॥वाल्मीकिरामायणम् युद्धकाण्डम् — सर्गः ९२

युद्धकाण्डम् — द्विनवतितमः सर्गः

रावणस्य पुत्रशोकः सीतावधोद्यमः सुपार्श्वेन निवारणं च

इन्द्रजिद्वधस्य निवेदनम्, रावणस्य मूर्च्छा विलापः च, तस्य भीषणः क्रोधः, सीतां हन्तुं खड्गेन सह धावनम्, सीतायाः विलापः, सुपार्श्वस्य हितोपदेशः

पौलस्त्यसचिवाः इन्द्रजितः वधं रावणाय न्यवेदयन्। तत् श्रुत्वा रावणः कश्मलं प्राविशत्, चिरात् संज्ञां लब्ध्वा पुत्रशोकाकुलः विललाप — ‘इन्द्रं जित्वा कथं लक्ष्मणस्य वशं गतः असि? मम शल्यम् अनुद्धृत्य क्व गतः असि?’ ततः तं पुत्रव्यसनसम्भवः महान् कोपः आविवेश; तस्य नेत्रे दीप्ते, वक्त्रात् अग्निः इव निःसृतः, दन्तानां घर्षणस्वनः श्रूयते स्म। सः स्वतपसा ब्रह्मदत्तं कवचं धनुः च स्मृत्वा रामलक्ष्मणवधाय धनुः आनेतुम् आदिशत्। ततः ‘मम पुत्रेण मायया सीता हता इति दर्शितम्; अहम् अद्य तत् सत्यं करिष्ये’ इति उक्त्वा खड्गम् आदाय अशोकवनिकां प्रति अधावत्। तं दृष्ट्वा सीता विललाप — ‘सः मां हनिष्यति; अथवा रामलक्ष्मणौ हतौ; हनूमतः वचनं मया न कृतम्; कौसल्या पुत्रनाशं श्रुत्वा प्राणान् त्यक्ष्यति; मन्थरां धिक्।’ ततः सुपार्श्वः नाम मेधावी अमात्यः ‘वैश्रवणानुजः त्वं स्त्रियाः वधं कथं मन्यसे? श्वः अमावास्यायां बलैः वृतः निर्याहि, रामं हत्वा मैथिलीं प्राप्स्यसि’ इति निवारयामास। रावणः तत् सुधर्म्यं वचः प्रतिगृह्य गृहं गत्वा पुनः सुहृद्भिः सह सभां प्रविवेश।

१सचिवैः इन्द्रजिद्वधस्य निवेदनं, रावणस्य मूर्च्छा

१ततः पौलस्त्यसचिवाः श्रुत्वा चेन्द्रजितो वधम्।
आचचक्षुरभिज्ञाय दशग्रीवाय सत्वराः॥

२युद्धे हतो महाराज लक्ष्मणेन तवात्मजः।
विभीषणसहायेन मिषतां नो महाद्युतिः॥

३शूरः शूरेण संगम्य संयुगेष्वपराजितः।
लक्ष्मणेन हतः शूरः पुत्रस्ते विबुधेन्द्रजित्॥

४गतः स परमाँल्लोकाञ्छरैः संतर्प्य लक्ष्मणम्।
स तं प्रतिभयं श्रुत्वा वधं पुत्रस्य दारुणम्॥

५घोरमिन्द्रजितः संख्ये कश्मलं प्राविशन्महत्।
उपलभ्य चिरात्संज्ञां राजा राक्षसपुंगवः॥

इन्द्रजितः वधं श्रुत्वा पौलस्त्यस्य रावणस्य सचिवाः तत् सम्यक् ज्ञात्वा सत्वराः दशग्रीवाय आचचक्षुः — ‘महाराज, विभीषणस्य साहाय्येन लक्ष्मणः अस्माकं पश्यताम् एव तव महाद्युतिं पुत्रं युद्धे हतवान्। संयुगेषु अपराजितः शूरः तव पुत्रः विबुधेन्द्रजित् शूरेण लक्ष्मणेन संगम्य हतः। सः लक्ष्मणं शरैः संतर्प्य परमान् लोकान् गतः।’ सः रावणः इन्द्रजितः तं घोरं प्रतिभयं दारुणं वधं श्रुत्वा महत् कश्मलं प्राविशत्। चिरात् संज्ञां लब्ध्वा राक्षसपुंगवः राजा पुत्रशोकेन आकुलः दीनः अभवत्। सचिवाः वार्तां मृदु कर्तुम् इच्छन्ति — ‘शरैः संतर्प्य’, ‘परमान् लोकान् गतः’ इति वीरस्य सद्गतिं वर्णयन्ति। ‘विभीषणसहायेन’ इति उल्लेखः रावणस्य मनसि भ्रातुः द्रोहस्य स्मृतिं जनयति। ‘मिषतां नः’ इति वचनं तेषां लज्जां सूचयति — ते पश्यन्तः अपि रक्षितुं न शक्ताः। रावणस्य मूर्च्छा तस्य पुत्रस्नेहस्य गभीरतां दर्शयति; सः कठोरः अपि पिता। सचिवानां वचने ‘शूरः शूरेण संगम्य’ इति पदेन उभयोः शौर्यं स्वीक्रियते — इन्द्रजित् दुर्बलेन न, अपितु शूरेण एव हतः। एवं ते राज्ञः क्रोधात् आत्मानं रक्षितुम् अपि यतन्ते, यतः अशुभवार्तायाः वक्ता प्रायः दण्ड्यते। एवं शोकस्य आरम्भः।

When Paulastya's ministers heard of Indrajit's death and had made sure of it, they hurried to tell ten-necked Rāvaṇa. "Great king," they said, "your glorious son has been slain in battle by Lakṣmaṇa, with Vibhīṣaṇa's help, before our very eyes. Your son, a hero never defeated in battle, the conqueror of the lord of the gods, met a hero in Lakṣmaṇa and was slain by him. He has gone to the highest worlds, after sating Lakṣmaṇa with his arrows." The ministers tried to soften the news, speaking of the hero's good destiny, of the arrows he had given, and of his having fallen to a true hero and not to some weakling; perhaps they were protecting themselves too, since the bearer of bad news is often punished. Yet the words "with Vibhīṣaṇa's help" would stir in Rāvaṇa the memory of his brother's betrayal, and "before our very eyes" betrays their shame at having watched without being able to save him. Hearing of the dreadful, terrifying death of his son Indrajit in battle, Rāvaṇa fell into a deep swoon, which shows how deep a hard father's love could run. After a long while the king, bull among rākṣasas, came to his senses, wretched and distracted with grief for his son. So his grieving began.

२रावणस्य पुत्रविलापः

६पुत्रशोकाकुलो दीनो विललापाकुलेन्द्रियः।
हा राक्षसचमूमुख्य मम वत्स महाबल॥

७जित्वेन्द्रं कथमद्य त्वं लक्ष्मणस्य वशं गतः।
ननु त्वमिषुभिः क्रुद्धो भिन्द्याः कालान्तकावपि॥

८मन्दरस्यापि शृङ्गाणि किं पुनर्लक्ष्मणं युधि।
अद्य वैवस्वतो राजा भूयो बहुमतो मम॥

९येनाद्य त्वं महाबाहो संयुक्तः कालधर्मणा।
एष पन्थाः सुयोधानां सर्वामरगणेष्वपि।
यः कृते हन्यते भर्तुः स पुमान्स्वर्गमृच्छति॥

१०अद्य देवगणाः सर्वे लोकपाला महर्षयः।
हतमिन्द्रजितं श्रुत्वा सुखं स्वप्स्यन्ति निर्भयाः॥

११अद्य लोकास्त्रयः कृत्स्ना पृथिवी च सकानना।
एकेनेन्द्रजिता हीना शून्येव प्रतिभाति मे॥

१२अद्य नैर्ऋतकन्यानां श्रोष्याम्यन्तःपुरे रवम्।
करेणुसङ्घस्य यथा निनादं गिरिगह्वरे॥

