- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- परमं दुःखितः — कर्मधारयः (क्रियाविशेषणगर्भः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
युद्धकाण्डम् — त्रिनवतितमः सर्गः
श्रीरामेण राक्षससेनायाः संहारः
रावणस्य सेनाप्रेषणम्, वानरराक्षसानां तुमुलं युद्धम्, रुधिरनद्यः, गान्धर्वास्त्रेण मोहिताः राक्षसाः, रामचक्रम्, दिवसस्य अष्टमभागेन सेनायाः विनाशः, देवानां स्तुतिः
सभां प्रविश्य दीनः क्रुद्धः रावणः बलमुख्यान् प्राञ्जलिः अब्रवीत् — ‘सर्वे यूयं हस्त्यश्वरथपदातिभिः सह निर्गत्य रामम् एकं परिक्षिप्य हत; अथवा श्वः अहम् एव तं हनिष्यामि।’ राक्षसाः शीघ्रं निर्ययुः; सूर्योदये वानरराक्षसानां घोरः संग्रामः अभवत्, रुधिरस्य नद्यः प्रावर्तन्त। वानरैः पीडिताः राक्षसाः पर्वतोपमाः गदाभिः वानरान् निजघ्नुः; वानराः रामं शरणं ययुः। ततः रामः धनुः आदाय राक्षससैन्यं प्रविश्य शरवर्षं ववर्ष। गान्धर्वेण अस्त्रेण मोहिताः राक्षसाः रामं न ददृशुः — कदाचित् सहस्रं रामान्, कदाचित् एकम् एव अपश्यन्, अन्योन्यं च रामसादृश्यात् जघ्नुः। तस्य धनुः अलातचक्रम् इव, सः स्वयं कालचक्रम् इव दृश्यते स्म। दिवसस्य अष्टमेन भागेन रामः एकः एव दश सहस्राणि रथान्, अष्टादश सहस्राणि गजान्, चतुर्दश सहस्राणि साश्वारोहान् अश्वान्, द्वे लक्षे पदातीन् च अहनत्। हतशेषाः लङ्कां पलायिताः; देवाः सिद्धाः गन्धर्वाः ऋषयः च ‘साधु’ इति रामम् अपूजयन्। रामः सुग्रीवादीन् उवाच — ‘एतत् अस्त्रबलं मम वा त्र्यम्बकस्य वा।’
१रावणस्य सेनाप्रेषणम्
१स प्रविश्य सभां राजा दीनः परमदुःखितः।
निषसादासने मुख्ये सिंहः क्रुद्ध इव श्वसन्॥
२अब्रवीच्च स तान्सर्वान्बलमुख्यान्महाबलः।
रावणः प्राञ्जलिर्वाक्यं पुत्रव्यसनकर्शितः॥
३सर्वे भवन्तः सर्वेण हस्त्यश्वेन समावृताः।
निर्यान्तु रथसङ्घैश्च पादातैश्चोपशोभिताः॥
४एकं रामं परिक्षिप्य समरे हन्तुमर्हथ।
वर्षन्तः शरवर्षाणि प्रावृट्काल इवाम्बुदाः॥
५अथवाहं शरैस्तीक्ष्णैर्भिन्नगात्रं महाहवे।
भवद्भिः श्वो निहन्तास्मि रामं लोकस्य पश्यतः॥
६इत्येतद्वाक्यमादाय राक्षसेन्द्रस्य राक्षसाः।
निर्ययुस्ते रथैः शीघ्रैर्नानानीकैश्च संयुताः॥
सः दीनः परमदुःखितः राजा रावणः सभां प्रविश्य मुख्ये आसने क्रुद्धः सिंहः इव श्वसन् निषसाद। पुत्रव्यसनेन कर्शितः सः महाबलः रावणः तान् सर्वान् बलमुख्यान् प्राञ्जलिः सन् वाक्यम् अब्रवीत् — ‘सर्वे भवन्तः सर्वेण हस्त्यश्वेन समावृताः, रथसङ्घैः पादातैः च उपशोभिताः निर्यान्तु। समरे एकं रामं परिक्षिप्य प्रावृट्काले अम्बुदाः इव शरवर्षाणि वर्षन्तः तं हन्तुम् अर्हथ। अथवा महाहवे भवद्भिः शरैः तीक्ष्णैः भिन्नगात्रं रामं श्वः अहं लोकस्य पश्यतः निहन्तास्मि।’ राक्षसेन्द्रस्य इत्येतत् वाक्यम् आदाय ते राक्षसाः शीघ्रैः रथैः नानानीकैः च संयुताः निर्ययुः। अत्र रावणस्य ‘प्राञ्जलिः’ इति वर्णनं विचित्रम् — राजा सैनिकान् अञ्जलिं बद्ध्वा प्रार्थयते। एतेन तस्य दैन्यं, सैनिकानां साहाय्यस्य आवश्यकता च सूच्येते। इन्द्रजितः अभावे सः स्वसेनायाः अनुग्रहं याचते। सिंहस्य उपमा क्रोधं, दैन्यं च युगपत् दर्शयति — सिंहः आहतः अपि सिंहः एव। ‘एकं रामम्’ इति पदं सूचयति यत् रावणः रामम् एव मुख्यं शत्रुं मन्यते। पूर्वसर्गे सुपार्श्वेण उक्तम् अमावास्यायां निर्याणम्; अधुना रावणः प्रथमं सेनां प्रेषयति, स्वयं श्वः आगन्तुं प्रतिजानीते। रावणस्य वचने द्वौ विकल्पौ — सेना एव रामं हन्तु, अथवा सेना तं शरैः भिन्नगात्रं करोतु, ततः अहं तं हन्मि। एवं सः स्वसैनिकान् प्रथमं युद्धे नियुङ्क्ते। सभायां तस्य आसनं ‘मुख्यम्’ — सः राजा एव, शोके अपि। सः सिंहासने उपविश्य आदेशं ददाति।
