- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- रुधिरेण क्लिन्नानि गात्राणि यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
युद्धकाण्डम् — एकनवतितमः सर्गः
लक्ष्मणस्य रामसमीपगमनं सुषेणेन चिकित्सा च
लक्ष्मणस्य प्रत्यागमनम्, विभीषणेन इन्द्रजिद्वधस्य निवेदनम्, रामस्य हर्षः आलिङ्गनं च, रावणस्य निर्याणस्य अनुमानम्, सुषेणेन लक्ष्मणस्य वानराणां च विशल्यीकरणम्
इन्द्रजितं हत्वा रुधिरक्लिन्नगात्रः लक्ष्मणः जाम्बवता हनूमता विभीषणेन वानरैः च सह यत्र रामसुग्रीवौ तत्र आजगाम, रामम् अभिवाद्य तस्य समीपे तस्थौ। विभीषणः इन्द्रजितः शिरश्छेदं रामाय न्यवेदयत्। रामः परमं हर्षं प्राप्य ‘साधु लक्ष्मण, असुकरं कर्म कृतम्; रावणेः विनाशेन जितम् इति जानीहि’ इति उक्त्वा लज्जमानं लक्ष्मणम् अङ्कम् आरोप्य परिष्वज्य शिरसि उपाघ्राय पुनः पुनः ददर्श। ‘रावणस्य दक्षिणः बाहुः छिन्नः; पुत्रवधं श्रुत्वा सः बलव्यूहेन निर्यास्यति, तं च अहं हनिष्यामि; त्वया नाथेन सीता पृथिवी च मे न दुष्प्रापा’ इति अवदत्। ततः रामस्य आज्ञया सुषेणः लक्ष्मणस्य नासिकायां परमौषधं ददौ; तस्य गन्धम् आघ्राय लक्ष्मणः विशल्यः निर्वेदनः संरूढव्रणः च अभवत्। विभीषणादीनां वानराणां च चिकित्सा कृता। अरोगं लक्ष्मणं दृष्ट्वा रामः सुग्रीवः विभीषणः जाम्बवान् च ससैन्याः सुचिरं जहृषुः।
१लक्ष्मणस्य रामसमीपम् आगमनं, वधस्य निवेदनं च
१रुधिरक्लिन्नगात्रस्तु लक्ष्मणः शुभलक्षणः।
बभूव हृष्टस्तं हत्वा शत्रुजेतारमाहवे॥
२ततः स जाम्बवन्तं च हनूमन्तं च वीर्यवान्।
संनिपत्य महातेजास्तांश्च सर्वान्वनौकसः॥
३आजगाम ततः शीघ्रं यत्र सुग्रीवराघवौ।
विभीषणमवष्टभ्य हनूमन्तं च लक्ष्मणः॥
४ततो राममभिक्रम्य सौमित्रिरभिवाद्य च।
तस्थौ भ्रातृसमीपस्थः शक्रस्येन्द्रानुजो यथा॥
५निष्टनन्निव चागत्य राघवाय महात्मने।
आचचक्षे तदा वीरो घोरमिन्द्रजितो वधम्॥
६रावणेस्तु शिरश्छिन्नं लक्ष्मणेन महात्मना।
न्यवेदयत रामाय तदा हृष्टो विभीषणः॥
शत्रुजेतारम् इन्द्रजितम् आहवे हत्वा रुधिरेण क्लिन्नगात्रः शुभलक्षणः लक्ष्मणः हृष्टः बभूव। युद्धे तस्य शरीरं व्रणैः पूर्णम् आसीत्, तथापि मनसि हर्षः एव। ततः वीर्यवान् महातेजाः सः जाम्बवन्तं हनूमन्तं च सर्वान् वनौकसः च संनिपत्य यत्र सुग्रीवराघवौ तत्र शीघ्रम् आजगाम। विभीषणं हनूमन्तं च अवष्टभ्य सः आगच्छत् — श्रमात् आघातात् च सः तयोः अवलम्बनं गृहीतवान् इति भावः। ततः रामम् अभिक्रम्य सौमित्रिः अभिवाद्य च भ्रातुः समीपे तस्थौ, यथा इन्द्रस्य समीपे उपेन्द्रः अनुजः तिष्ठति। वीरः सः निष्टनन् इव