
सहस्रनयन + आत्मज → सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
सहस्रनयनस्य आत्मजः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
भग्नमनोरथः ९४.१८ नष्टाशः
सन्धिः
मनः + रथः → मनोरथः — विसर्गस्य उत्वम्, गुणः
समासः
भग्नः मनोरथः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
धनदानुजः ९४.२० कुबेरस्य कनिष्ठभ्राता रावणः
सन्धिः
धनद + अनुज → धनदानुज — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
धनदस्य अनुजः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
श्मशानभूता ९४.२० श्मशानतुल्या
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
श्मशानं भूता — सुप्सुपासमासः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
नावबुध्यते ९४.२१ न जानाति
सन्धिः
न + अवबुध्यते → नावबुध्यते — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
अव्ययम् + क्रियापदम् (लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्)
दत्तमहावरः ९४.२६ यस्मै महान् वरः दत्तः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
दत्तः महावरः यस्मै सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
उपसृष्टम् ९४.२७ आक्रान्तम्, ग्रस्तम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘उप’ उपसर्गः, ‘सृज्’ धातोः क्तः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
निबर्हणम् ९४.२८ वधम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘नि’ उपसर्गः, ‘बर्ह्’ धातोः ल्युट्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
जीवितान्तकरम् ९४.३० प्राणनाशकम्
सन्धिः
जीवित + अन्तकर → सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
जीवितस्य अन्तं करोति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया/प्रथमा, एकवचनम् (‘भयम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
वृषध्वजस्त्रिपुरहा ९४.३४ शिवः
सन्धिः
वृषध्वजः + त्रिपुरहा → वृषध्वजस्त्रिपुरहा — विसर्गस्य सत्वम्
समासः
वृषः ध्वजे यस्य — बहुव्रीहिः; त्रिपुरं हतवान् — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
रक्षःक्षयावहा ९४.३५ राक्षसविनाशकारिणी
सन्धिः
रक्षः + क्षय — विसर्गः रक्षितः; क्षय + आवहा → क्षयावहा — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
रक्षसां क्षयम् आवहति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
राक्षसघ्नी ९४.३६ राक्षसनाशिनी
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
राक्षसान् हन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः (टक्, ङीप्)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
निष्टानकः ९४.३७ आर्तनादः, विनाशः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
दावाग्निवेष्टितानाम् ९४.३९ वनाग्निना परिवृतानाम्
सन्धिः
दाव + अग्नि → दावाग्नि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
दावाग्निना वेष्टिताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम्
प्राप्तकालम् ९४.४० समयोचितम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
प्राप्तः कालः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
विषेदुरार्तातिभयाभिपीडिताः ९४.४१ आर्ताः भयपीडिताः विषादं प्रापुः
सन्धिः
विषेदुः + आर्ताः → विषेदुरार्ताः — विसर्गस्य रेफः; आर्ता + अतिभय → आर्तातिभय — सवर्णदीर्घः; भय + अभिपीडिता → भयाभिपीडिता — सवर्णदीर्घः
समासः
अतिभयेन अभिपीडिताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
क्रियापदम् (लिट्) + प्रथमा बहुवचनम्