Entering the assembly hall, King Rāvaṇa, wretched and in the deepest sorrow, sat down on the chief seat breathing hard like an angry lion; the image shows his anger and his misery together, for a wounded lion is still a lion, and even in grief he took the royal seat and gave his orders as king. Worn down by the loss of his son, mighty Rāvaṇa then spoke to all the leaders of his forces with joined palms. It is a strange picture, a king pleading with his soldiers with folded hands, and it shows how low he had been brought and how much, without Indrajit, he now needed his army's goodwill. "Go out, all of you," he said, "with all the elephants and horses, with throngs of chariots and bodies of foot-soldiers. Surround Rāma alone in battle and kill him, pouring down showers of arrows like clouds in the rainy season. Or else, when you have torn his limbs with sharp arrows in the great battle, I myself shall kill Rāma tomorrow while the world looks on." "Rāma alone" shows that he regarded Rāma as his one real enemy. He offered two courses: let the army kill Rāma, or let it wound him with arrows so that he himself might finish him. In the previous sarga Supārśva had spoken of going out on the new-moon day; now Rāvaṇa sends his army first and promises to come himself on the morrow. Taking up the words of the lord of the rākṣasas, the rākṣasas went out in swift chariots, joined by troops of many kinds.
२वानरराक्षसानां तुमुलं युद्धम्, रुधिरनद्यः
७परिघान्पट्टिशांश्चैव शरखड्गपरश्वधान्।
शरीरान्तकरान्सर्वे चिक्षिपुर्वानरान्प्रति॥
८वानराश्च द्रुमाञ्छैलान्राक्षसान्प्रति चिक्षिपुः।
स संग्रामो महाभीमः सूर्यस्योदयनं प्रति॥
९रक्षसां वानराणां च तुमुलः समपद्यत।
ते गदाभिश्च चित्राभिः प्रासैः खड्गैः परश्वधैः॥
१०अन्योन्यं समरे जघ्नुस्तदा वानरराक्षसाः।
एवं प्रवृत्ते संग्रामे ह्यद्भुतं सुमहद्रजः॥
११रक्षसां वानराणां च शान्तं शोणितविस्रवैः।
मातंगरथकूलाश्च शरमत्स्या ध्वजद्रुमाः॥
१२शरीरसंघाटवहाः प्रसस्रुः शोणितापगाः।
ततस्ते वानराः सर्वे शोणितौघपरिप्लुताः॥
१३ध्वजवर्मरथानश्वान्नानाप्रहरणानि च।
आप्लुत्याप्लुत्य समरे वानरेन्द्रा बभञ्जिरे॥
१४केशान्कर्णललाटं च नासिकाश्च प्लवंगमाः।
रक्षसां दशनैस्तीक्ष्णैर्नखैश्चापि व्यकर्तयन्॥
१५एकैकं राक्षसं संख्ये शतं वानरपुंगवाः।
अभ्यधावन्त फलिनं वृक्षं शकुनयो यथा॥
१६तदा गदाभिर्गुर्वीभिः प्रासैः खड्गैः परश्वधैः।
निर्जघ्नुर्वानरान्घोरान्राक्षसाः पर्वतोपमाः॥
१७राक्षसैर्वध्यमानानां वानराणां महाचमूः।
शरण्यं शरणं याता रामं दशरथात्मजम्॥
ते सर्वे राक्षसाः परिघान् पट्टिशान् शरान् खड्गान् परश्वधान् च शरीरान्तकरान् वानरान् प्रति चिक्षिपुः। वानराः च द्रुमान् शैलान् च राक्षसान् प्रति चिक्षिपुः। सूर्यस्य उदयनं प्रति रक्षसां वानराणां च सः महाभीमः तुमुलः संग्रामः समपद्यत। वानरराक्षसाः चित्राभिः गदाभिः प्रासैः खड्गैः परश्वधैः च समरे अन्योन्यं जघ्नुः। एवं संग्रामे प्रवृत्ते रक्षसां वानराणां च शोणितविस्रवैः सुमहत् अद्भुतं रजः शान्तम्। मातङ्गाः रथाः च कूलानि, शराः मत्स्याः, ध्वजाः द्रुमाः — एवं शरीरसंघाटान् वहन्त्यः शोणितापगाः प्रसस्रुः। ततः शोणितौघपरिप्लुताः ते सर्वे वानराः आप्लुत्य आप्लुत्य ध्वजान् वर्माणि रथान् अश्वान् नानाप्रहरणानि च समरे बभञ्जिरे। प्लवंगमाः रक्षसां केशान् कर्णान् ललाटं नासिकाः च तीक्ष्णैः दशनैः नखैः च व्यकर्तयन्। संख्ये एकैकं राक्षसं शतं वानरपुंगवाः फलिनं वृक्षं शकुनयः इव अभ्यधावन्त। तदा पर्वतोपमाः राक्षसाः गुर्वीभिः गदाभिः प्रासैः खड्गैः