आगत्य महात्मने राघवाय इन्द्रजितः घोरं वधम् आचचक्षे। ततः हृष्टः विभीषणः ‘महात्मना लक्ष्मणेन रावणेः शिरः छिन्नम्’ इति रामाय न्यवेदयत्। अत्र लक्ष्मणस्य विनयः दृश्यते — महत् कार्यं कृत्वा अपि सः प्रथमं भ्रातरम् अभिवादयति, भ्रातुः समीपे एव तिष्ठति। शक्रस्य उपेन्द्रस्य च उपमा रामलक्ष्मणयोः सम्बन्धं दिव्यं करोति। ‘निष्टनन्निव’ इति पदेन तस्य वेदना श्रमश्च सूच्येते। वधस्य स्पष्टं निवेदनं विभीषणः एव करोति, यतः लक्ष्मणः स्वप्रशंसां न इच्छति। एवं मित्रम् एव वीरस्य कीर्तिं प्रकाशयति। सः इन्द्रजितं जित्वा अपि स्वयम् अग्रे न गच्छति, अपितु सर्वैः सहचरैः सह एकत्र आगच्छति — एतेन सः विजयं सर्वेषां मन्यते इति सूच्यते। जाम्बवतः हनूमतः विभीषणस्य च उल्लेखः तेषां साहाय्यस्य स्मरणम्। रामः सुग्रीवेण सह प्रतीक्षते स्म, यतः इन्द्रजितः निकुम्भिलायां यज्ञविघ्नाय सः लक्ष्मणं प्रेषितवान् आसीत्।
Having slain in battle Indrajit, the conqueror of Śakra, Lakṣmaṇa of the auspicious marks was glad at heart, though his limbs were drenched with blood and his body was full of wounds. Then the valiant and mighty prince gathered Jāmbavān, Hanūmān and all the forest-dwellers and came quickly to where Sugrīva and Rāghava were, leaning on Vibhīṣaṇa and Hanūmān, for he was exhausted and hurt. Approaching Rāma, Sumitrā's son saluted him and stood close beside his brother, as Upendra, Indra's younger brother, stands beside Śakra; the comparison lends the bond between the two brothers something divine. Coming up almost groaning, a sign of his pain and weariness, the hero told great Rāghava of Indrajit's dreadful death, and then Vibhīṣaṇa, delighted, announced plainly to Rāma that the great Lakṣmaṇa had cut off the head of Rāvaṇa's son. Lakṣmaṇa's modesty shows throughout: after so great a deed he first salutes his brother and stays at his side, and it is his friend, not he, who spells out the victory, for he does not seek his own praise. Nor does he come ahead of the rest but arrives together with all his companions, as if the victory belonged to everyone; the naming of Jāmbavān, Hanūmān and Vibhīṣaṇa recalls the help they had given. Rāma had been waiting with Sugrīva, for it was he who had sent Lakṣmaṇa to break up Indrajit's sacrifice at Nikumbhilā.
