इन्द्रजितो वधः

अश्वेषु हतेषु भूमौ तिष्ठन् महातेजाः निशाचरः इन्द्रजित् परमक्रुद्धः तेजसा सम्प्रजज्वाल — पराजयः तस्य क्रोधम् एव अवर्धयत्। तौ धन्विनौ लक्ष्मणेन्द्रजितौ परस्परम् इषुभिः भृशं जिघांसन्तौ विजयेन अभिनिष्क्रान्तौ वने गजवृषौ इव आस्ताम्। राक्षसाः वानराः च अन्योन्यं निबर्हयन्तः ततस्ततः सम्पतन्तः अपि स्वं स्वं भर्तारं युद्धे न जहुः — उभयपक्षे निष्ठा दृढा आसीत्। वनगजवृषयोः उपमया द्वयोः समबलत्वं, सैनिकानां स्वामिभक्तिः च सूच्यते। पूर्वसर्गस्य अन्ते इन्द्रजित् पदातिः अभवत्; अत्र सः हतोत्साहः न, अपितु अधिकं दीप्तः। सर्गस्य आरम्भे एव कविः सूचयति यत् युद्धस्य अन्तिमः भागः आगतः, यतः इन्द्रजितः सर्वाणि साधनानि एकैकशः नश्यन्ति, तथापि तस्य तेजः न शाम्यति।

ततः रावणात्मजः सर्वान् राक्षसान् हर्षयन् स्तुवन् इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘हे राक्षसोत्तमाः, बहुलेन तमसा सर्वाः दिशः संसक्ताः; इह स्वः परः वा न विज्ञायते। अतः यूयं वानराणां मोहनाय धृष्टं युध्यध्वम्। अहं तु रथम् आस्थाय पुनः संयुगम् आगमिष्यामि। यूयं तथा कुरुत यथा इमे महात्मानः वनौकसः मयि नगरं प्रविष्टे न युध्येयुः।’ इति उक्त्वा अमित्रहा रावणसुतः वनौकसः वञ्चयित्वा रथहेतोः लङ्कां पुरीं प्रविवेश। सः रुचिरं हेमभूषितं प्रासासिशरसंयुक्तं परमवाजिभिः युक्तं हयज्ञेन आप्तोपदेशिना सूतेन अधिष्ठितं रथं भूषयित्वा आरुरोह। मुख्यैः राक्षसगणैः वृतः वीरः मन्दोदरीसुतः कृतान्तबलेन चोदितः इव नगरात् निर्ययौ। नगरात् अभिनिष्क्रम्य सः परमौजसा जवनैः अश्वैः सविभीषणं लक्ष्मणम् अभ्ययात्। अयं समग्रः प्रसङ्गः वुल्गेटपाठे एव दृश्यते, समीक्षिते न। कविः इन्द्रजितः चातुर्यं दर्शयति — सः अन्धकारस्य लाभं गृहीत्वा स्वसैनिकान् वानराणां मोहनाय नियुङ्क्ते। ‘कृतान्तबलचोदितः’ इति विशेषणं सूचयति यत् सः स्वमृत्युं प्रति एव गच्छति। ‘आप्तोपदेशिना’ इति सारथेः विशेषणं — विश्वस्तः, हितोपदेष्टा — पूर्वस्य हतसारथेः स्थाने नूतनस्य योग्यतां दर्शयति। इन्द्रजितः अयं प्रत्यागमः तस्य दुराग्रहं, पराजयं न स्वीकर्तुम् इच्छां च प्रकाशयति। अस्य भागस्य एकः अन्यः अर्थः अपि अस्ति। इन्द्रजित् पूर्वं मायया अदृश्यः भूत्वा युद्धम् अकरोत्, अधुना तु सः अन्धकारस्य आश्रयेण एव वानरान् वञ्चयति। तस्य सैनिकाः ‘धृष्टं युध्यन्तु’ इति आदेशं प्राप्नुवन्ति — अर्थात् साहसेन, निर्भयतया, येन वानराः तस्य अनुपस्थितिं न जानीयुः। एषा युद्धनीतिः तस्य बुद्धिमत्तां दर्शयति। किन्तु वञ्चना अपि तं न रक्षति। सः नगरं गत्वा नूतनं रथं आनयति, न तु पितरं साहाय्यं याचते — तस्य अभिमानः अत्र दृश्यते। सः एकाकी एव शत्रून् जेतुम् इच्छति। पाठकः जानाति यत् अयम् अन्तिमः प्रयासः। नवमे श्लोके रथस्य वर्णनं — प्रासैः असिभिः शरैः च पूर्णः, सुवर्णेन भूषितः, उत्तमैः अश्वैः युक्तः — सः रथः युद्धाय सर्वथा सज्जः। तथापि तस्य रथस्य अपि अन्तः समीपे एव। ‘समितिंजयः’ इति विशेषणम् इन्द्रजितः पूर्वविजयान् स्मारयति — सः बहुषु युद्धेषु अजितः आसीत्, अतः अधुना अपि आत्मविश्वासेन आगच्छति।