परश्वधैः च घोरान् वानरान् निर्जघ्नुः। राक्षसैः वध्यमानानां वानराणां सा महती चमूः शरण्यं दशरथात्मजं रामं शरणं याता। रुधिरनद्याः रूपकं विस्तृतम् — गजाः रथाः च तटाः, शराः मत्स्याः, ध्वजाः तटवृक्षाः, शवाः काष्ठसमूहाः। एतेन युद्धस्य भीषणता एकेन चित्रेण प्रदर्श्यते। रजः रक्तेन शान्तम् इति विरोधाभासः — पृथ्वी जलेन न, रक्तेन सिक्ता। वानराः दन्तैः नखैः च युध्यन्ते, स्वभावानुसारम्; फलवृक्षे पक्षिणः इव ते एकैकं राक्षसं शतशः आक्रामन्ति। किन्तु राक्षसाः अपि बलवन्तः, अतः वानराः अन्ते रामम् एव शरणं गच्छन्ति — ‘शरण्यम्’ इति रामस्य स्वभावः। अस्मिन् भागे युद्धं सूर्योदये आरभ्यते — अर्थात् रावणस्य आदेशः रात्रौ एव दत्तः, सेना प्रातः एव निर्गता। युद्धस्य प्रथमः भागः वानराणां पक्षे — ते रथान् ध्वजान् च भञ्जन्ति, राक्षसान् दन्तनखैः विकृतान् कुर्वन्ति। द्वितीयः भागः राक्षसानां पक्षे — ते गदादिभिः वानरान् घ्नन्ति। तृतीयः भागः रामस्य प्रवेशः। एवं कविः युद्धस्य गतिं त्रिषु सोपानेषु दर्शयति। वानराणां शरणागतिः रामस्य हस्तक्षेपस्य कारणम् — सः स्वयं तदा एव युद्धे प्रविशति, यदा तस्य सैनिकाः सङ्कटे। एषः नेतुः आदर्शः। ‘आप्लुत्याप्लुत्य’ इति द्विरुक्तिः वानराणां पुनः पुनः उत्प्लवनं, तेषां चापल्यं च सूचयति। युद्धस्य आरम्भे उत्थितं रजः आकाशं व्याप्तवत् आसीत्; रक्तप्रवाहेण तत् रजः शान्तम् — एतेन रक्तस्य प्रमाणं कल्पयितुं शक्यते। एकस्य राक्षसस्य उपरि शतं वानराः — एषा संख्या वानराणां बाहुल्यं, राक्षसानां च विशालकायत्वं सूचयति, यतः एकं राक्षसं जेतुं शतं वानराः आवश्यकाः। एवं वानराणां पराक्रमः अपि महान्, किन्तु रामस्य बलं विना ते राक्षसान् जेतुं न अलम्।
The rākṣasas hurled iron bars, paṭṭiśas, arrows, swords and axes, weapons that end the body, at the monkeys, and the monkeys hurled trees and rocks at the rākṣasas. Toward sunrise the battle between them grew tumultuous and very terrible; the order had been given in the night and the army went out at dawn. With maces of every kind, darts, swords and axes, monkeys and rākṣasas struck each other down. Once the fighting had begun, the vast, astonishing cloud of dust that had filled the sky was laid by the streams of blood, a grim paradox, for the earth was soaked not with water but with blood, and it lets us guess how much blood was spilled. Rivers of blood flowed, carrying heaps of bodies, with elephants and chariots for their banks, arrows for fish and banners for the trees along the shore; a single picture shows the whole horror of the fight. Drenched in the floods of blood, the monkeys leapt again and again, as restless monkeys do, and smashed banners, armour, chariots, horses and weapons of every kind. They tore the rākṣasas' hair, ears, foreheads and noses with their sharp teeth and claws, fighting after their own nature, and a hundred monkey champions rushed upon each rākṣasa, like birds upon a tree in fruit; the number shows both how many monkeys there were and how huge the rākṣasas were, since it took a hundred to overcome one. Then the mountain-like rākṣasas struck down the fearsome monkeys with heavy maces, darts, swords and axes. The poet shows the course of the fight in three stages: first the monkeys have the upper hand, then the rākṣasas, and then Rāma enters. For the great host of monkeys, being slaughtered by the rākṣasas, went for refuge to Rāma son of Daśaratha, the refuge of all; to give refuge is his nature. It is the monkeys' plight that brings Rāma into the fight: he enters in person when his soldiers are in danger, as a leader should. Great as the monkeys' valour was, without Rāma's strength they could not overcome the rākṣasas.