२रामस्य हर्षः, लक्ष्मणस्य आलिङ्गनम्
७श्रुत्वैव तु महावीर्यो लक्ष्मणेनेन्द्रजिद्वधम्।
प्रहर्षमतुलं लेभे वाक्यं चेदमुवाच ह॥
८साधु लक्ष्मण तुष्टोऽस्मि कर्म चासुकरं कृतम्।
रावणेर्हि विनाशेन जितमित्युपधारय॥
९स तं शिरस्युपाघ्राय लक्ष्मणं कीर्तिवर्धनम्।
लज्जमानं बलात्स्नेहादङ्कमारोप्य वीर्यवान्॥
१०उपवेश्य तमुत्सङ्गे परिष्वज्यावपीडितम्।
भ्रातरं लक्ष्मणं स्निग्धं पुनः पुनरुदैक्षत॥
११शल्यसम्पीडितं शस्तं निःश्वसन्तं तु लक्ष्मणम्।
रामस्तु दुःखसंतप्तं तं तु निःश्वासपीडितम्॥
१२मूर्ध्नि चैनमुपाघ्राय भूयः संस्पृश्य च त्वरन्।
उवाच लक्ष्मणं वाक्यमाश्वास्य पुरुषर्षभः॥
लक्ष्मणेन कृतम् इन्द्रजिद्वधं श्रुत्वा एव महावीर्यः रामः अतुलं प्रहर्षं लेभे, इदं वाक्यं च उवाच — ‘साधु लक्ष्मण, तुष्टः अस्मि; त्वया असुकरं कर्म कृतम्। रावणेः विनाशेन जितम् इति उपधारय।’ सः वीर्यवान् रामः कीर्तिवर्धनं लज्जमानं लक्ष्मणं स्नेहात् बलात् अङ्कम् आरोप्य शिरसि उपाघ्राय, उत्सङ्गे उपवेश्य, अवपीडितं परिष्वज्य, स्निग्धं भ्रातरं लक्ष्मणं पुनः पुनः उदैक्षत। शल्यैः सम्पीडितं, शस्तं, निःश्वसन्तं, निःश्वासपीडितं तं लक्ष्मणं दृष्ट्वा रामः दुःखसंतप्तः अभवत्। ततः पुरुषर्षभः सः मूर्ध्नि एनं उपाघ्राय भूयः त्वरन् संस्पृश्य आश्वास्य लक्ष्मणं वाक्यम् उवाच। अत्र रामस्य भ्रातृस्नेहः विशदं चित्रितः — विजयस्य हर्षः, भ्रातुः वेदनायाः दुःखं च युगपत्। ‘लज्जमानम्’ इति पदं लक्ष्मणस्य विनयं पुनः दर्शयति — प्रशंसया सः लज्जते। अङ्के आरोपणं, शिरसि आघ्राणं च पितुः इव वात्सल्यस्य लक्षणे। रामः पुनः पुनः तं पश्यति, यथा तस्य सुरक्षितत्वे विश्वासं कर्तुम् इच्छति। ‘जितमित्युपधारय’ इति वाक्यं युद्धस्य निर्णायकं क्षणं स्वीकरोति। ‘शस्तम्’ इति पदस्य शस्त्रैः हतम् इति अर्थः। रामः केवलं ‘साधु’ इति न वदति, अपितु तस्य कर्मणः परिणामम् अपि स्पष्टीकरोति — इन्द्रजितः नाशेन युद्धं प्रायः जितम्। एवं सः लक्ष्मणस्य कार्यस्य महत्त्वं सर्वेषां पुरतः स्थापयति। भ्रातुः शरीरे शल्यानि दृष्ट्वा तस्य हर्षः दुःखेन मिश्रितः — एषः मानवीयः भावः रामस्य चरित्रं सजीवं करोति।
On merely hearing that Lakṣmaṇa had slain Indrajit, mighty Rāma felt joy beyond compare. "Well done, Lakṣmaṇa!" he said. "I am pleased; you have done a deed that was hard to do. Know that with the destruction of Rāvaṇa's son the victory is won." He did not stop at praise but spelled out what the deed meant: with Indrajit dead the war was all but won, and so he set the greatness of Lakṣmaṇa's work before them all. Then valiant Rāma, out of affection, drew Lakṣmaṇa, who had increased his fame and was now abashed by the praise, forcibly onto his lap, smelled his head, embraced him tightly and gazed at his beloved brother again and again, as if to assure himself that he was safe. Drawing him onto his lap and smelling his head are signs of a father's tenderness. But when he saw Lakṣmaṇa tormented by the arrow-points still lodged in him, wounded by weapons and breathing hard, Rāma burned with grief at his laboured breath. His joy at the victory and his pain at his brother's suffering came together, and it is this very human feeling that brings his character to life. The bull among men smelled his head once more, touched him again in haste, comforted him, and spoke to him.