ततः रथस्थं रावणात्मजम् आलोक्य सौमित्रिः, महावीर्याः वानराः, राक्षसः विभीषणः च तस्य धीमतः लाघवात् परमं विस्मयं जग्मुः — अल्पे काले सः नूतनं रथं सज्जीकृत्य प्रत्यागतः। रावणिः अपि संक्रुद्धः रणे वानरयूथपान् शतशः सहस्रशः च बाणौघैः पातयामास। समितिंजयः सः मण्डलीकृतधनुः परं लाघवम् आस्थितः क्रुद्धः हरीन् अभ्यहनत्। तैः नाराचैः वध्यमानाः भीमविक्रमाः हरयः प्रजापतिं प्रजाः इव सौमित्रिं शरणं प्राप्ताः। ततः समरकोपेन ज्वलितः रघुनन्दनः पाणिलाघवं दर्शयन् तस्य कार्मुकं चिच्छेद। सः अन्यत् कार्मुकम् आदाय त्वरन् इव सज्यं चक्रे, तत् अपि लक्ष्मणः त्रिभिः बाणैः निरकृन्तत। अथ छिन्नधन्वानम् एनं रावणिं सौमित्रिः आशीविषविषोपमैः पञ्चभिः शरैः उरसि विव्याध। ‘मण्डलीकृतधनुः’ इति पदेन निरन्तरं धनुषः आकर्षणं सूच्यते। वानराणां लक्ष्मणे शरणागतिः तस्य रक्षकत्वं दर्शयति। अत्र लक्ष्मणस्य पराक्रमः द्विगुणः दृश्यते — एकवारं न, अपितु द्विवारं सः शत्रोः धनुः छिनत्ति। इन्द्रजितः लाघवं यथा आश्चर्यकरं, तथा लक्ष्मणस्य लाघवम् अपि। वानराः यदा पीड्यन्ते तदा ते लक्ष्मणम् एव शरणं गच्छन्ति, यथा प्रजाः प्रजापतिम्। एषा उपमा लक्ष्मणस्य स्थानं उन्नतं करोति — सः केवलं योद्धा न, अपितु रक्षकः, पालकः च। पञ्च शराः उरसि विद्धाः इति तस्य प्रहारस्य गम्भीरता। ‘आशीविषविषोपमैः’ इति विशेषणं शराणां घातकतां सूचयति — ते सर्पविषवत् प्राणहराः। इन्द्रजित् अपि एतेन न पराजितः, सः पुनः नूतनं धनुः गृह्णाति। द्वयोः एवं परस्परं स्पर्धा वर्धते। अत्र विभीषणः अपि विस्मितः इति उक्तम् — सः स्वभ्रातृपुत्रस्य कौशलं जानाति एव, तथापि तस्य वेगः तम् अपि आश्चर्ययति। सप्तदशः श्लोकः त्रिपादः इति मुद्रणस्य स्वरूपम्।

महाकार्मुकनिःसृताः ते बाणाः तस्य कायं निर्भिद्य रक्ताः महोरगाः इव धरणीं निपेतुः। छिन्नधन्वा रावणिः वक्त्रेण रुधिरं वमन् दृढज्यं बलवत्तरं कार्मुकश्रेष्ठं जग्राह। सः लक्ष्मणं समुद्दिश्य परं लाघवम् आस्थितः पुरंदरः वर्षाणि इव शरवर्षाणि ववर्ष। इन्द्रजिता मुक्तं तत् सुदुरासदं शरवर्षम् अरिंदमः लक्ष्मणः असम्भ्रान्तः आवारयत्। महातेजाः रघुनन्दनः असम्भ्रान्तः एव रावणिं स्वपराक्रमं संदर्शयामास — तत् अद्भुतम् इव अभवत्। ततः परमक्रुद्धः सः शीघ्रास्त्रं सम्प्रदर्शयन् तान् सर्वान् राक्षसान् आहवे एकैकं त्रिभिः शरैः अविध्यत्, राक्षसेन्द्रसुतं च बाणौघैः समताडयत्। शत्रुघातिना बलवता शत्रुणा अतिविद्धः सः लक्ष्मणाय असक्तं बहून् शरान् प्रेषयामास। परवीरहा लक्ष्मणः तान् अप्राप्तान् एव शितैः बाणैः चिच्छेद। रथसत्तमः धर्मात्मा सः रणे अस्य रथिनः सारथेः शिरः आनतपर्वणा भल्लेन जहार। असूताः हयाः तत्र अविक्लवाः रथं मण्डलानि अभिधावन्तः ऊहुः — तत् अद्भुतम् इव अभवत्। अमर्षवशम् आपन्नः दृढविक्रमः सौमित्रिः तस्य हयान् शरैः वित्रासयन् प्रत्यविध्यत्। तत् कर्म अमर्षमाणः