१३यौवराज्यं च लङ्कां च रक्षांसि च परंतप।
मातरं मां च भार्याश्च क्व गतोऽसि विहाय नः॥

१४मम नाम त्वया वीर गतस्य यमसादनम्।
प्रेतकार्याणि कार्याणि विपरीते हि वर्तसे॥

१५स त्वं जीवति सुग्रीवे लक्ष्मणे च सराघवे।
मम शल्यमनुद्धृत्य क्व गतोऽसि विहाय नः॥

सः आकुलेन्द्रियः विललाप — ‘हा राक्षसचमूमुख्य, मम वत्स, महाबल, इन्द्रं जित्वा अद्य कथं त्वं लक्ष्मणस्य वशं गतः? ननु त्वं क्रुद्धः इषुभिः कालान्तकौ अपि, मन्दरस्य शृङ्गाणि अपि भिन्द्याः; किं पुनः युधि लक्ष्मणम्? अद्य वैवस्वतः राजा यमः मम भूयः बहुमतः, येन त्वं महाबाहो अद्य कालधर्मेण संयुक्तः — सः एव यमः मम पुत्रं हर्तुं समर्थः अभवत्। एषः सुयोधानां पन्थाः सर्वेषु अमरगणेषु अपि — यः भर्तुः कृते हन्यते सः पुमान् स्वर्गम् ऋच्छति। अद्य सर्वे देवगणाः लोकपालाः महर्षयः च इन्द्रजितं हतं श्रुत्वा निर्भयाः सुखं स्वप्स्यन्ति। अद्य त्रयः लोकाः कृत्स्नाः सकानना पृथिवी च एकेन इन्द्रजिता हीना शून्या इव मे प्रतिभाति। अद्य अन्तःपुरे नैर्ऋतकन्यानां रवं श्रोष्यामि, गिरिगह्वरे करेणुसङ्घस्य निनादम् इव। यौवराज्यं लङ्कां रक्षांसि मातरं मां भार्याः च विहाय हे परंतप, क्व गतः असि? हे वीर, मम यमसादनं गतस्य त्वया प्रेतकार्याणि कार्याणि आसन्; त्वं तु विपरीते वर्तसे। सुग्रीवे लक्ष्मणे सराघवे च जीवति, मम शल्यम् अनुद्धृत्य त्वं क्व गतः असि?’ अस्मिन् विलापे पितुः हृदयं विवृतं भवति। ‘यमः बहुमतः’ इति व्यङ्ग्यम् — यः मम पुत्रं हन्तुं शक्तः सः निश्चयेन महान्। ‘विपरीते वर्तसे’ इति वाक्ये सर्वस्य पितुः दुःखम् — पुत्रेण पितुः श्राद्धं कर्तव्यम्, न पित्रा पुत्रस्य। ‘शल्यमनुद्धृत्य’ इति पदेन सीताहरणजन्यं वैरम् अनिर्णीतम् इति सूच्यते। पुत्रस्य वीरमरणं स्वर्गप्रदम् इति सः आत्मानं सान्त्वयितुं प्रयतते, किन्तु शोकः न शाम्यति। अस्मिन् भागे रावणः पुत्रस्य पराक्रमं स्मरति — सः इन्द्रम् अजयत्, कालान्तकौ अपि भेत्तुं समर्थः आसीत्। अतः लक्ष्मणेन तस्य वधः रावणस्य कृते अविश्वसनीयः। सः देवानां सुखनिद्रां कल्पयति — इन्द्रजिति जीवति ते भीताः आसन्, अधुना निश्चिन्ताः। एषः विचारः तस्य शोकं तीव्रं करोति। अन्तःपुरे राक्षसीनां क्रन्दनं, गिरिगुहायां हस्तिनीनां नादः इव, सः पूर्वम् एव शृणोति। युवराजस्य अभावे लङ्कायाः भविष्यम् अनिश्चितम्; माता मन्दोदरी, पिता रावणः, भार्याः च अनाथाः। एतत् सर्वं सः एकैकशः गणयति। ‘मम नाम त्वया वीर’ इति श्लोके पुत्रस्य पितृकर्तव्यम् उक्तम् — पितुः मरणे पुत्रः प्रेतकार्याणि करोति। अद्य तु विपरीतम्। एवं रावणः जीवनस्य स्वाभाविकं क्रमं भग्नं पश्यति।

His senses in turmoil, he lamented: "Alas, leader of the rākṣasa host, my child, my mighty one! You conquered Indra; how have you fallen today into Lakṣmaṇa's power? In your fury your arrows could have split even Kāla and the Ender, even the peaks of Mandara, let alone Lakṣmaṇa in battle! Today King Vaivasvata, Yama, stands higher in my esteem, since he has joined you, mighty-armed, to the law of death" — bitterly meaning that whoever could kill his son must indeed be great. "Still, this is the path of good warriors, even among the immortals: the man who is slain for his master's sake goes to heaven. Today all the hosts of gods, the guardians of the world and the great sages will hear that Indrajit is dead and sleep in peace, free of fear. Today the three worlds entire and the earth with its forests seem empty to me, bereft of Indrajit alone. Today I shall hear the wailing of the nairṛta women in the inner apartments, like the cry of a herd of she-elephants in a mountain cave. Where have you gone, scorcher of foes, leaving behind your place as heir, Laṅkā, the rākṣasas, your mother, me and your wives? It was for you, hero, to perform my funeral rites when I went to Yama's abode, but you have turned things the other way about. While Sugrīva lives, and Lakṣmaṇa and Rāghava, where have you gone without drawing out the dart that is in me?" The lament lays bare a father's heart. Rāvaṇa recalls his son's might, that he had conquered Indra and could have pierced even Kāla and the Ender, so that his death at Lakṣmaṇa's hands is beyond belief to him. He tries to console himself that a hero's death leads to heaven, but his grief does not abate. He imagines the gods sleeping easy at last, as they could not while Indrajit lived, and the thought sharpens his pain; he already hears the women's cries in the palace. Without its crown prince Laṅkā's future is uncertain, and his mother Mandodarī, his father and his wives are left without a protector; Rāvaṇa counts them over one by one. "You have turned things the other way about" holds the grief of every father, for it is the son who should perform the father's last rites, not the father the son's; Rāvaṇa sees the natural order of life broken. And the dart he speaks of is the feud born of Sītā's abduction, still unsettled.

३रावणस्य भीषणः क्रोधः

१६एवमादिविलापार्तं रावणं राक्षसाधिपम्।
आविवेश महान्कोपः पुत्रव्यसनसम्भवः॥

१७प्रकृत्या कोपनं ह्येनं पुत्रस्य पुनराधयः।
दीप्तं संदीपयामासुर्घर्मेऽर्कमिव रश्मयः॥

१८ललाटे भ्रुकुटीभिश्च संगताभिर्व्यरोचत।
युगान्ते सह नक्रैस्तु महोर्मिभिरिवोदधिः॥

१९कोपाद्विजृम्भमाणस्य वक्त्राद्व्यक्तमिव ज्वलन्।
उत्पपात सधूमाग्निर्वृत्रस्य वदनादिव॥

२०स पुत्रवधसंतप्तः शूरः क्रोधवशं गतः।
समीक्ष्य रावणो बुद्ध्या वैदेह्या रोचयद्वधम्॥

२१तस्य प्रकृत्या रक्ते च रक्ते क्रोधाग्निनापि च।
रावणस्य महाघोरे दीप्ते नेत्रे बभूवतुः॥

२२घोरं प्रकृत्या रूपं तत्तस्य क्रोधाग्निमूर्च्छितम्।
बभूव रूपं क्रुद्धस्य रुद्रस्येव दुरासदम्॥

२३तस्य क्रुद्धस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रुबिन्दवः।
दीप्ताभ्यामिव दीपाभ्यां सार्चिषः स्नेहबिन्दवः॥