३रामस्य वचनम् — रावणस्य निर्याणस्य अनुमानम्
१३कृतं परमकल्याणं कर्म दुष्करकर्मणा।
अद्य मन्ये हते पुत्रे रावणं निहतं युधि॥
१४अद्याहं विजयी शत्रौ हते तस्मिन्दुरात्मनि।
रावणस्य नृशंसस्य दिष्ट्या वीर त्वया रणे॥
१५छिन्नो हि दक्षिणो बाहुः स हि तस्य व्यपाश्रयः।
विभीषणहनूमद्भ्यां कृतं कर्म महद्रणे॥
१६अहोरात्रैस्त्रिभिर्वीरः कथंचिद्विनिपातितः।
निरमित्रः कृतोऽस्म्यद्य निर्यास्यति हि रावणः॥
१७बलव्यूहेन महता निर्यास्यति हि रावणः।
बलव्यूहेन महता श्रुत्वा पुत्रं निपातितम्॥
१८तं पुत्रवधसंतप्तं निर्यान्तं राक्षसाधिपम्।
बलेनावृत्य महता निहनिष्यामि दुर्जयम्॥
१९त्वया लक्ष्मण नाथेन सीता च पृथिवी च मे।
न दुष्प्रापा हते तस्मिञ्छक्रजेतरि चाहवे॥
राम उवाच — ‘दुष्करकर्मणा त्वया परमकल्याणं कर्म कृतम्। पुत्रे हते अद्य अहं रावणं युधि निहतम् एव मन्ये। अद्य अहं शत्रौ विजयी, यतः सः दुरात्मा हतः। हे वीर, दिष्ट्या त्वया रणे नृशंसस्य रावणस्य दक्षिणः बाहुः छिन्नः, यतः सः एव तस्य व्यपाश्रयः आसीत्। विभीषणहनूमद्भ्याम् अपि रणे महत् कर्म कृतम्। त्रिभिः अहोरात्रैः सः वीरः कथंचित् विनिपातितः। अद्य अहं निरमित्रः कृतः अस्मि; रावणः हि निर्यास्यति। पुत्रं निपातितं श्रुत्वा सः महता बलव्यूहेन निर्यास्यति। पुत्रवधेन संतप्तं निर्यान्तं तं दुर्जयं राक्षसाधिपं महता बलेन आवृत्य अहं निहनिष्यामि। हे लक्ष्मण, त्वया नाथेन हते तस्मिन् शक्रजेतरि आहवे सीता पृथिवी च मे न दुष्प्रापे।’ अत्र रामः इन्द्रजितः वधं रावणस्य दक्षिणबाहोः छेदनेन उपमिनोति — एषा उपमा राजनीतौ प्रसिद्धा। विभीषणस्य हनूमतः च साहाय्यम् अपि सः न विस्मरति; एवं सः सर्वेषां श्रेयः स्वीकरोति। ‘बलव्यूहेन महता’ इति पादस्य द्विरुक्तिः मुद्रणे दृश्यते, सा च रक्षिता। रामः शत्रोः मनः सम्यक् जानाति — पुत्रशोकः तं क्रोधेन युद्धाय प्रेरयिष्यति। ‘त्वया नाथेन’ इति पदेन रामः लक्ष्मणं स्वस्य रक्षकं मन्यते — एषः परमः सम्मानः। ‘अहोरात्रैस्त्रिभिः’ इति पदेन इन्द्रजिता सह युद्धस्य दीर्घता सूच्यते — त्रीणि दिनानि रात्रयः च। ‘निरमित्रः कृतोऽस्म्यद्य’ इति वाक्यं रामस्य आत्मविश्वासं दर्शयति; इन्द्रजिति हते रावणः एकाकी इव। अस्य भागस्य बहवः श्लोकाः वुल्गेटपाठे एव सन्ति।
"You, who do what is hard to do," Rāma said, "have done a supremely auspicious deed. Now that his son is slain, I count Rāvaṇa as good as slain in battle; today, with that evil one dead, I am victor over my enemy. By good fortune, hero, you have cut off cruel Rāvaṇa's right arm, for Indrajit was his mainstay." Comparing the death of a king's chief support to the severing of his right arm is a well-known figure of statecraft. Rāma did not forget the others either: "Vibhīṣaṇa and Hanūmān too have done a great deed in this battle," he said, giving everyone his due. "For three days and nights the fight went on, and at last the hero has been brought down. Today I am rid of my enemies, for Rāvaṇa will surely come out now, with a great array of troops, when he hears that his son has fallen. When the lord of rākṣasas comes out, burning at his son's death, I shall surround that hard-to-conquer foe with a great force and kill him. With you as my protector, Lakṣmaṇa, now that the conqueror of Śakra is dead, neither Sītā nor the earth will be hard for me to win." Rāma read his enemy's mind well: grief for his son would drive Rāvaṇa into battle in rage. The three days and nights mark how long the struggle with Indrajit had been; the words "I am rid of my enemies" show Rāma's confidence, since with Indrajit gone Rāvaṇa stood almost alone; and in calling Lakṣmaṇa his protector Rāma paid him the highest honour.