३रामस्य प्रवेशः, गान्धर्वास्त्रम्, रामचक्रम्
१८ततो रामो महातेजा धनुरादाय वीर्यवान्।
प्रविश्य राक्षसं सैन्यं शरवर्षं ववर्ष च॥
१९प्रविष्टं तु तदा रामं मेघाः सूर्यमिवाम्बरे।
नाभिजग्मुर्महाघोरा निर्दहन्तं शराग्निना॥
२०कृतान्येव सुघोराणि रामेण रजनीचराः।
रणे रामस्य ददृशुः कर्माण्यसुकराणि ते॥
२१चालयन्तं महासैन्यं विधमन्तं महारथान्।
ददृशुस्ते न वै रामं वातं वनगतं यथा॥
२२छिन्नं भिन्नं शरैर्दग्धं प्रभग्नं शस्त्रपीडितम्।
बलं रामेण ददृशुर्न रामं शीघ्रकारिणम्॥
२३प्रहरन्तं शरीरेषु न ते पश्यन्ति राघवम्।
इन्द्रियार्थेषु तिष्ठन्तं भूतात्मानमिव प्रजाः॥
२४एष हन्ति गजानीकमेष हन्ति महारथान्।
एष हन्ति शरैस्तीक्ष्णैः पदातीन्वाजिभिः सह॥
२५इति ते राक्षसाः सर्वे रामस्य सदृशान्रणे।
अन्योन्यं कुपिता जघ्नुः सादृश्याद्राघवस्य तु॥
२६न ते ददृशिरे रामं दहन्तमपि वाहिनीम्।
मोहिताः परमास्त्रेण गान्धर्वेण महात्मना॥
२७ते तु रामसहस्राणि रणे पश्यन्ति राक्षसाः।
पुनः पश्यन्ति काकुत्स्थमेकमेव महाहवे॥
२८भ्रमन्तीं काञ्चनीं कोटिं कार्मुकस्य महात्मनः।
अलातचक्रप्रतिमां ददृशुस्ते न राघवम्॥
२९शरीरनाभि सत्त्वार्चिः शरारं नेमिकार्मुकम्।
ज्याघोषतलनिर्घोषं तेजोबुद्धिगुणप्रभम्॥
३०दिव्यास्त्रगुणपर्यन्तं निघ्नन्तं युधि राक्षसान्।
ददृशू रामचक्रं तत्कालचक्रमिव प्रजाः॥
ततः महातेजाः वीर्यवान् रामः धनुः आदाय राक्षसं सैन्यं प्रविश्य शरवर्षं ववर्ष। प्रविष्टं तं रामं महाघोराः राक्षसाः अम्बरे सूर्यं मेघाः इव न अभिजग्मुः, यतः सः शराग्निना निर्दहन् आसीत्। रजनीचराः रणे रामेण कृतानि सुघोराणि असुकराणि कर्माणि एव ददृशुः, न तु रामम्। महत् सैन्यं चालयन्तं महारथान् विधमन्तं रामं ते वनगतं वातम् इव न ददृशुः। शरैः छिन्नं भिन्नं दग्धं प्रभग्नं शस्त्रपीडितं स्वबलम् एव ते ददृशुः, न तु शीघ्रकारिणं रामम्। इन्द्रियार्थेषु तिष्ठन्तं भूतात्मानं प्रजाः इव, शरीरेषु प्रहरन्तं राघवं ते न पश्यन्ति स्म। ‘एषः गजानीकं हन्ति, एषः महारथान् हन्ति, एषः तीक्ष्णैः शरैः वाजिभिः सह पदातीन् हन्ति’ इति ते सर्वे राक्षसाः रणे रामस्य सदृशान् अन्योन्यं मत्वा राघवस्य सादृश्यात् कुपिताः अन्योन्यं जघ्नुः। महात्मना रामेण प्रयुक्तेन परमेण गान्धर्वेण अस्त्रेण मोहिताः ते वाहिनीं दहन्तम् अपि रामं न ददृशिरे। ते राक्षसाः रणे कदाचित् रामसहस्राणि पश्यन्ति, पुनः महाहवे एकम् एव काकुत्स्थं पश्यन्ति। महात्मनः कार्मुकस्य भ्रमन्तीं काञ्चनीं कोटिम् अलातचक्रप्रतिमां ददृशुः, न तु राघवम्। शरीरं नाभिः, सत्त्वं अर्चिः, शराः अराः, कार्मुकं नेमिः, ज्याघोषतलनिर्घोषः तस्य घोषः, तेजोबुद्धिगुणाः प्रभा, दिव्यास्त्रगुणाः पर्यन्तः — एवं युधि राक्षसान् निघ्नन्तं तत् रामचक्रं प्रजाः कालचक्रम् इव ददृशुः। अत्र कविः रामस्य अदृश्यतां दार्शनिकया उपमया वर्णयति — यथा आत्मा इन्द्रियविषयेषु तिष्ठन् अपि न दृश्यते, तथा रामः शत्रुशरीरेषु प्रहरन् अपि न दृश्यते। गान्धर्वास्त्रस्य प्रभावः मायावत् — राक्षसाः स्वजनान् एव रामं मत्वा घ्नन्ति। रामचक्रस्य रूपकं विस्तृतं सुसंगतं च — चक्रस्य प्रत्येकः अवयवः रामस्य कस्यचित् गुणस्य अङ्गस्य वा प्रतिरूपम्। एतत् कालचक्रम् इव अनिवार्यम्। पूर्वम् इन्द्रजित् मायया अदृश्यः भूत्वा युद्धम् अकरोत्; अधुना रामः धर्मास्त्रेण अदृश्यः — एषः विरोधः ध्येयः। ‘इन्द्रियार्थेषु तिष्ठन्तं भूतात्मानमिव प्रजाः’ इति उपमा उपनिषदां विचारं स्मारयति — आत्मा सर्वत्र वर्तते, सर्वं करोति, किन्तु चक्षुषा न दृश्यते। एवं रामः परमात्मनः प्रतीकः इति सूच्यते। ‘वातं वनगतम्’ इति अपरा उपमा — वायुः वृक्षान् चालयति, किन्तु स्वयं न दृश्यते; तस्य कार्येण एव सः ज्ञायते। ‘सूर्यम् इव मेघाः’ — मेघाः सूर्यं प्राप्तुं न शक्नुवन्ति। एवं त्रिभिः उपमाभिः रामस्य अप्राप्यत्वं अदृश्यत्वं च दृढीक्रियते। राक्षसानां परस्परवधः अस्त्रस्य भयानकं फलम् — ते स्वसेनया एव नश्यन्ति। रामस्य धनुषः सुवर्णकोटिः अलातचक्रवत् भ्रमति — धनुषः अविरतं आकर्षणं मोचनं च सूच्यते। राक्षसाः ‘एषः हन्ति’ इति त्रिवारं वदन्ति — गजान्, रथान्, पदातीन् — प्रत्येकं सैनिकं रामं मत्वा। एवं तेषां भ्रमः सर्वत्र व्याप्तः। कदाचित् सहस्रं रामाः, कदाचित् एकः — एतत् दृष्टिभ्रमस्य लक्षणम्, यथा स्वप्ने। कविः रामस्य रूपं न वर्णयति, केवलं तस्य कार्यस्य फलम्; एतेन तस्य दिव्यता वर्धते। एषः भागः युद्धकाण्डस्य प्रसिद्धेषु वर्णनेषु अन्यतमः।
Then mighty Rāma, full of valour, took up his bow, entered the rākṣasa army and rained down a shower of arrows. Once he was among them, the dreadful rākṣasas could not come near him, as clouds cannot reach the sun, for he was burning them with the fire of his arrows. The night-rangers saw only the terrible deeds Rāma was doing, deeds no one else could do, and never Rāma himself. As he shook the great army and scattered its great chariot-fighters they did not see him, as one does not see the wind moving through a forest, but knows it only by what it does. They saw their army cut, split, burned by arrows, shattered and tormented by weapons, but not the swift-acting Rāma. They did not see Rāghava striking at their bodies, just as creatures do not see the self that dwells among the objects of the senses. That simile recalls the thought of the Upaniṣads, where the self is present everywhere and does everything yet is never seen by the eye, and it hints that Rāma is an image of the supreme Self. The three similes of the sun beyond the clouds, the wind in the forest and the self within make his unreachableness and invisibility complete. "That one is killing the elephant troops! That one is killing the great chariot-fighters! That one is killing the foot-soldiers and their horses with sharp arrows!" they cried, and taking one another for likenesses of Rāma, the rākṣasas struck at each other in fury, so that they perished by their own army's hands. For they were bewildered by the supreme Gāndharva weapon that the great-souled Rāma had used, and could not see him even as he burned their host. At one moment they saw thousands of Rāmas, at the next only Kākutstha alone, as in a dream. They saw the golden tip of his bow whirling like a circle of fire, as he drew and loosed without pause, but not Rāghava himself. Then the poet draws a wheel: Rāma's body was its hub, his strength its flame, his arrows its spokes, his bow its rim, the twang of the string and the slap on the arm-guard its roar, his energy, wisdom and virtue its radiance, and the powers of his divine weapons its cutting edge; and as it slew the rākṣasas in battle, all creatures saw that wheel of Rāma as the wheel of Time, which none can escape. Every part of the wheel answers to some quality or limb of Rāma. There is a pointed contrast with what came before: Indrajit fought unseen by his magic, and now Rāma is unseen by a righteous weapon. The poet does not describe Rāma's form at all, only the results of his deeds, and his divinity grows by it; this is one of the famous descriptions of the Yuddha Kāṇḍa.