रावणस्य सुतः अमर्षणं तं सौमित्रिं दशभिः बाणैः विव्याध। किन्तु तस्य वज्रप्रतिमाः सर्पविषोपमाः शराः काञ्चनप्रभं कवचम् आगत्य विलयं जग्मुः। द्वितीयवारम् अपि सारथिः हतः इति विशेषः — इन्द्रजितः सर्वः प्रयत्नः विफलः। सारथिहीनाः अश्वाः अपि शिक्षिताः मण्डलानि चरन्ति, एतत् अपि अद्भुतम्। लक्ष्मणस्य कवचं शत्रोः सर्पविषोपमान् अपि बाणान् निष्फलान् करोति। अस्मिन् भागे युद्धस्य गतिः अतीव त्वरिता। इन्द्रजितः रक्तवमनं तस्य गम्भीरं आघातं सूचयति, तथापि सः नूतनं दृढतरं धनुः गृहीत्वा इन्द्रः इव शरान् वर्षति। लक्ष्मणः असम्भ्रान्तः — एतत् पदं द्विवारम् आगच्छति, येन तस्य स्थिरता मनःशान्तिः च बोध्यते। लक्ष्मणः न केवलम् आत्मानं रक्षति, अपितु इन्द्रजितः सहायकान् राक्षसान् अपि एकैकं त्रिभिः शरैः विध्यति। इन्द्रजितः बाणाः लक्ष्यं प्राप्तुं पूर्वम् एव छिद्यन्ते — ‘अप्राप्तान्’ इति पदं महत्त्वपूर्णम्। सारथेः वधः अत्र पुनः — प्रथमः पूर्वसर्गे हतः, अयं द्वितीयः। तथापि अश्वाः शिक्षिताः, ते सारथिं विना अपि रथं मण्डलाकारं वहन्ति। अन्ते इन्द्रजितः दश बाणाः लक्ष्मणस्य कवचं प्राप्य विलीनाः भवन्ति, यथा अग्नौ हिमम्। एतेन सूच्यते यत् दैवी रक्षा लक्ष्मणस्य समीपे अस्ति। कविः एतत् स्पष्टं न वदति, किन्तु घटनाक्रमेण एव बोधयति। पञ्चविंशः एकत्रिंशः च श्लोकौ त्रिपादौ मुद्रणे दृश्येते। ‘असूताः हयाः अविक्लवाः’ इति वर्णनं विशेषं ध्येयम् — ते न भीताः, न व्याकुलाः, स्वयम् एव मण्डलानि चरन्ति। एतत् दृष्ट्वा लक्ष्मणः तान् अपि शरैः वित्रासयति, येन रथः निश्चलः भवेत्। इन्द्रजितः क्रोधः अनेन अधिकं वर्धते, सः च लक्ष्मणं दशभिः शरैः प्रहरति। अस्मिन् भागे एकः सूक्ष्मः विषयः — लक्ष्मणः शत्रोः सहायकान् अपि विध्यति, न केवलं मुख्यं शत्रुम्। एषा समग्रा युद्धदृष्टिः।

लक्ष्मणस्य कवचम् अभेद्यं मत्वा रावणात्मजः इन्द्रजित् परमक्रुद्धः शीघ्रम् अस्त्रं प्रदर्शयन् सुपुङ्खैः त्रिभिः बाणैः लक्ष्मणं ललाटे अविध्यत्। ललाटस्थैः तैः पृषत्कैः रणाग्रे समरश्लाघी रघुनन्दनः त्रिशृङ्गः पर्वतः इव शुशुभे — वेदना अपि तस्य शोभां न न्यूनीकरोति। तथा राक्षसेन मृधे बाणैः अर्दितः अपि लक्ष्मणः तम् आशु पञ्चभिः शरैः प्रतिविव्याध; विकृष्य इन्द्रजितः शुभकुण्डले वदने युद्धे प्राहरत्। महाबलशरासनौ लक्ष्मणेन्द्रजितौ वीरौ भीमविक्रमौ विशिखैः अन्योन्यं जघ्नतुः। ततः शोणितदिग्धाङ्गौ तौ उभौ वीरौ रणे पुष्पितौ किंशुकौ इव रेजतुः। तौ धन्विनौ परस्परम् अभ्येत्य जये कृतभावौ घोरैः बाणैः सर्वगात्रेषु विव्यधतुः। ‘त्रिशृङ्गः पर्वतः’ इति उपमया त्रयः बाणाः शिखराणि इव दृश्यन्ते। किंशुकोपमा रक्तवर्णं सौन्दर्यं च युगपत् दर्शयति — भीषणे अपि युद्धे कविः सौन्दर्यं पश्यति। ‘कृतभावौ जये’ इति पदेन उभयोः दृढनिश्चयः सूच्यते। इन्द्रजित् यदा कवचं भेत्तुं न शक्नोति, तदा सः ललाटं लक्ष्यीकरोति — यत्र कवचं नास्ति। एषा तस्य चतुरता। तथापि लक्ष्मणः न विचलति; तस्य ललाटे स्थिताः