४सुषेणेन लक्ष्मणस्य वानराणां च चिकित्सा
२०स तं भ्रातरमाश्वास्य परिष्वज्य च राघवः।
रामः सुषेणं मुदितः समाभाष्येदमब्रवीत्॥
२१विशल्योऽयं महाप्राज्ञ सौमित्रिर्मित्रवत्सलः।
यथा भवति सुस्वस्थस्तथा त्वं समुपाचर॥
२२विशल्यः क्रियतां क्षिप्रं सौमित्रिः सविभीषणः।
ऋक्षवानरसैन्यानां शूराणां द्रुमयोधिनाम्॥
२३ये चाप्यन्येऽत्र युध्यन्ति सशल्या व्रणिनस्तथा।
तेऽपि सर्वे प्रयत्नेन क्रियन्ते सुखिनस्त्वया॥
२४एवमुक्तः स रामेण महात्मा हरियूथपः।
लक्ष्मणाय ददौ नस्तः सुषेणः परमौषधम्॥
२५स तस्य गन्धमाघ्राय विशल्यः समपद्यत।
तदा निर्वेदनश्चैव संरूढव्रण एव च॥
२६विभीषणमुखानां च सुहृदां राघवाज्ञया।
सर्ववानरमुख्यानां चिकित्सामकरोत्तदा॥
२७ततः प्रकृतिमापन्नो हृतशल्यो गतक्लमः।
सौमित्रिर्मुमुदे तत्र क्षणेन विगतज्वरः॥
सः राघवः भ्रातरम् आश्वास्य परिष्वज्य च मुदितः सुषेणं समाभाष्य इदम् अब्रवीत् — ‘हे महाप्राज्ञ, अयं मित्रवत्सलः सौमित्रिः विशल्यः भवेत्; यथा सः सुस्वस्थः भवति तथा त्वं समुपाचर। सविभीषणः सौमित्रिः क्षिप्रं विशल्यः क्रियताम्। ऋक्षवानरसैन्यानां द्रुमयोधिनां शूराणां ये अपि अन्ये अत्र सशल्याः व्रणिनः युध्यन्ति, ते अपि सर्वे त्वया प्रयत्नेन सुखिनः क्रियन्ताम्।’ एवं रामेण उक्तः महात्मा हरियूथपः सुषेणः लक्ष्मणाय नस्तः परमौषधं ददौ। तस्य गन्धम् आघ्राय लक्ष्मणः विशल्यः समपद्यत, निर्वेदनः संरूढव्रणः च अभवत्। ततः राघवस्य आज्ञया सः विभीषणप्रमुखानां सुहृदां सर्ववानरमुख्यानां च चिकित्साम् अकरोत्। ततः हृतशल्यः गतक्लमः प्रकृतिम् आपन्नः सौमित्रिः क्षणेन विगतज्वरः तत्र मुमुदे। रामः स्वभ्रातरं विस्मृत्य न अन्येषां चिन्तां त्यजति — सर्वे सैनिकाः चिकित्सायाः अधिकारिणः। सुषेणः वानराणां वैद्यः, तस्य औषधं नासिकया एव प्रयुज्यते — गन्धमात्रेण शल्याः निःसरन्ति, व्रणाः रोहन्ति। एतत् दिव्यम् औषधम् इव। एकविंशे श्लोके मुद्रणं ‘विशल्योऽयम्’ इति स्पष्टं पठति (समीक्षिते ‘सशल्यः’); अत्र ‘विशल्यः’ इति साध्यरूपेण — ‘शल्यरहितः भवेत्’ इति — योजनीयम्, यथा अनन्तरं ‘विशल्यः क्रियताम्’ इति। क्षणेन स्वास्थ्यलाभः युद्धस्य अग्रिमाय सोपानाय लक्ष्मणं सज्जीकरोति। सुषेणः वानराणां प्रसिद्धः वैद्यः, ओषधीनां ज्ञाता, सुग्रीवस्य श्वशुरः च। अत्र तस्य समीपे एव औषधम् अस्ति, दूरात् आनेतव्यं न। एषः चिकित्सकस्य आदर्शः — सः धैर्येन सर्वान् उपचरति। तस्य कौशलेन न केवलं लक्ष्मणः, अपितु सर्वे आहताः योद्धारः स्वास्थ्यं प्राप्नुवन्ति। एषः भागः युद्धे वैद्यस्य महत्त्वं दर्शयति। ‘नस्तः’ इति पदं नासिकया इति अर्थे। रामस्य आदेशे विभीषणस्य विशेषः उल्लेखः — सः अपि युद्धे आहतः आसीत्, इन्द्रजितः त्रिभिः बाणैः वदने विद्धः। एवं सर्वेषां सुहृदां चिन्ता रामस्य स्वभावः।
Having comforted and embraced his brother, Rāghava gladly turned to Suṣeṇa. "Wise one," he said, "let Sumitrā's son, who loves his friends, be freed of these arrow-points; treat him so that he becomes entirely well. Draw out the arrow-points from him quickly, and from Vibhīṣaṇa too; and any others among the armies of bears and monkeys, heroes who fight with trees, who are still fighting here wounded and with arrow-points in them, make them all well with your care." Rāma does not think of his own brother and forget the rest; every soldier has a claim to healing, and Vibhīṣaṇa is named because he too had been