४दिवसस्य अष्टमभागेन सेनायाः संहारः, देवानां स्तुतिः
३१अनीकं दशसाहस्रं रथानां वातरंहसाम्।
अष्टादश सहस्राणि कुञ्जराणां तरस्विनाम्॥
३२चतुर्दश सहस्राणि सारोहाणां च वाजिनाम्।
पूर्णे शतसहस्रे द्वे राक्षसानां पदातिनाम्॥
३३दिवसस्याष्टभागेन शरैरग्निशिखोपमैः।
हतान्येकेन रामेण रक्षसां कामरूपिणाम्॥
३४ते हताश्वा हतरथाः शान्ता विमथितध्वजाः।
अभिपेतुः पुरीं लङ्कां हतशेषा निशाचराः॥
३५हतैर्गजपदात्यश्वैस्तद्बभूव रणाजिरम्।
आक्रीडभूमिः क्रुद्धस्य रुद्रस्येव महात्मनः॥
३६ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः।
साधु साध्विति रामस्य तत्कर्म समपूजयन्॥
वातरंहसां रथानां दशसाहस्रम् अनीकं, तरस्विनां कुञ्जराणाम् अष्टादश सहस्राणि, सारोहाणां वाजिनां चतुर्दश सहस्राणि, राक्षसानां पदातिनां पूर्णे द्वे शतसहस्रे च — एतानि कामरूपिणां रक्षसां बलानि दिवसस्य अष्टभागेन अग्निशिखोपमैः शरैः एकेन रामेण हतानि। हताश्वाः हतरथाः विमथितध्वजाः शान्ताः हतशेषाः निशाचराः लङ्कां पुरीम् अभिपेतुः। हतैः गजैः पदातिभिः अश्वैः च तत् रणाजिरं क्रुद्धस्य महात्मनः रुद्रस्य आक्रीडभूमिः इव बभूव। ततः सगन्धर्वाः देवाः सिद्धाः परमर्षयः च ‘साधु साधु’ इति रामस्य तत् कर्म समपूजयन्। दिवसस्य अष्टमः भागः प्रायः घटिकाचतुष्टयम् — हिन्दीभाष्ये सार्धहोरामात्रम् इति व्याख्यातम्। एतावति अल्पे काले एकः एव योद्धा एतावतीं सेनां हन्ति — एषा अतिमानुषी शक्तिः। रुद्रस्य क्रीडाभूमिः इति श्मशानं सूच्यते, यत्र रुद्रः नृत्यति। संख्यानां स्पष्टता युद्धस्य ऐतिहासिकं वर्णनम् इव प्रतीयते। रथानां वेगः वायुवत्, गजानां बलं महत् — तथापि एकेन एव ते हताः। शेषाः निशाचराः ‘शान्ताः’ — युद्धेच्छा तेषां नष्टा। देवानां ‘साधु साधु’ इति प्रशंसा रामस्य धर्मयुद्धस्य स्वीकृतिः। अस्य सर्गस्य मुख्यः सन्देशः — रामः स्वयं युद्धे प्रविशति चेत् शत्रवः क्षणेन नश्यन्ति। हतशेषाः राक्षसाः लङ्कां गत्वा रावणाय एतत् वृत्तं निवेदयिष्यन्ति, अग्रिमे सर्गे च राक्षसीनां विलापः श्रूयते। एषः विजयः इन्द्रजितः वधात् अनन्तरं रावणस्य सेनायाः अन्तिमः महान् नाशः।
An army of ten thousand chariots swift as the wind, eighteen thousand mighty elephants, fourteen thousand horses with their riders and a full two hundred thousand rākṣasa foot-soldiers, all these forces of rākṣasas who could take any form were slain by Rāma alone, in the eighth part of a day, with arrows like tongues of fire. That so short a time should be enough for one warrior to destroy so great an army is a power beyond the human, and the exact numbers make the account read almost like a chronicle; the chariots were as fast as the wind and the elephants immensely strong, yet one man killed them all. Their horses and chariots slain and their banners shattered, the night-rangers who survived the slaughter fled into Laṅkā, subdued, their will to fight gone. With its slain elephants, foot-soldiers and horses the battlefield looked like the playground of great Rudra in his wrath, that is, a cremation ground where Rudra dances. Then the gods, with the gandharvas, the siddhas and the supreme sages, praised Rāma's deed, crying "Well done, well done!", a sign that heaven approved his righteous war. The chief lesson of the sarga is that when Rāma himself enters the fight his enemies are destroyed in a moment. After Indrajit's death this was the last great destruction of Rāvaṇa's army; the survivors would carry the news to Rāvaṇa, and in the next sarga the lament of the rākṣasīs is heard.