त्रयः शराः शिखराणि इव शोभन्ते। सः अपि तत्क्षणं प्रत्युत्तरं ददाति, इन्द्रजितः वदनं कुण्डलयुक्तं पञ्चभिः शरैः विध्यति। एवं उभौ अपि मुखे आहतौ, रक्तेन सिक्तौ, वसन्ते पुष्पितौ किंशुकवृक्षौ इव दृश्येते। उभौ अपि जयाय कृतनिश्चयौ, अतः युद्धं न शाम्यति। अत्र कवेः दृष्टिः निष्पक्षा — उभयोः शौर्यं समानं वर्णयति। तथापि पाठकः जानाति यत् धर्मस्य पक्षे लक्ष्मणः एव जेष्यति। कुण्डलस्य उल्लेखः अत्र कृतः, स च अग्रे शिरश्छेदसमये पुनः आगमिष्यति। एवं युद्धं समतुल्यम् एव तिष्ठति।

ततः समरकोपेन संयुतः रावणात्मजः विभीषणं शुभे वदने त्रिभिः बाणैः विव्याध। राक्षसेन्द्रं विभीषणं त्रिभिः अयोमुखैः विद्ध्वा सः तान् सर्वान् हरियूथपान् एकैकेन अभिविव्याध। तस्मै दुरात्मने रावणये क्रुद्धः महातेजाः विभीषणः दृढतरं गदया तस्य हयान् जघान। निहतसारथेः हताश्वात् रथात् अवप्लुत्य महातेजाः इन्द्रजित् पितृव्याय शक्तिं मुमोच। ताम् आपतन्तीं सम्प्रेक्ष्य सुमित्रानन्दवर्धनः लक्ष्मणः निशितैः बाणैः चिच्छेद, दशधा भुवि अपातयत्। दृढधनुः क्रुद्धः विभीषणः हताश्वाय तस्मै वज्रस्पर्शसमान् पञ्च मार्गणान् उरसि ससर्ज। ते रुक्मपुङ्खाः निमित्तगाः बाणाः तस्य कायं भित्त्वा लोहितादिग्धाः रक्ताः महोरगाः इव बभूवुः। अत्र पितृव्यभ्रातृपुत्रयोः साक्षात् संघर्षः — इन्द्रजित् पितृव्यं हन्तुं शक्तिं क्षिपति, लक्ष्मणः च तं रक्षति। विभीषणः पूर्वं भ्रातृपुत्रवधे सङ्कुचितः आसीत्, किन्तु अधुना युद्धे सः अपि तं प्रहरति। तृतीयवारं इन्द्रजितः अश्वाः हताः इति अपि ध्येयम्। गदया अश्वानां वधः विभीषणस्य बलं दर्शयति — सः केवलं धनुर्धरः न, गदायुद्धे अपि कुशलः। इन्द्रजितः शक्तिः लक्ष्मणेन खण्डिता इति लक्ष्मणस्य मित्ररक्षणं सूच्यते — सः विभीषणं स्वप्राणवत् रक्षति, यतः रामः तं शरणागतं स्वीकृतवान्। विभीषणस्य पञ्च बाणाः इन्द्रजितः शरीरं भित्त्वा रक्तेन लिप्ताः सर्पाः इव दृश्यन्ते। एवं पितृव्यः भ्रातृपुत्रः च परस्परं घातयतः — एतत् दृश्यं रावणकुलस्य विनाशस्य प्रतीकम्। ‘निमित्तगाः’ इति पदेन बाणानां लक्ष्यगामित्वं सूच्यते। अस्य भागस्य अधिकांशः वुल्गेटपाठे एव अस्ति। एवं विभीषणस्य लक्ष्मणस्य च सहकारः अत्र दृश्यते — एकः अश्वान् हन्ति, अपरः शक्तिं छिनत्ति। विभीषणः अत्र स्वपक्षस्य प्रति स्वनिष्ठां क्रियया एव सिद्धां करोति, वचनेन न।

सः इन्द्रजित् पितृव्यस्य उपरि संक्रुद्धः रक्षसां मध्ये यमदत्तम् उत्तमं शरम् आददे। तेन संहितं तं महेषुं समीक्ष्य भीमपराक्रमः लक्ष्मणः अपि अन्यं बाणम् आददे — यः कुबेरेण अमितात्मना स्वयं स्वप्ने दत्तः, सेन्द्रैः सुरासुरैः अपि दुर्जयः दुर्विषह्यः च आसीत्। तयोः परिघोपमैः बाहुभिः बलवत् विकृष्यमाणे श्रेष्ठे धनुषी क्रौञ्चौ इव चुकूजतुः। ताभ्यां धनुषि संहितौ सायकोत्तमौ विकृष्यमाणौ श्रिया भृशं जज्वलतुः। धनुर्भ्यां च्युतौ तौ विशिखौ आकाशं भासयन्तौ मुखेन मुखम् आहत्य ओजसा संनिपेततुः। घोररूपयोः तयोः शरयोः संनिपातः अभवत्, ततः