wounded, struck in the face by three of Indrajit's arrows. Caring for all his friends is Rāma's nature. So addressed, the great monkey leader Suṣeṇa, the monkeys' famous physician, learned in herbs and Sugrīva's father-in-law, gave Lakṣmaṇa a supreme remedy through the nose. Merely by smelling its fragrance Lakṣmaṇa was freed of the arrow-points; his pain left him and his wounds healed, as if by a divine medicine, and this time the remedy was close at hand and did not have to be fetched from afar. At Rāghava's command Suṣeṇa then treated their friends, Vibhīṣaṇa first, and all the chief monkeys, patiently caring for every one, so that not Lakṣmaṇa alone but all the wounded warriors were restored; the passage shows how much a physician counts for in war. Then, the arrow-points removed and his weariness gone, Sumitrā's son was himself again, free of fever in a moment, and he rejoiced there; his quick recovery made him ready for the next stage of the war.
५सर्वेषां हर्षः, लक्ष्मणस्य प्रशंसा
२८तदैव रामः प्लवगाधिपस्तथा विभीषणश्चर्क्षपतिश्च वीर्यवान्।
अवेक्ष्य सौमित्रिमरोगमुत्थितं मुदा ससैन्याः सुचिरं जहर्षिरे॥
२९अपूजयत्कर्म स लक्ष्मणस्य सुदुष्करं दाशरथिर्महात्मा।
बभूव हृष्टो युधि वानरेन्द्रो निशम्य तं शक्रजितं निपातितम्॥
तदा एव रामः प्लवगाधिपः सुग्रीवः, विभीषणः, वीर्यवान् ऋक्षपतिः जाम्बवान् च अरोगम् उत्थितं सौमित्रिम् अवेक्ष्य ससैन्याः मुदा सुचिरं जहर्षिरे। महात्मा दाशरथिः रामः लक्ष्मणस्य तत् सुदुष्करं कर्म अपूजयत्; शक्रजितं निपातितं निशम्य वानरेन्द्रः सुग्रीवः अपि युधि हृष्टः बभूव। उभौ अपि श्लोकौ दीर्घवृत्तौ — प्रथमः वंशस्थः, द्वितीयः उपजातिः। सर्गस्य अन्ते सर्वे हर्षिताः, युद्धस्य अन्तिमस्य भागस्य प्रतीक्षा च। एवं सर्गः आनन्देन समाप्यते, रावणस्य च आगमनं प्रतीक्ष्यते।
Then Rāma, Sugrīva lord of the monkeys, Vibhīṣaṇa and valiant Jāmbavān, lord of the bears, seeing Sumitrā's son up again and well, rejoiced with their armies for a long while. The great son of Daśaratha honoured that most difficult deed of Lakṣmaṇa's, and Sugrīva, lord of the monkeys, rejoiced on the battlefield when he heard that the conqueror of Śakra had fallen. So the sarga ends in gladness, with everyone waiting for the last stage of the war and for Rāvaṇa to come out.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकनवतितमः सर्गः॥ ९१॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शत्रूणां जेता — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (जेतृ-शब्दः)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम्’ ‘नि’ उपसर्गौ, ‘पत्’ धातोः ल्यप्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (पूर्वकालिकम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अव’ उपसर्गः, ‘स्तम्भ्’ धातोः ल्यप्
- विभक्तिः
- अव्ययम्
- सन्धिः
- शक्रस्य + इन्द्रानुजः → शक्रस्येन्द्रानुजः — गुणसन्धिः (अ + इ = ए); इन्द्र + अनुज → इन्द्रानुज — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- इन्द्रस्य अनुजः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- निष्टनन् + इव → निष्टनन्निव — ङमुडागमः (नकारद्वित्वम्)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘निस्’ उपसर्गः, ‘स्तन्’ धातोः शतृ