५रामस्य वचनम् — अस्त्रबलस्य विवेकः
३७अब्रवीच्च तदा रामः सुग्रीवं प्रत्यनन्तरम्।
विभीषणं च धर्मात्मा हनूमन्तं च वानरम्॥
३८जाम्बवन्तं हरिश्रेष्ठं मैन्दं द्विविदमेव च।
एतदस्त्रबलं दिव्यं मम वा त्र्यम्बकस्य वा॥
३९निहत्य तां राक्षसराजवाहिनीं रामस्तदा शक्रसमो महात्मा।
अस्त्रेषु शस्त्रेषु जितक्लमश्च संस्तूयते देवगणैः प्रहृष्टैः॥
ततः अनन्तरं रामः सुग्रीवं, धर्मात्मा विभीषणं, हनूमन्तं वानरं, हरिश्रेष्ठं जाम्बवन्तं, मैन्दं द्विविदं च अब्रवीत् — ‘एतत् दिव्यम् अस्त्रबलं मम वा त्र्यम्बकस्य वा।’ तां राक्षसराजवाहिनीं निहत्य शक्रसमः महात्मा अस्त्रेषु शस्त्रेषु च जितक्लमः रामः तदा प्रहृष्टैः देवगणैः संस्तूयते। रामस्य वचनं विनयपूर्णम् — सः स्वशक्तिं शिवस्य शक्त्या सह तुलयति, न तु आत्मप्रशंसां करोति। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्ते निबद्धः। सुग्रीवादयः षट् प्रमुखाः नाम्ना उल्लिखिताः — ते रामस्य विश्वस्ताः सहचराः। ‘जितक्लमः’ इति पदेन रामस्य अश्रान्तता सूच्यते — एतावत् युद्धं कृत्वा अपि सः न श्रान्तः। त्र्यम्बकः शिवः — त्रिनेत्रः।
Immediately afterwards Rāma spoke to Sugrīva, to Vibhīṣaṇa, to the monkey Hanūmān, to Jāmbavān, best of monkeys, and to Mainda and Dvivida, the six chief companions he trusted, named here one by one. "This divine power of weapons," the righteous one said, "belongs either to me or to three-eyed Śiva." His words are modest: rather than praising himself he sets his power beside Śiva's. Having destroyed that army of the rākṣasa king, Rāma, great-souled and equal to Śakra, who had conquered weariness in the use of missiles and weapons, so that even after such fighting he was not tired, was praised by the delighted hosts of the gods.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रिनवतितमः सर्गः॥ ९३॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- निषसाद + आसने → निषसादासने — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘नि’ उपसर्गः, ‘सद्’ धातोः लिट् (षत्वम्)
- विभक्तिः
- क्रियापदम् (लिट्) + सप्तमी एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पुत्रस्य व्यसनेन कर्शितः — तृतीयातत्पुरुषगर्भः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- हस्ति + अश्व → हस्त्यश्व — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- हस्तिनः च अश्वाः च — समाहारद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- पादातैः + च → पादातैश्च — विसर्गस्य शत्वम्; च + उपशोभिताः → चोपशोभिताः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- पदातीनां समूहः पादातम् — तद्धितः
- विभक्तिः
- तृतीया बहुवचनम् + प्रथमा बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘परि’ उपसर्गः, ‘क्षिप्’ धातोः ल्यप्
- विभक्तिः
- अव्ययम्
- सन्धिः
- प्रावृष् + काल → प्रावृट्काल — जश्त्वं चर्त्वं च (ष् → ड् → ट्)
- समासः
- प्रावृषः कालः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (पाठे ‘प्रावृट्काल इवाम्बुदाः’ — ए + इ → अयादौ यलोपः)
- सन्धिः