२४दन्तान्विदशतस्तस्य श्रूयते दशनस्वनः।
यन्त्रस्याकृष्यमाणस्य मथ्नतो दानवैरिव॥

२५कालाग्निरिव संक्रुद्धो यां यां दिशमवैक्षत।
तस्यां तस्यां भयत्रस्ता राक्षसाः संविलिल्यिरे॥

२६तमन्तकमिव क्रुद्धं चराचरचिखादिषुम्।
वीक्षमाणं दिशः सर्वा राक्षसा नोपचक्रमुः॥

२७ततः परमसंक्रुद्धो रावणो राक्षसाधिपः।
अब्रवीद्रक्षसां मध्ये संस्तम्भयिषुराहवे॥

एवमादिविलापार्तं राक्षसाधिपं रावणं पुत्रव्यसनसम्भवः महान् कोपः आविवेश। प्रकृत्या कोपनम् एनं पुत्रस्य पुनः आधयः घर्मे अर्कं रश्मयः इव दीप्तं संदीपयामासुः। ललाटे संगताभिः भ्रुकुटीभिः सः युगान्ते नक्रैः सह महोर्मिभिः उदधिः इव व्यरोचत। कोपात् विजृम्भमाणस्य तस्य वक्त्रात् वृत्रस्य वदनात् इव सधूमः अग्निः व्यक्तं ज्वलन् इव उत्पपात। पुत्रवधेन संतप्तः क्रोधवशं गतः शूरः रावणः बुद्ध्या समीक्ष्य वैदेह्याः वधम् अरोचयत्। तस्य प्रकृत्या रक्ते, क्रोधाग्निना अपि रक्ते, महाघोरे नेत्रे दीप्ते बभूवतुः। प्रकृत्या घोरं तस्य रूपं क्रोधाग्निमूर्च्छितं क्रुद्धस्य रुद्रस्य इव दुरासदं बभूव। क्रुद्धस्य तस्य नेत्राभ्याम् अश्रुबिन्दवः प्रापतन्, दीप्ताभ्यां दीपाभ्यां सार्चिषः स्नेहबिन्दवः इव। दन्तान् विदशतः तस्य दशनस्वनः दानवैः आकृष्यमाणस्य मथ्नतः यन्त्रस्य इव श्रूयते स्म। कालाग्निः इव संक्रुद्धः सः यां यां दिशम् अवैक्षत, तस्यां तस्यां भयत्रस्ताः राक्षसाः संविलिल्यिरे। चराचरं चिखादिषुम् अन्तकम् इव क्रुद्धं सर्वाः दिशः वीक्षमाणं तं राक्षसाः न उपचक्रमुः। ततः परमसंक्रुद्धः राक्षसाधिपः रावणः आहवे संस्तम्भयिषुः रक्षसां मध्ये अब्रवीत्। अत्र कविः क्रोधस्य शारीरिकानि लक्षणानि क्रमेण वर्णयति — भ्रुकुटी, मुखात् अग्निः, रक्ते नेत्रे, अश्रूणि, दन्तघर्षणम्, दृष्टिपातेन भयम्। अश्रुबिन्दूनां दीपतैलबिन्दुभिः उपमा विशेषा — शोकः क्रोधः च युगपत्, अश्रूणि अपि अग्निमयानि। तस्य दृष्टिपातात् राक्षसाः अपि निलीयन्ते — स्वजनाः अपि तं उपगन्तुं न शक्नुवन्ति। विंशतितमे श्लोके एव सीतावधस्य बीजम् उप्तम्। पुत्रशोकः कथं विवेकं नाशयति इति अत्र स्पष्टम्। अस्य भागस्य बहवः श्लोकाः वुल्गेटमात्राः। उपमानां बाहुल्यं ध्येयम् — ग्रीष्मे सूर्यः, प्रलये समुद्रः, वृत्रस्य मुखम्, रुद्रः, कालाग्निः, अन्तकः। एताः सर्वाः विनाशस्य प्रतीकाः। कविः दर्शयति यत् पुत्रशोकः रावणं संहारकं रूपं प्रापयति। ‘प्रकृत्या कोपनम्’ इति पदेन सूच्यते यत् क्रोधः तस्य स्वभावः एव, पुत्रशोकः केवलं इन्धनम्। ‘प्रकृत्या रक्ते’ नेत्रे अपि क्रोधेन द्विगुणं रक्ते। दन्तघर्षणस्य शब्दः समुद्रमन्थने यन्त्रस्य शब्दः इव — एषा उपमा पुराणप्रसिद्धं देवदानवानां समुद्रमन्थनं स्मारयति। राक्षसाः तस्य दृष्टेः भयेन निलीयन्ते, यथा प्रजाः प्रलयकाले। अन्ते सः सैनिकान् स्थिरीकर्तुं भाषते — एषा राज्ञः भूमिका, शोके अपि सः सेनायाः नेता। विंशे श्लोके ‘वैदेह्या रोचयद्वधम्’ इति पठितम्, चतुस्त्रिंशे पुनः ‘सीतां हन्तुं व्यवस्यत’ इति — मुद्रणे एषः विचारः द्विवारम् आगच्छति। समीक्षिते तु एकवारम् एव। अस्मिन् भागे रावणः अद्यापि किमपि न वदति, केवलं तस्य रूपं वर्ण्यते — एवं कविः वचनात् पूर्वं तस्य भावं दर्शयति, येन अग्रिमं वचनं अधिकं प्रभावशालि भवति। एवं शोकात् क्रोधः, क्रोधात् मोहः, मोहात् अधर्मसङ्कल्पः — इति मनसः पतनस्य क्रमः अत्र स्पष्टं दृश्यते।

As the lord of the rākṣasas lamented in this way, a great rage born of the loss of his son took hold of him. He was irascible by nature, and his agonies over his son set him further ablaze, as its rays inflame the sun in the hot season: anger was his nature, and grief was only fuel for it. With his brows knitted on his forehead he looked like the ocean at the end of an age, with its crocodiles and great waves. As he yawned in his rage, a smoking fire leapt from his mouth, blazing plainly, as from the mouth of Vṛtra. Burning at his son's death and overcome by fury, the hero turned it over in his mind and settled on killing Vaidehī; here the seed of the attempt on Sītā's life is sown. His eyes, red by nature and red now with the fire of his rage as well, became dreadful and blazing. His form, terrible by nature, now inflamed by his anger, became as unapproachable as Rudra's in wrath. Tears fell from his furious eyes like drops of oil with their flames from two blazing lamps, a striking image in which grief and rage come together and even his tears are fire. When he ground his teeth the sound was like the churning apparatus hauled by the dānavas when the ocean was churned. Raging like the fire at the end of time, he looked about him, and in whatever quarter he looked the rākṣasas hid themselves in terror; like the Ender in his wrath, eager to devour all that moves and does not move, he glared in every direction, and not even his own people dared go near him, as creatures shrink at the dissolution of the world. The poet lists the bodily signs of wrath one after another, the knitted brows, the fire from the mouth, the red eyes, the tears, the grinding teeth, the look that terrifies, and piles up images of destruction: the summer sun, the ocean at the end of an age, Vṛtra's mouth, Rudra, the fire of time, the Ender. Grief for his son was turning Rāvaṇa into a destroyer. So far he says nothing; the poet shows his state before his words, so that the words will strike the harder. Then, at the height of his fury, the lord of the rākṣasas spoke in the midst of the rākṣasas, wishing to steady them for battle, for even in grief the king was still the leader of his army. The movement of a mind falling is plain here: from grief comes anger, from anger delusion, and from delusion an unrighteous resolve.