सधूमविस्फुलिङ्गः दारुणः अग्निः अजायत। महाग्रहसंकाशौ तौ अन्योन्यं संनिपत्य संग्रामे शतधा यातौ मेदिन्यां पेततुः। रणमूर्धनि प्रतिहतौ शरौ दृष्ट्वा लक्ष्मणेन्द्रजितौ व्रीडितौ जातरोषौ च अभवताम्। ततः सुसंरब्धः सौमित्रिः वारुणम् अस्त्रम् आददे; युधि निष्ठितः महेन्द्रजित् रौद्रम् असृजत्, तेन तत् वारुणं परमाद्भुतं शस्त्रं विहितम्। ततः क्रुद्धः महातेजाः समितिंजयः इन्द्रजित् लोकं संक्षिपन् इव दीप्तम् आग्नेयं संदधे; वीरः लक्ष्मणः तत् सौरेण अस्त्रेण पर्यवारयत्। अस्त्रं निवारितं दृष्ट्वा क्रोधमूर्च्छितः रावणिः शत्रुदारणम् आसुरं निशितं बाणम् आददे। तस्मात् चापात् भास्वराः कूटमुद्गराः, शूलानि, भुशुण्ड्यः, गदाः, खड्गाः, परश्वधाः च विनिष्पेतुः। संख्ये सर्वभूतानाम् अवार्यं सर्वशस्त्रविदारणं तत् घोरम् आसुरम् अस्त्रं दृष्ट्वा द्युतिमान् लक्ष्मणः माहेश्वरेण अस्त्रेण प्रत्यवारयत्। तयोः अद्भुतं रोमहर्षणं युद्धम् अभवत्; गगनस्थानि भूतानि लक्ष्मणं पर्यवारयन्। भैरवाभिरुते भीमे वानररक्षसां युद्धे विस्मितैः बहुभिः भूतैः आकाशम् आवृतं बभौ। ऋषयः पितरः देवाः गन्धर्वगरुडोरगाः शतक्रतुं पुरस्कृत्य रणे लक्ष्मणं ररक्षुः। अत्र युद्धं मानवीयस्तरात् दिव्यस्तरं प्राप्नोति — यमः कुबेरः वरुणः रुद्रः अग्निः सूर्यः असुराः महेश्वरः च इति सर्वे देवताः अस्त्ररूपेण रणे उपस्थिताः। प्रत्येकं अस्त्रं प्रतिअस्त्रेण निवार्यते — जलं रौद्रेण, अग्निः सूर्येण, आसुरं माहेश्वरेण। एषः क्रमः सूचयति यत् उभौ अपि अस्त्रविद्यायां समानौ, अतः निर्णयः अस्त्रात् न, अपितु धर्मबलात् भविष्यति। देवानां लक्ष्मणपरिवारणं तस्य पक्षस्य दैवीं स्वीकृतिं दर्शयति। यमदत्तस्य कुबेरदत्तस्य च शरयोः संघर्षः विशेषः — यमः दक्षिणदिशः पालकः, कुबेरः उत्तरदिशः; द्वयोः दिक्पालयोः शस्त्राणि परस्परं निघ्नन्ति। कुबेरः रावणस्य ज्येष्ठभ्राता इति स्मर्तव्यम् — तस्य दत्तः शरः अधुना रावणपुत्रस्य विरुद्धं प्रयुज्यते। धनुषोः क्रौञ्चपक्षिवत् कूजनम् इति उपमा ज्याघोषस्य मधुरतां भीषणतां च दर्शयति। शरयोः मुखेन मुखस्य आघातः, धूमस्फुलिङ्गयुक्तः अग्निः, शतधा भङ्गः — एतत् सर्वं ग्रहयोः संघट्टनम् इव। उभौ योद्धारौ स्वशस्त्रस्य निष्फलतां दृष्ट्वा लज्जिताः क्रुद्धाः च। ततः अस्त्राणां परम्परा आरभ्यते। वारुणास्त्रं जलमयं, तत् रौद्रेण निवारितम्; आग्नेयं लोकं दहत् इव, तत् सौरेण; आसुरं सर्वशस्त्रमयं, कूटमुद्गरशूलभुशुण्डीगदाखड्गपरश्वधान् वर्षत्, तत् माहेश्वरेण। अस्य संघर्षस्य दर्शनाय सर्वाणि भूतानि आकाशे एकत्रितानि। ऋषयः पितरः देवाः गन्धर्वाः गरुडाः उरगाः च इन्द्रं पुरस्कृत्य लक्ष्मणं रक्षन्ति — अर्थात् तस्य विजयः समस्तस्य लोकस्य इच्छा। अस्मिन् भागे अनेके श्लोकाः वुल्गेटमात्राः, समीक्षिते तु संक्षिप्तम्। षट्पञ्चाशः श्लोकः त्रिपादः इति मुद्रणस्य स्वरूपम्। अस्य युद्धस्य वर्णने कविः क्रमशः वर्धमानां तीव्रतां दर्शयति। प्रथमं साधारणाः बाणाः, ततः दिक्पालदत्ताः शराः, ततः