- निहन्ता + अस्मि → निहन्तास्मि — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘नि’ उपसर्गः, ‘हन्’ धातोः लुट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लुट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- नाना + अनीक → नानानीक — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
- समासः
- नाना अनीकानि — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- शरीर + अन्तकर → शरीरान्तकर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- शरीरस्य अन्तं कुर्वन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सूर्यस्य + उदयनम् → सूर्यस्योदयनम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- षष्ठी एकवचनम् + द्वितीया एकवचनम् (‘प्रति’ योगे)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शोणितस्य विस्रवाः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शरीराणां संघाटान् वहन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘आपगाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- शोणित + आपगा → शोणितापगा — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- शोणितस्य आपगाः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- आप्लुत्य + आप्लुत्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — आम्रेडितम्
- विभक्तिः
- अव्ययम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि’ उपसर्गः, ‘कृत्’ धातोः णिजन्तात् लङ्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — शरण-शब्दात् यत् (तद्धितः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- शर + अग्नि → शराग्नि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- शरः एव अग्निः — रूपककर्मधारयः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- न सुकराणि — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शीघ्रं करोति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- भूत + आत्मा → भूतात्मा — सवर्णदीर्घसन्धिः; भूतात्मानम् + इव — अनुस्वारस्य मकारः
- समासः
- भूतानाम् आत्मा — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सादृश्यात् + राघवस्य → सादृश्याद्राघवस्य — जश्त्वसन्धिः (त् → द्)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- पञ्चमी एकवचनम् (हेतौ) + षष्ठी एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — गन्धर्व-शब्दात् अण्
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘अस्त्रेण’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अलातचक्रस्य प्रतिमा यस्याः ताम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सत्त्व + अर्चिः → सत्त्वार्चिः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- सत्त्वम् एव अर्चिः यस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कार्मुकम् एव नेमिः यस्य — बहुव्रीहिः (पूर्वनिपातः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वातस्य रंहः इव रंहः येषां तेषाम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- दिवसस्य + अष्टभागेन → सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- अष्टमः भागः — कर्मधारयः (पूरणार्थे)
- विभक्तिः
- षष्ठी एकवचनम् + तृतीया एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- आक्रीडस्य भूमिः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- त्रि + अम्बक → त्र्यम्बक — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- त्रीणि अम्बकानि यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- जितः क्लमः येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्