४ब्रह्मदत्तं कवचं धनुः च — रावणस्य दर्पः

२८मया वर्षसहस्राणि चरित्वा परमं तपः।
तेषु तेष्ववकाशेषु स्वयंभूः परितोषितः॥

२९तस्यैव तपसो व्युष्ट्या प्रसादाच्च स्वयंभुवः।
नासुरेभ्यो न देवेभ्यो भयं मम कदाचन॥

३०कवचं ब्रह्मदत्तं मे यदादित्यसमप्रभम्।
देवासुरविमर्देषु न च्छिन्नं वज्रमुष्टिभिः॥

३१तेन मामद्य संयुक्तं रथस्थमिह संयुगे।
प्रतीयात्कोऽद्य मामाजौ साक्षादपि पुरंदरः॥

३२यत्तदाभिप्रसन्नेन सशरं कार्मुकं महत्।
देवासुरविमर्देषु मम दत्तं स्वयंभुवा॥

३३अद्य तूर्यशतैर्भीमं धनुरुत्थाप्यतां मम।
रामलक्ष्मणयोरेव वधाय परमाहवे॥

रावण उवाच — ‘मया वर्षसहस्राणि परमं तपः चरित्वा तेषु तेषु अवकाशेषु स्वयंभूः परितोषितः। तस्य एव तपसः व्युष्ट्या स्वयंभुवः प्रसादात् च मम असुरेभ्यः देवेभ्यः वा कदाचन भयं नास्ति। ब्रह्मदत्तं मम कवचम् आदित्यसमप्रभं देवासुरविमर्देषु वज्रमुष्टिभिः अपि न छिन्नम्। तेन कवचेन संयुक्तं रथस्थं माम् अद्य इह संयुगे साक्षात् पुरंदरः अपि कः प्रतीयात्? यत् तदा अभिप्रसन्नेन स्वयंभुवा देवासुरविमर्देषु सशरं महत् कार्मुकं मम दत्तं, तत् भीमं धनुः अद्य रामलक्ष्मणयोः एव परमाहवे वधाय तूर्यशतैः उत्थाप्यताम्।’ अत्र रावणः स्वतपसः फलानि स्मरति — कवचं, धनुः, अभयं च। तस्य आत्मविश्वासः तपोबलात् उत्पन्नः। किन्तु ब्रह्मणः वरः देवासुरेभ्यः एव अभयं ददाति, न मनुष्येभ्यः — एषः विषयः अग्रिमे सर्गे राक्षसीभिः स्मारयिष्यते। ‘तूर्यशतैः उत्थाप्यताम्’ इति वाक्यं धनुषः गौरवं, युद्धयात्रायाः उत्सवरूपतां च सूचयति। पुत्रशोकः अत्र प्रतिशोधरूपेण परिणमति। रावणस्य तपः प्रसिद्धम् — दशसहस्रवर्षाणि तपः कृत्वा सः प्रतिसहस्रवर्षम् एकं शिरः अग्नौ जुहाव इति उत्तरकाण्डे कथ्यते। अतः ‘तेषु तेष्ववकाशेषु’ इति पदं तं प्रसङ्गं सूचयति। तस्य कवचं वज्रेण अपि अभेद्यम् — इन्द्रस्य वज्रम् अपि तत् छेत्तुं न अशक्नोत्। रावणः अत्र द्वे वस्तुनी एव आश्रयति — कवचं धनुः च। इन्द्रजितः स्थाने अधुना सः स्वयं युद्धं करिष्यति। तस्य वचनं सैनिकानां मनसि विश्वासं जनयितुम् अपि उद्दिष्टम्, यतः इन्द्रजितः मरणेन ते भीताः। सः वदति — अहं स्वयं इन्द्रात् अपि अभयः, अतः मा भैष्ट।

"For thousands of years," Rāvaṇa said, "I practised the highest austerities, and on those several occasions I gratified the Self-born Brahmā. By the fruit of that austerity and by Svayaṃbhū's grace I have no fear at all of asuras or gods. The armour Brahmā gave me shines like the sun, and in the battles of gods and asuras the blows of the thunderbolt never cut it. Clad in it and standing in my chariot in the battle today, who will face me, even Purandara himself? And the great bow with its arrows that Svayaṃbhū, well pleased, gave me in those same battles of gods and asuras: let that fearsome bow be brought out today to the sound of a hundred trumpets, for the slaying of Rāma and Lakṣmaṇa in the great battle." Rāvaṇa calls to mind the fruits of his austerities: his armour, his bow and his freedom from fear. His penance was famous; the Uttara Kāṇḍa tells how he practised it for ten thousand years and offered one of his heads into the fire at the end of every thousand, and "on those several occasions" points to that. His armour could not be pierced even by Indra's thunderbolt, and on armour and bow he now relies, for in Indrajit's place he will fight in person. His confidence comes from the power of his austerities; yet Brahmā's boon protected him only from gods and asuras, not from men, as the rākṣasīs will recall in the next sarga. The hundred trumpets add grandeur to the bow and make the march to war a festival. His words were also meant to put heart into his soldiers, who were frightened by Indrajit's death: I myself am safe even from Indra, he tells them, so do not be afraid. Here grief for his son is turning into revenge.

५सीतां हन्तुं रावणस्य धावनम्

३४स पुत्रवधसंतप्तः क्रूरः क्रोधवशं गतः।
समीक्ष्य रावणो बुद्ध्या सीतां हन्तुं व्यवस्यत॥

३५प्रत्यवेक्ष्य तु ताम्राक्षः सुघोरो घोरदर्शनः।
दीनो दीनस्वरान्सर्वांस्तानुवाच निशाचरान्॥

३६मायया मम वत्सेन वञ्चनार्थं वनौकसाम्।
किंचिदेव हतं तत्र सीतेयमिति दर्शितम्॥

३७तदिदं तथ्यमेवाहं करिष्ये प्रियमात्मनः।
वैदेहीं नाशयिष्यामि क्षत्रबन्धुमनुव्रताम्॥

३८इत्येवमुक्त्वा सचिवान्खड्गमाशु परामृशत्।
उद्धृत्य गुणसम्पन्नं विमलाम्बरवर्चसम्॥

३९निष्पपात स वेगेन सभार्यः सचिवैर्वृतः।
रावणः पुत्रशोकेन भृशमाकुलचेतनः॥

४०संक्रुद्धः खड्गमादाय सहसा यत्र मैथिली।
व्रजन्तं राक्षसं प्रेक्ष्य सिंहनादं विचुक्रुशुः॥

४१ऊचुश्चान्योन्यमालिङ्ग्य संक्रुद्धं प्रेक्ष्य राक्षसम्।
अद्यैनं तावुभौ दृष्ट्वा भ्रातरौ प्रव्यथिष्यतः॥

४२लोकपाला हि चत्वारः क्रुद्धेनानेन निर्जिताः।
बहवः शत्रवश्चान्ये संयुगेष्वभिपातिताः॥

४३त्रिषु लोकेषु रत्नानि भुङ्क्ते आहृत्य रावणः।
विक्रमे च बले चैव नास्त्यस्य सदृशो भुवि॥

४४तेषां संजल्पमानानामशोकवनिकां गताम्।
अभिदुद्राव वैदेहीं रावणः क्रोधमूर्च्छितः॥

४५वार्यमाणः सुसंक्रुद्धः सुहृद्भिर्हितबुद्धिभिः।
अभ्यधावत संक्रुद्धः खे ग्रहो रोहिणीमिव॥

४६मैथिली रक्ष्यमाणा तु राक्षसीभिरनिन्दिता।
ददर्श राक्षसं क्रुद्धं निस्त्रिंशवरधारिणम्॥

४७तं निशम्य सनिस्त्रिंशं व्यथिता जनकात्मजा।
निवार्यमाणं बहुशः सुहृद्भिरनिवर्तिनम्॥