दिव्यास्त्राणि, अन्ते च माहेश्वरम्। प्रत्येकस्मिन् सोपाने इन्द्रजित् आक्रमति, लक्ष्मणः निवारयति। इन्द्रजितः अस्त्राणि विनाशकानि — जलप्रलयः, अग्निदाहः, शस्त्रवर्षः; लक्ष्मणस्य अस्त्राणि रक्षकाणि। एतेन सूच्यते यत् लक्ष्मणः आक्रमणे न, अपितु धर्मरक्षणे प्रवृत्तः। आकाशे भूतानां समूहः, भैरवः नादः, विस्मितानां दर्शकानां च बाहुल्यम् — एतत् सर्वं युद्धभूमिं रङ्गमञ्चम् इव करोति, यत्र त्रयः लोकाः प्रेक्षकाः। ‘रोमहर्षणम्’ इति पदेन दर्शकानां रोमाञ्चः सूच्यते। शतक्रतोः पुरस्कारः इन्द्रस्य व्यक्तिगतं प्रयोजनम् अपि दर्शयति — स्वशत्रोः वधं द्रष्टुं सः स्वयम् आगतः। एवं देवाः ऋषयः च लक्ष्मणस्य सहायाः, राक्षसपक्षे तु केवलं इन्द्रजितः स्वबलम्। अस्मिन् संघर्षे लक्ष्मणः कदापि प्रथमं दिव्यास्त्रं न प्रयुङ्क्ते; सः केवलं प्रत्युत्तरं ददाति। एषा धर्मयुद्धस्य मर्यादा — आक्रान्तः एव प्रतिकरोति। अस्य मर्यादायाः फलम् अग्रे ऐन्द्रास्त्रे दृश्यते।

अथ राघवानुजः अन्यं मार्गणश्रेष्ठं संदधे — हुताशनसमस्पर्शं, रावणात्मजस्य दारणं, सुपत्रम्, अनुवृत्ताङ्गं, सुपर्वाणं, सुसंस्थितं, सुवर्णविकृतं, शरीरान्तकरं, दुरावारं, दुर्विषहं, राक्षसानां भयावहम्, आशीविषविषप्रख्यं, देवसंघैः समर्चितम्। येन शरेण पुरा देवासुरे युद्धे वीर्यवान् हरिवाहनः महातेजाः प्रभुः शक्रः दानवान् अजयत्। अथ संयुगेषु अपराजितं तत् ऐन्द्रम् अस्त्रं सौमित्रिः श्रेष्ठे धनुषि शरश्रेष्ठं विकर्षन् लक्ष्मीवान् लक्ष्मणः आत्मनः अर्थसाधकम् इदं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘यदि दाशरथिः रामः धर्मात्मा सत्यसंधः पौरुषे च अप्रतिद्वन्द्वः, तदा एनं रावणिं जहि।’ इति उक्त्वा परवीरहा वीरः लक्ष्मणः तम् अजिह्मगं बाणम् आकर्णं विकृष्य ऐन्द्रास्त्रेण समायुज्य समरे इन्द्रजितं प्रति ससर्ज। सः बाणः इन्द्रजितः सशिरस्त्राणं श्रीमत् ज्वलितकुण्डलं शिरः कायात् प्रमथ्य भूतले पातयामास। राक्षसतनूजस्य तत् भिन्नस्कन्धं रुधिरोक्षितं महत् शिरः भूमौ तपनीयनिभं ददृशे। ततः हतः सः रावणात्मजः कवची सशिरस्त्राणः विप्रविद्धशरासनः धरण्यां निपपात। अत्र लक्ष्मणस्य सत्यक्रिया — रामस्य धर्मः सत्यं पौरुषं च एव तस्य बाणस्य बलम्। इन्द्रस्य विजेता इन्द्रस्य एव अस्त्रेण हतः इति काव्यन्यायः। समीक्षिते ‘नरश्रेष्ठोऽभिसंदधे… कालो लोकक्षये यथा’ इति द्वौ अर्धौ अधिकौ, वुल्गेटे तु तयोः स्थाने ‘शरश्रेष्ठं धनुश्रेष्ठे विकर्षन्’ इति संक्षिप्तम्। लक्ष्मणस्य अन्तिमः बाणः द्वादशभिः विशेषणैः वर्णितः — एषा दीर्घा सूची तस्य बाणस्य महत्त्वं दर्शयति, अन्तिमस्य प्रहारस्य गौरवं च। सः बाणः इन्द्रस्य प्राचीनविजयेन सम्बद्धः, अतः इन्द्रजितः वधे तस्य प्रयोगः अत्यन्तम् उचितः। लक्ष्मणस्य वचनं सत्यक्रियारूपम् — यदि मम भ्राता सत्यवान्, तर्हि मम बाणः सफलः भवतु। अत्र लक्ष्मणः स्वबलं न, अपितु रामस्य धर्मं प्रमाणीकरोति। एतेन भ्रातृभक्तिः तस्य सर्वोच्चः आदर्शः इति