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘आ’ उपसर्गः, ‘चक्ष्’ धातोः लिट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘उप’ उपसर्गः, ‘धृ’ धातोः णिजन्तात् लोट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- शिरसि + उपाघ्राय → शिरस्युपाघ्राय — यण्सन्धिः (इ + उ = य् + उ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘उप’ ‘आ’ उपसर्गौ, ‘घ्रा’ धातोः ल्यप्
- विभक्तिः
- सप्तमी एकवचनम् + अव्ययम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘लज्ज्’ धातोः शानच्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- परिष्वज्य + अवपीडितम् → परिष्वज्यावपीडितम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- अव्ययम् + द्वितीया एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शल्यैः सम्पीडितम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- दुस् + कर → दुष्कर — विसर्गस्य षत्वम्
- समासः
- दुष्करं कर्म यस्य तेन — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- वि + अपाश्रय → व्यपाश्रय — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ); अप + आश्रय → अपाश्रय — सवर्णदीर्घः
- समासः
- समासः नास्ति — उपसर्गद्वययुक्तं पदम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- विभीषणः च हनूमान् च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- तृतीया, द्विवचनम्
- सन्धिः
- अहः + रात्र → अहोरात्र — विसर्गस्य उत्वम्, गुणः
- समासः
- अहः च रात्रिः च — समाहारद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- निर् + अमित्र → निरमित्र — सन्धिकार्यं नास्ति (रेफः स्वरेण युक्तः)
- समासः
- निर्गताः अमित्राः यस्मात् सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- बलस्य व्यूहः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शक्रस्य जेता — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (सति सप्तमी — ‘हते तस्मिञ्छक्रजेतरि’)
- सन्धिः
- दुस् + प्रापा → दुष्प्रापा — विसर्गस्य षत्वम्
- समासः
- दुःखेन प्राप्यते इति — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- वि + शल्य → विशल्य — सन्धिकार्यं नास्ति; पाठे ‘विशल्योऽयं’ — विसर्गस्य उत्वम्, पूर्वरूपम्
- समासः
- विगतं शल्यं यस्मात् सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + उप + आचर → समुपाचर — गुणसन्धिः नास्ति; उप + आ → उपा — सवर्णदीर्घः
- समासः
- समासः नास्ति — उपसर्गत्रययुक्तः ‘चर्’ धातुः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- द्रुमैः युध्यन्ते इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — नस्-शब्दात् तसिल्
- विभक्तिः
- अव्ययम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- संरूढाः व्रणाः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- निर्गता वेदना यस्मात् सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- गतः क्लमः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- विभीषणः + च → विभीषणश्च — विसर्गस्य सत्वं श्चुत्वं च; च + ऋक्षपतिः → चर्क्षपतिः — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
- समासः
- ऋक्षाणां पतिः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शक्रं जितवान् इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्