सः पुत्रवधेन संतप्तः क्रूरः क्रोधवशं गतः रावणः बुद्ध्या समीक्ष्य सीतां हन्तुं व्यवस्यत। ताम्राक्षः सुघोरः घोरदर्शनः दीनः सः दीनस्वरान् सर्वान् निशाचरान् प्रत्यवेक्ष्य उवाच — ‘मम वत्सेन वनौकसां वञ्चनार्थं मायया किंचित् एव हतं, तत्र ‘इयं सीता’ इति दर्शितम्। तत् इदम् अहं तथ्यम् एव करिष्ये, आत्मनः प्रियं च। क्षत्रबन्धुम् अनुव्रतां वैदेहीं नाशयिष्यामि।’ इति एवं सचिवान् उक्त्वा सः गुणसम्पन्नं विमलाम्बरवर्चसं खड्गम् आशु परामृशत्, उद्धृत्य च। पुत्रशोकेन भृशम् आकुलचेतनः रावणः सभार्यः सचिवैः वृतः वेगेन निष्पपात। संक्रुद्धः सः खड्गम् आदाय सहसा यत्र मैथिली तत्र व्रजति; तं राक्षसं प्रेक्ष्य सचिवाः सिंहनादं विचुक्रुशुः। संक्रुद्धं तं राक्षसं प्रेक्ष्य ते अन्योन्यम् आलिङ्ग्य ऊचुः — ‘अद्य एनं दृष्ट्वा तौ उभौ भ्रातरौ प्रव्यथिष्यतः। अनेन क्रुद्धेन चत्वारः लोकपालाः निर्जिताः, अन्ये बहवः शत्रवः संयुगेषु अभिपातिताः। त्रिषु लोकेषु रत्नानि आहृत्य रावणः भुङ्क्ते; विक्रमे बले च अस्य सदृशः भुवि नास्ति।’ तेषां संजल्पमानानाम् एव क्रोधमूर्च्छितः रावणः अशोकवनिकां गतां वैदेहीम् अभिदुद्राव। हितबुद्धिभिः सुहृद्भिः वार्यमाणः अपि सुसंक्रुद्धः सः खे रोहिणीम् अभि ग्रहः इव अभ्यधावत। राक्षसीभिः रक्ष्यमाणा अनिन्दिता मैथिली निस्त्रिंशवरधारिणं क्रुद्धं राक्षसं ददर्श। सनिस्त्रिंशं बहुशः सुहृद्भिः निवार्यमाणम् अपि अनिवर्तिनं तं निशम्य जनकात्मजा व्यथिता। इन्द्रजितः मायासीतावधः पूर्वं वानरान् मोहयितुं कृतः; अधुना रावणः तत् ‘तथ्यम्’ कर्तुम् इच्छति — एषा प्रतिशोधस्य अन्धता। ‘क्षत्रबन्धुम्’ इति रामस्य निन्दा — अधमः क्षत्रियः इति। सचिवानां सिंहनादः आश्चर्यकरः — ते तं निवारयितुं न, अपितु प्रोत्साहयितुं नदन्ति, यथा ते तस्य बलं स्तुवन्ति। रोहिणीं प्रति क्रूरग्रहस्य उपमा सीतायाः निर्दोषतां रावणस्य क्रौर्यं च दर्शयति। एवं सीतायाः प्राणाः सङ्कटे पतिताः। अत्र रावणस्य सचिवानां वचनं विचित्रम् — ते तस्य बलं प्रशंसन्ति, रामलक्ष्मणयोः व्यथां कल्पयन्ति, किन्तु स्त्रीवधस्य अधर्मं न वदन्ति। एतेन राक्षससभायाः नैतिकः पतनः सूच्यते — राज्ञः इच्छा एव धर्मः। लोकपालानां विजयः, त्रिलोकरत्नानां भोगः — एतानि रावणस्य पूर्वकीर्तेः चिह्नानि, यानि अधुना अर्थहीनानि। सः सभार्यः निर्गच्छति — तस्य भार्याः अपि तं अनुगच्छन्ति, कदाचित् निवारयितुम्। ‘गुणसम्पन्नं विमलाम्बरवर्चसम्’ इति खड्गस्य वर्णनं — निर्मलाकाशवत् दीप्तः खड्गः — तस्य उद्देशस्य मलिनतां विरोधेन दर्शयति। सुहृदः हितबुद्धयः तं वारयन्ति, किन्तु सः न शृणोति; क्रोधः बुद्धिं नाशयति। ‘दीनो दीनस्वरान्’ इति पदद्वयेन रावणस्य सैनिकानां च दैन्यं समानम् इति सूच्यते — सर्वे शोकेन पीडिताः। तथापि रावणस्य दैन्यं शीघ्रम् एव क्रूरतायां परिणमति। अस्मिन् प्रसङ्गे सीता राक्षसीभिः परिवृता अशोकवनिकायाम् एव आसीत्। रावणः खड्गं गृहीत्वा तत्र धावति, सचिवाः भार्याः च अनुगच्छन्ति — एषः दृश्यः नाटकीयः। पाठकः सीतायाः प्राणानां विषये चिन्तितः भवति। कविः रावणस्य गतिं ‘वेगेन’, ‘सहसा’, ‘अभिदुद्राव’, ‘अभ्यधावत’ इति शब्दैः पुनः पुनः वर्णयति, येन त्वरा भयं च वर्धेते। सीता दूरात् एव तं खड्गधारिणं पश्यति, तस्याः व्यथा च अग्रिमे भागे विलापरूपेण प्रकटिता भवति। चत्वारिंशे श्लोके ‘विचुक्रुशुः’ इति सचिवानां नादः, सीतायाः कृते तु सः भयस्य कारणम्।

Burning at his son's death, cruel and overcome by rage, Rāvaṇa thought it over and resolved to kill Sītā. Copper-eyed, very dreadful and terrible to see, yet wretched, he looked round at the night-rangers, whose voices were as wretched as his own, for all were stricken with grief, and said: "To deceive the forest-dwellers my child killed some figure by magic and showed it to them as Sītā. That I shall now make true, and please myself as well: I shall destroy Vaidehī, who clings to that sorry kṣatriya." Indrajit had killed the illusory Sītā to bewilder the monkeys; now Rāvaṇa wants to make it real, such is the blindness of revenge, and "sorry kṣatriya" is his sneer at Rāma. Having said this to his ministers, he quickly seized and drew his sword, a blade of every excellence gleaming like a clear sky; the purity of the blade throws into relief the foulness of his purpose. His mind utterly distraught with grief, Rāvaṇa rushed out, with his wives following him, perhaps to hold him back, and surrounded by his ministers. Sword in hand, he went straight to where Maithilī was. Seeing him go, the ministers raised a lion's roar, and embracing one another they said: "Today when those two brothers see him they will tremble. In his wrath he conquered the four guardians of the world and struck down many other enemies in battle. Rāvaṇa has seized the treasures of the three worlds and enjoys them; in valour and strength there is no one like him on earth." Strangely, they roared not to stop him but to egg him on: they praised his strength and imagined the brothers' dismay, but none spoke of the sin of killing a woman. That shows how far the rākṣasa court had fallen, where the king's will was the only law; and the conquest of the world-guardians and the spoils of three worlds, the marks of his former fame, were now meaningless. While they talked, Rāvaṇa, beside himself with rage, ran at Vaidehī in the Aśoka grove. Friends who wished him well tried to hold him back, but he would not listen, for anger had destroyed his judgment, and he rushed on in fury like a baleful planet bearing down on Rohiṇī in the sky, an image of Sītā's innocence and Rāvaṇa's cruelty. The poet keeps repeating words of speed, rushing, running, dashing, so that the haste and the fear mount together, and the reader fears for Sītā's life. Blameless Maithilī, guarded by the rākṣasīs, saw the enraged rākṣasa coming with his fine sword drawn, and seeing that he would not turn back though his friends tried again and again to stop him, Janaka's daughter was stricken with dread.