प्रकाश्यते। ‘लक्ष्मीवान्’ इति विशेषणं तस्य शोभां, विजयलक्ष्मीं च सूचयति। शिरः भूमौ पतितं तपनीयनिभं — सुवर्णवत् दीप्तम्, रुधिरेण सिक्तम्। कवचं शिरस्त्राणं धनुः च सर्वं निष्फलम्। एकोनसप्ततितमः सप्ततितमः च श्लोकौ त्रिपादौ। अस्य वधस्य वर्णनं संक्षिप्तम्, किन्तु तीक्ष्णम् — एकेन एव बाणेन सर्वं समाप्तम्। दीर्घस्य युद्धस्य अन्ते क्षणिकः निर्णयः। तस्य शरीरं कवचेन सह भूमौ पतति, धनुः दूरं विक्षिप्तम्। रावणस्य सर्वश्रेष्ठः योद्धा, तस्य आशायाः अन्तिमः आधारः, अधुना नास्ति। इन्द्रजितः मृत्युः एकस्मिन् एव क्षणे, यथा वज्रपातः। लक्ष्मणस्य वचनानन्तरं बाणः सद्यः एव लक्ष्यं प्राप्नोति।

तस्मिन् निहते सविभीषणाः सर्वे वानराः वृत्रवधे देवाः इव हृष्यन्तः चुक्रुशुः। अथ अन्तरिक्षे देवानां महात्मनाम् ऋषीणां गन्धर्वाप्सरसां च जयसंनादः जज्ञे। तं पतितं समभिज्ञाय सा महती राक्षसी चमूः जितकाशिभिः हरिभिः वध्यमाना दिशः भेजे। वानरैः वध्यमानाः राक्षसाः शस्त्राणि उत्सृज्य भ्रष्टसंज्ञाः लङ्काम् अभिमुखाः प्रधाविताः सस्रुः। भीताः ते शतशः पट्टिशासिपरश्वधान् सर्वान् प्रहरणान् त्यक्त्वा बहुधा दिशः दुद्रुवुः। केचित् वानरार्दिताः परित्रस्ताः लङ्कां प्रविष्टाः, केचित् समुद्रे पतिताः, केचित् पर्वतम् आश्रिताः। रणक्षितौ शयानं हतम् इन्द्रजितं दृष्ट्वा राक्षसानां सहस्रेषु कश्चित् अपि न प्रत्यदृश्यत। यथा आदित्ये अस्तं गते रश्मयः न अवतिष्ठन्ते, तथा तस्मिन् निपतिते ते राक्षसाः दिशः गताः। सः महाबाहुः शान्तरश्मिः आदित्यः इव, निर्वाणः पावकः इव, व्यपास्तगतजीवितः बभूव। राक्षसेन्द्रसुते पतिते लोकः प्रशान्तपीडाबहुलः विनष्टारिः प्रहर्षवान् बभूव। तस्मिन् पापकर्मणि राक्षसे निहते भगवान् शक्रः सर्वैः महर्षिभिः सह हर्षं जगाम। आकाशे देवानां दुन्दुभिस्वनः शुश्रुवे; नृत्यद्भिः अप्सरोभिः महात्मभिः गन्धर्वैः च पुष्पवर्षाणि ववर्षुः — तत् अद्भुतम् इव अभवत्। तस्मिन् क्रूरकर्मणि हते सर्वलोकभयावहे पतिते आपः नभः च शुद्धाः प्रशशाम, देवदानवाः जहृषुः, आजग्मुः च। देवगन्धर्वदानवाः सहिताः तुष्टाः ऊचुः — ‘ब्राह्मणाः विज्वराः शान्तकलुषाः विचरन्तु।’ ततः अप्रतिबलं नैर्ऋतपुङ्गवं हतं दृष्ट्वा संहृष्टाः हरियूथपाः समरे अभ्यनन्दन्। विभीषणः हनूमान् ऋक्षयूथपः जाम्बवान् च विजयेन अभिनन्दन्तः लक्ष्मणं तुष्टुवुः। क्ष्वेडन्तः प्लवन्तः गर्जन्तः च लब्धलक्षाः प्लवंगमाः रघुसुतं परिवार्य उपतस्थिरे। लाङ्गूलानि प्रविध्यन्तः स्फोटयन्तः च वानराः ‘लक्ष्मणः जयति’ इति वाक्यं विश्रावयन्। हृष्टमानसाः हरयः अन्योन्यं समाश्लिष्य राघवाश्रयाः उच्चावचगुणाः सत्कथाः चक्रुः। युधि लक्ष्मणस्य तत् असुकरं कर्म अभिवीक्ष्य तस्य प्रियसुहृदः हृष्टाः; इन्द्ररिपुं विनिहतं निशम्य देवाः अपि परमं मनःप्रहर्षम् उपालभन्। अन्तिमः श्लोकः पुष्पिताग्रावृत्ते निबद्धः। इन्द्रजितः मृत्युः अस्तं गतस्य सूर्यस्य, निर्वाणस्य अग्नेः च उपमया वर्ण्यते — तस्य तेजः महत् आसीत् इति कविः स्वीकरोति। तस्य