६सीतायाः विलापः

४८सीता दुःखसमाविष्टा विलपन्तीदमब्रवीत्।
यथायं मामभिक्रुद्धः समभिद्रवति स्वयम्॥

४९वधिष्यति सनाथां मामनाथामिव दुर्मतिः।
बहुशश्चोदयामास भर्तारं मामनुव्रताम्॥

५०भार्या मम भवस्वेति प्रत्याख्यातो ध्रुवं मया।
सोऽयं मामनुपस्थाने व्यक्तं नैराश्यमागतः॥

५१क्रोधमोहसमाविष्टो व्यक्तं मां हन्तुमुद्यतः।
अथवा तौ नरव्याघ्रौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ॥

५२मन्निमित्तमनार्येण समरेऽद्य निपातितौ।
भैरवो हि महान्नादो राक्षसानां श्रुतो मया॥

५३बहूनामिह हृष्टानां तथा विक्रोशतां प्रियम्।
अहो धिङ्मन्निमित्तोऽयं विनाशो राजपुत्रयोः॥

५४अथवा पुत्रशोकेन अहत्वा रामलक्ष्मणौ।
विधमिष्यति मां रौद्रो राक्षसः पापनिश्चयः॥

५५हनूमतस्तु तद्वाक्यं न कृतं क्षुद्रया मया।
यद्यहं तस्य पृष्ठेन तदायासमनिर्जिता॥

५६नाद्यैवमनुशोचेयं भर्तुरङ्कगता सती।
मन्ये तु हृदयं तस्याः कौसल्यायाः फलिष्यति॥

५७एकपुत्रा यदा पुत्रं विनष्टं श्रोष्यते युधि।
सा हि जन्म च बाल्यं च यौवनं च महात्मनः॥

५८धर्मकार्याणि रूपं च रुदती संस्मरिष्यति।
निराशा निहते पुत्रे दत्त्वा श्राद्धमचेतना॥

५९अग्निमावेक्ष्यते नूनमपो वापि प्रवेक्ष्यति।
धिगस्तु कुब्जामसतीं मन्थरां पापनिश्चयाम्॥

६०यन्निमित्तमिमं शोकं कौसल्या प्रतिपत्स्यते।
इत्येवं मैथिलीं दृष्ट्वा विलपन्तीं तपस्विनीम्॥

दुःखसमाविष्टा सीता विलपन्ती इदम् अब्रवीत् — ‘यथा अयं दुर्मतिः माम् अभिक्रुद्धः स्वयं समभिद्रवति, तथा सनाथां माम् अनाथाम् इव वधिष्यति। अनुव्रतां मां भर्तारं प्रति बहुशः ‘मम भार्या भव’ इति अयं चोदयामास; मया ध्रुवं प्रत्याख्यातः। मम अनुपस्थाने सः व्यक्तं नैराश्यम् आगतः, क्रोधमोहसमाविष्टः मां हन्तुम् उद्यतः। अथवा अनार्येण अनेन मन्निमित्तं तौ नरव्याघ्रौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ अद्य समरे निपातितौ। यतः मया राक्षसानां महान् भैरवः नादः श्रुतः, बहूनां हृष्टानां प्रियं विक्रोशताम्। अहो धिक्, मन्निमित्तः अयं राजपुत्रयोः विनाशः। अथवा पुत्रशोकेन रामलक्ष्मणौ अहत्वा पापनिश्चयः रौद्रः राक्षसः मां विधमिष्यति। हनूमतः तत् वाक्यं क्षुद्रया मया न कृतम्; यदि अहं तदा तस्य पृष्ठेन अयास्यम् अनिर्जिता, तर्हि अद्य भर्तुः अङ्कगता सती एवं न अनुशोचेयम्। मन्ये कौसल्यायाः हृदयं फलिष्यति, यदा एकपुत्रा सा युधि पुत्रं विनष्टं श्रोष्यते। सा हि महात्मनः जन्म बाल्यं यौवनं धर्मकार्याणि रूपं च रुदती संस्मरिष्यति। निहते पुत्रे निराशा अचेतना श्राद्धं दत्त्वा नूनम् अग्निम् आवेक्ष्यते, अपः वा प्रवेक्ष्यति। यन्निमित्तं कौसल्या इमं शोकं प्रतिपत्स्यते, तां पापनिश्चयाम् असतीं कुब्जां मन्थरां धिक् अस्तु।’ सीतायाः विलापे अनेकाः भावाः — स्वमृत्योः भयं न, अपितु रामलक्ष्मणयोः चिन्ता, हनूमतः वचनस्य अकरणात् पश्चात्तापः, कौसल्यायाः दुःखस्य कल्पना, मन्थरायाः निन्दा च। सुन्दरकाण्डे हनूमान् तां स्वपृष्ठे आरोप्य रामं प्रति नेतुम् इच्छति स्म, सा तु परपुरुषस्पर्शं नेच्छन्ती अस्वीकृतवती — तस्य स्मरणम् अत्र। ‘सनाथाम् अनाथाम् इव’ इति विरोधः तस्याः करुणां वर्धयति। सा स्वदुःखं विस्मृत्य श्वश्र्वाः दुःखं चिन्तयति — एतत् तस्याः शीलस्य उत्कर्षः। समग्रस्य दुःखस्य मूलं मन्थरा इति सा मन्यते। इत्येवं विलपन्तीं तपस्विनीं मैथिलीं दृष्ट्वा — इति वाक्यं षष्टितमे श्लोके आरभ्य अग्रिमे भागे समाप्यते। सीतायाः प्रथमः विचारः — अयं मां वधिष्यति, यतः मया प्रत्याख्यातः। द्वितीयः — अथवा रामलक्ष्मणौ हतौ, यतः राक्षसानां हर्षनादः श्रुतः। वस्तुतः सः नादः सचिवानां सिंहनादः, न विजयघोषः, किन्तु सीता तत् न जानाति। तृतीयः — पुत्रशोकेन सः मां हन्ति। एवं सा त्रीन् विकल्पान् चिन्तयति, सर्वे दुःखदाः। कौसल्यायाः विषये तस्याः कल्पना विस्तृता — जन्म, बाल्यं, यौवनं, धर्मकार्याणि, रूपं च स्मृत्वा रोदनम्, श्राद्धं, अग्निप्रवेशः जलप्रवेशः वा। अत्र सीतायाः रामस्य मातरि प्रेम गौरवं च दृश्यते। मन्थरां प्रति तस्याः क्रोधः — सा एव वनवासस्य कारणम्, वनवासः एव हरणस्य। एवं सर्वस्य दुःखस्य परम्परा सा अनुसन्धत्ते। ‘क्षुद्रया मया’ इति आत्मनिन्दा तस्याः दुःखस्य गभीरतां दर्शयति। सा स्वनिर्णयं पुनः विचारयति, यद्यपि तदा सः निर्णयः धर्मानुसारी आसीत्। ‘भर्तुरङ्कगता सती’ इति पदेन तस्याः एकमात्रा इच्छा प्रकटिता — पत्युः समीपे स्थातुम्। तस्याः विलापः दीर्घः, किन्तु तस्मिन् रावणं प्रति एकः अपि याचनाशब्दः नास्ति — सा प्राणभिक्षां न याचते।

Overcome with sorrow, Sītā lamented: "The way this evil-minded one is rushing at me himself in his fury, he will kill me as if I had no protector, though I have one. Many times he urged me, devoted as I am to my husband, to be his wife, and each time I rejected him. Finding me unwilling, he has plainly given up hope, and in rage and delusion he means to kill me. Or else those two tigers among men, the brothers Rāma and Lakṣmaṇa, have been struck down in battle today because of me by this ignoble one, for I heard a great and terrible roar from many rākṣasas calling gladly to one another. Alas, shame on me, that the two princes should perish on my account! Or else, grieving for his son, without having killed Rāma and Lakṣmaṇa, this fierce rākṣasa of evil purpose will destroy me. Petty as I was, I did not do what Hanūmān told me; had I gone then on his back, unconquered, I would not be grieving like this now but would be in my husband's arms. I think Kausalyā's heart will break when she, who has a single son, hears that her son has perished in battle. Weeping, she will remember the birth of that great-souled one, his boyhood and youth, his righteous deeds and his beauty; hopeless, her son dead, she will offer the śrāddha and then, out of her mind, surely enter the fire or the waters. Shame on that hunchback Mantharā, wicked and evil in her purpose, because of whom Kausalyā will come to this grief!" Many feelings run through Sītā's lament. She thinks of three possibilities, all painful: that he will kill her because she refused him; that Rāma and Lakṣmaṇa have been killed, since she heard the rākṣasas' cry of joy, though in fact it was only the ministers' lion's roar and not a shout of victory, which she could not know; or that grief for his son drives him to kill her. Yet it is not fear of her own death that fills her but concern for Rāma and Lakṣmaṇa, remorse, and her mother-in-law's sorrow. She recalls how in the Sundara Kāṇḍa Hanūmān had offered to carry her to Rāma on his back and she had refused, unwilling to be touched by another man, and she now reproaches herself as petty, though that decision had been in keeping with dharma; her one desire is to be at her husband's side. "Protected, yet as if unprotected" deepens the pathos. Forgetting her own plight she thinks of Kausalyā's, and imagines it in full, the memories, the weeping, the funeral offering, the plunge into fire or water, which shows her love and reverence for Rāma's mother and the height of her character. And she traces the whole chain of sorrow back to Mantharā, who caused the exile, from which came the abduction. Her lament is long, yet in it there is not one word of pleading to Rāvaṇa; she does not beg for her life.

७सुपार्श्वस्य हितोपदेशः, रावणस्य निवृत्तिः

६१रोहिणीमिव चन्द्रेण बिना ग्रहवशं गताम्।
एतस्मिन्नन्तरे तस्य अमात्यः शीलवाञ्छुचिः॥

६२सुपार्श्वो नाम मेधावी रावणं रक्षसां वरम्।
निवार्यमाणः सचिवैरिदं वचनमब्रवीत्॥

६३कथं नाम दशग्रीव साक्षाद्वैश्रवणानुज।
हन्तुमिच्छसि वैदेहीं क्रोधाद्धर्ममपास्य च॥

६४वेदविद्याव्रतस्नातः स्वकर्मनिरतस्तथा।
स्त्रियः कस्माद्वधं वीर मन्यसे राक्षसेश्वर॥

६५मैथिलीं रूपसम्पन्नां प्रत्यवेक्षस्व पार्थिव।
तस्मिन्नेव सहास्माभिराहवे क्रोधमुत्सृज॥

६६अभ्युत्थानं त्वमद्यैव कृष्णपक्षचतुर्दशी।
कृत्वा निर्याह्यमावास्यां विजयाय बलैर्वृतः॥

६७शूरो धीमान्रथी खड्गी रथप्रवरमास्थितः।
हत्वा दाशरथिं रामं भवान्प्राप्स्यति मैथिलीम्॥

६८स तद्दुरात्मा सुहृदा निवेदितं वचः सुधर्म्यं प्रतिगृह्य रावणः।
गृहं जगामाथ ततश्च वीर्यवान्पुनः सभां च प्रययौ सुहृद्वृतः॥

चन्द्रेण विना ग्रहवशं गतां रोहिणीम् इव विलपन्तीं तपस्विनीं मैथिलीं दृष्ट्वा, एतस्मिन् अन्तरे रावणस्य शीलवान् शुचिः मेधावी सुपार्श्वः नाम अमात्यः सचिवैः निवार्यमाणः अपि रक्षसां वरं रावणम् इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘हे दशग्रीव, साक्षात् वैश्रवणस्य अनुजः त्वं क्रोधात् धर्मम् अपास्य वैदेहीं हन्तुं कथं नाम इच्छसि? हे वीर राक्षसेश्वर, वेदविद्याव्रतस्नातः स्वकर्मनिरतः त्वं स्त्रियाः वधं कस्मात् मन्यसे? हे पार्थिव, रूपसम्पन्नां मैथिलीं प्रत्यवेक्षस्व; अस्माभिः सह तस्मिन् एव राघवे आहवे क्रोधम् उत्सृज। अद्य कृष्णपक्षचतुर्दशी; त्वम् अद्य एव अभ्युत्थानं कृत्वा श्वः अमावास्यायां बलैः वृतः विजयाय निर्याहि। शूरः धीमान् रथी खड्गी रथप्रवरम् आस्थितः भवान् दाशरथिं रामं हत्वा मैथिलीं प्राप्स्यति।’ सः दुरात्मा रावणः सुहृदा निवेदितं तत् सुधर्म्यं वचः प्रतिगृह्य गृहं जगाम, ततः च वीर्यवान् सुहृद्वृतः पुनः सभां प्रययौ। सुपार्श्वस्य उपदेशः चतुरः — सः रावणस्य कुलं, विद्यां, व्रतं च स्मारयति, स्त्रीवधस्य अधर्मं दर्शयति, ततः क्रोधस्य उचितं लक्ष्यं रामं निर्दिशति। ‘प्रत्यवेक्षस्व’ इति पदेन सः सीतायाः सौन्दर्यं स्मारयति — अर्थात् तां हत्वा किं लप्स्यसे? अमावास्यायाः उल्लेखः युद्धस्य कालनिर्णयः। सचिवैः निवार्यमाणः अपि सः वदति इति तस्य धैर्यं सत्यवादित्वं च सूचयति। रावणः अन्ते धर्म्यं वचनं स्वीकरोति — एषः तस्य चरित्रस्य दुर्लभः क्षणः। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्ते निबद्धः। सुपार्श्वः ‘शीलवान् शुचिः मेधावी’ इति त्रिभिः विशेषणैः वर्णितः — सः रावणस्य हितैषी मन्त्री, न तु चाटुकारः। अस्य उपदेशस्य फलं सीतायाः जीवनरक्षा। एवं सर्गः रावणस्य सभाप्रवेशेन समाप्यते, अग्रिमे सर्गे सः सेनां युद्धाय प्रेषयिष्यति। सुपार्श्वः रावणं ‘वेदविद्याव्रतस्नातः’ इति सम्बोधयति — रावणः ब्राह्मणकुलजः, पुलस्त्यस्य पौत्रः, वेदाध्ययनं कृतवान्। ‘स्वकर्मनिरतः’ इति च। एवं सः रावणस्य आत्मगौरवं जागरयति, येन सः नीचकर्मणः निवर्तेत। स्त्रीवधः शास्त्रेषु महापापम्, विशेषतः ज्ञानिनः कृते।