वधेन त्रयः लोकाः निर्भयाः, जलम् आकाशं च निर्मलम् — एतत् सर्वं रावणस्य अपि आसन्नं विनाशं सूचयति। वानराणां नृत्यं जयघोषः च सैनिकानां सहजं हर्षं दर्शयति। राक्षसानां पलायनं विस्तरेण वर्णितम् — केचित् लङ्कां, केचित् समुद्रं, केचित् पर्वतं गताः। सहस्रेषु एकः अपि न तिष्ठति — एतेन इन्द्रजितः सेनायाः आधारत्वं स्पष्टम्। सूर्यस्य अस्तं गते रश्मयः इव राक्षसाः अदृश्याः भवन्ति। इन्द्रस्य हर्षः विशेषतः उल्लिखितः, यतः इन्द्रजित् पूर्वं इन्द्रं जित्वा एव एतत् नाम प्राप्तवान्। देवानां वचनं ‘ब्राह्मणाः निर्भयाः विचरन्तु’ इति सूचयति यत् इन्द्रजितः यज्ञविघ्नकारी आसीत्। वानराणां जयघोषः ‘लक्ष्मणो जयति’ इति — एषः लक्ष्मणस्य महत्तमः विजयः। तेषां कथाः ‘राघवाश्रयाः’ — रामलक्ष्मणयोः गुणानां विषये। सर्वे मित्राणि लक्ष्मणं स्तुवन्ति — विभीषणः, हनूमान्, जाम्बवान् च। सर्गस्य अन्ते देवानां हर्षः पुनः उक्तः — एवं आरम्भे अन्ते च लोकव्यापी आनन्दः। अस्य सर्गस्य वुल्गेटपाठे पुष्पवर्षदुन्दुभिवर्णनं अधिकम्। आपः शुद्धाः, नभः निर्मलम् इति प्रकृतेः प्रसादः — पूर्वसर्गे यत् वायुः न ववौ, अग्निः न जज्वाल, तस्य विपरीतम् अत्र शान्तिः। एवं युद्धस्य आरम्भे प्रकृतिः स्तब्धा, अन्ते प्रसन्ना। देवाः दानवाः च अपि हृष्टाः इति विचित्रम् — इन्द्रजितः अत्याचारः सर्वेषां दुःखदः आसीत् इति भावः। वानराणां आलिङ्गनं, नृत्यं, लाङ्गूलविक्षेपः, सिंहनादः च तेषां स्वभावानुसारं हर्षप्रकाशनम्। ते ‘लब्धलक्षाः’ — यत् लक्ष्यं प्राप्तुम् इच्छन्ति स्म, तत् प्राप्तम्। अस्य सर्गस्य शेषः भागः लक्ष्मणस्य स्तुतिः एव। अग्रिमे सर्गे लक्ष्मणः रामं प्रति गत्वा एतत् वृत्तं निवेदयिष्यति। एवं इन्द्रजितः वधेन युद्धकाण्डस्य एकः प्रमुखः अध्यायः समाप्तः — कुम्भकर्णस्य अनन्तरं रावणस्य द्वितीयः महान् स्तम्भः पतितः। अधुना केवलं रावणः एव अवशिष्यते, तस्य च शोकः क्रोधः च अग्रिमेषु सर्गेषु वर्णयिष्येते। कविः इन्द्रजितः वधं केवलं विजयरूपेण न, अपितु लोकशान्तेः हेतुरूपेण अपि दर्शयति। ऋषयः निर्भयाः, ब्राह्मणाः निश्चिन्ताः, देवाः सुखिनः — एषः एव धर्मयुद्धस्य उद्देशः। अन्तिमे पुष्पिताग्राश्लोके ‘असुकरं कर्म’ इति पदेन लक्ष्मणस्य कार्यस्य दुष्करता पुनः उच्यते। ‘शान्तरश्मिरिवादित्यः’ इति उपमा द्विधा अर्थवती — इन्द्रजितः तेजः सूर्यवत् महत् आसीत्, तस्य अन्तः अपि सूर्यास्तवत् निश्चितः। अस्तं गते सूर्ये लोकः अन्धकारे पतति, किन्तु अत्र विपरीतं — राक्षसस्य अस्ते लोकः प्रकाशं प्राप्नोति। अतः एव कविः ‘प्रशान्तपीडाबहुलः’ इति लोकस्य विशेषणं ददाति। शक्रः महर्षिभिः सह हर्षं गच्छति, यतः तस्य पुरातनं वैरं समाप्तम्। दुन्दुभयः आकाशे नदन्ति, अप्सरसः नृत्यन्ति — स्वर्गे उत्सवः। पृथिव्यां वानराः, आकाशे देवाः — द्वयोः लोकयोः समानः आनन्दः। वानराः ‘राघवाश्रयाः सत्कथाः’ कुर्वन्ति — अर्थात् रामस्य गुणकथाः, येन स्पष्टं यत् तेषां दृष्टौ सर्वस्य विजयस्य मूलं रामः एव।