As she lamented like Rohiṇī fallen into the power of a baleful planet without the moon, the pitiable ascetic Maithilī was seen by Rāvaṇa's minister Supārśva, virtuous, pure and wise, a well-wisher and no flatterer. Though the other ministers tried to hold him back, which shows his courage and his truthfulness, he spoke to Rāvaṇa, best of rākṣasas: "Ten-necked one, you are the younger brother of Vaiśravaṇa himself; how can you want to kill Vaidehī in anger, casting righteousness aside? You have completed your study of the Vedas and kept your vows, and you are devoted to your duty; how, hero, lord of rākṣasas, can you think of killing a woman? Look at Maithilī, king, and her beauty, and turn your anger instead on Rāghava in battle, with us beside you. Today is the fourteenth of the dark fortnight; make your preparations today, and tomorrow, on the day of the new moon, go out surrounded by your forces for victory. A hero, wise, a warrior with chariot and sword, mounted on a splendid chariot, you will kill Rāma son of Daśaratha and win Maithilī." Supārśva's counsel is shrewd. He reminds Rāvaṇa of his family, his learning and his vows, for Rāvaṇa was born of a brāhmaṇa line, the grandson of Pulastya, and had studied the Vedas; he shows him that killing a woman is a grave sin, above all for a man of learning; he stirs his pride so that he will turn back from so base a deed; and then he points his anger at its proper target, Rāma. In telling him to look at Maithilī's beauty he is really asking what Rāvaṇa would gain by killing her, and the mention of the new moon fixes the day of battle. The evil Rāvaṇa accepted these most righteous words from his friend and went back to his palace, a rare moment in his story; and so Sītā's life was saved. Then, surrounded by his friends, the valiant king went once more to the assembly hall; in the next sarga he will send his army out to battle.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्विनवतितमः सर्गः॥ ९२॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३३ पदानि
सत्वराः ९२.१ शीघ्रं कुर्वन्तः
सन्धिः
स + त्वरा → सत्वर — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
त्वरया सहिताः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘सचिवाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
मिषताम् ९२.२ पश्यताम् (अस्माकं पश्यताम् एव)
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘मिष्’ धातोः शतृ
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम् (अनादरे षष्ठी — ‘मिषतां नः’)
संतर्प्य ९२.४ तर्पयित्वा (व्यङ्ग्येन — शरैः पूरयित्वा)
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘सम्’ उपसर्गः, ‘तृप्’ धातोः णिजन्तात् ल्यप्
विभक्तिः
अव्ययम्
कश्मलम् ९२.५ मोहम्, मूर्च्छाम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
विललापाकुलेन्द्रियः ९२.६ व्याकुलेन्द्रियः सन् विलापं कृतवान्
सन्धिः
विललाप + आकुलेन्द्रियः → सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); आकुल + इन्द्रिय → आकुलेन्द्रिय — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः
आकुलानि इन्द्रियाणि यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
क्रियापदम् (लिट्) + प्रथमा एकवचनम्
कालान्तकावपि ९२.७ कालम् अन्तकं (यमं) च अपि
सन्धिः
कालान्तकौ + अपि → कालान्तकावपि — अयादिसन्धिः (औ + अ = आव् + अ)
समासः
कालः च अन्तकः च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः
द्वितीया, द्विवचनम्
वैवस्वतः ९२.८ विवस्वतः पुत्रः यमः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — विवस्वत्-शब्दात् अण् (तद्धितः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सुयोधानाम् ९२.९ श्रेष्ठयोद्धॄणाम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शोभनाः योधाः — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम्
श्रोष्याम्यन्तःपुरे ९२.१२ अन्तःपुरे श्रोष्यामि
सन्धिः
श्रोष्यामि + अन्तःपुरे → यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
अन्तः पुरम् — अन्तःपुरम् (प्रादितत्पुरुषवत्)
विभक्तिः
क्रियापदम् (लृट्, उत्तमपुरुषः) + सप्तमी एकवचनम्
यमसादनम् ९२.१४ यमलोकम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
यमस्य सादनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
अनुद्धृत्य ९२.१५ अनिष्कास्य
सन्धिः
अन् + उद्धृत्य → अनुद्धृत्य — सन्धिकार्यं नास्ति (नञः अन्-आदेशः)
समासः
न उद्धृत्य — नञ्समासः
विभक्तिः
अव्ययम्
पुत्रव्यसनसम्भवः ९२.१६ पुत्रमरणजनितः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पुत्रस्य व्यसनात् सम्भवः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘कोपः’ इत्यस्य विशेषणम्)
घर्मेऽर्कमिव ९२.१७ ग्रीष्मे सूर्यम् इव
सन्धिः
घर्मे + अर्कम् → घर्मेऽर्कम् — पूर्वरूपसन्धिः (ए + अ = ए, अवग्रहः)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
सप्तमी एकवचनम् + द्वितीया एकवचनम्
महोर्मिभिरिवोदधिः ९२.१८ महातरङ्गैः समुद्रः इव
सन्धिः
महा + ऊर्मि → महोर्मि — गुणसन्धिः (आ + ऊ = ओ); इव + उदधिः → इवोदधिः — गुणसन्धिः
समासः
महान्तः ऊर्मयः — कर्मधारयः
विभक्तिः
तृतीया बहुवचनम् + प्रथमा एकवचनम्
स्नेहबिन्दवः ९२.२३ तैलबिन्दवः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
स्नेहस्य (तैलस्य) बिन्दवः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
विदशतः ९२.२४ दन्तैः दशतः, दन्तान् घर्षयतः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘वि’ उपसर्गः, ‘दंश्’ धातोः शतृ
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
संविलिल्यिरे ९२.२५ निलीनाः, अन्तर्हिताः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘सम्’ ‘वि’ उपसर्गौ, ‘ली’ धातोः लिट्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
चराचरचिखादिषुम् ९२.२६ सर्वं जगत् भक्षितुम् इच्छन्तम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
चराचरं चिखादिषुः — द्वितीयातत्पुरुषः; चिखादिषुः — ‘खाद्’ धातोः सन्नन्तात् उ-प्रत्ययः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
संस्तम्भयिषुः ९२.२७ स्थिरीकर्तुम् इच्छन्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘सम्’ उपसर्गः, ‘स्तम्भ्’ धातोः णिजन्तात् सन्नन्तात् उ-प्रत्ययः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
व्युष्ट्या ९२.२९ फलेन, समृद्ध्या
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘वि’ उपसर्गः, ‘वस्’ धातोः क्तिन्
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
क्षत्रबन्धुम् ९२.३७ अधमं क्षत्रियम् (रामं निन्दया)
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
क्षत्रस्य बन्धुः — षष्ठीतत्पुरुषः (निन्दायाम्)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
विमलाम्बरवर्चसम् ९२.३८ निर्मलाकाशवत् दीप्तम्
सन्धिः
विमल + अम्बर → विमलाम्बर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
विमलस्य अम्बरस्य वर्चः इव वर्चः यस्य तम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘खड्गम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
प्रव्यथिष्यतः ९२.४१ व्यथां प्राप्स्यतः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘प्र’ उपसर्गः, ‘व्यथ्’ धातोः लृट्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लृट्, प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्
निस्त्रिंशवरधारिणम् ९२.४६ श्रेष्ठखड्गधारिणम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
निस्त्रिंशानां वरः, तं धारयति इति — उपपदतत्पुरुषगर्भः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
अनिवर्तिनम् ९२.४७ न प्रत्यागच्छन्तम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
न निवर्तते इति — नञ्तत्पुरुषः (णिनि)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
नैराश्यमागतः ९२.५० आशाहीनतां प्राप्तः
सन्धिः
नैराश्यम् + आगतः — अनुस्वारस्य मकारः (स्वरपरत्वात्)
समासः
निराशस्य भावः नैराश्यम् — तद्धितः
विभक्तिः
द्वितीया एकवचनम् + प्रथमा एकवचनम्
धिङ्मन्निमित्तोऽयम् ९२.५३ धिक्, अहम् एव अस्य कारणम्
सन्धिः
धिक् + मत् → धिङ्मत् — अनुनासिकसन्धिः (क् → ङ्); मत् + निमित्तः → मन्निमित्तः — अनुनासिकसन्धिः (त् → न्)
समासः
अहं निमित्तं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
अव्ययम् + प्रथमा एकवचनम्
अनिर्जिता ९२.५५ अपराजिता (रामेण अजितापि)
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
न निर्जिता — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
फलिष्यति ९२.५६ विदीर्णं भविष्यति
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘फल्’ (विशरणे) धातोः लृट्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लृट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
वैश्रवणानुज ९२.६३ कुबेरस्य कनिष्ठभ्रातः
सन्धिः
वैश्रवण + अनुज → वैश्रवणानुज — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
वैश्रवणस्य अनुजः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्
वेदविद्याव्रतस्नातः ९२.६४ वेदाध्ययनं व्रतं च समाप्य गुरुकुलात् निर्गतः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वेदविद्यायां व्रते च स्नातः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
निर्याह्यमावास्याम् ९२.६६ अमावास्यायां निर्गच्छ
सन्धिः
निर्याहि + अमावास्याम् → निर्याह्यमावास्याम् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
अमा वसतः चन्द्रार्कौ यस्यां सा — अमावास्या
विभक्तिः
क्रियापदम् (लोट्, मध्यमपुरुषः) + द्वितीया एकवचनम् (कालाध्वनोः)
सुधर्म्यम् ९२.६८ धर्मानुकूलम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सुष्ठु धर्म्यम् — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘वचः’ इत्यस्य विशेषणम्)