॥वाल्मीकिरामायणम् युद्धकाण्डम् — सर्गः ८९

युद्धकाण्डम् — एकोननवतितमः सर्गः

विभीषणप्रोत्साहनं लक्ष्मणेन्द्रजितोः तुमुलं युद्धं च

विभीषणस्य शरवर्षः, वानराणां प्रोत्साहनम्, हतराक्षसानां गणना, लक्ष्मणेन्द्रजितोः अन्धकारमयं द्वन्द्वम्, सारथेः वधः, अश्वानां मथनम्

लक्ष्मणेन्द्रजितौ प्रभिन्नौ मातङ्गौ इव युध्यमानौ दृष्ट्वा विभीषणः संग्राममूर्धनि स्थित्वा राक्षसेषु तीक्ष्णान् शरान् अमुञ्चत्। सः वानरान् प्रोत्साहयन् अवदत् — ‘अयम् इन्द्रजित् रावणस्य अन्तिमः आश्रयः; प्रहस्तः कुम्भकर्णः इत्यादयः बहवः राक्षसाः हताः; एतावत् एव जेतव्यम्। भ्रातुः पुत्रं हन्तुं मम बाष्पः निरुध्यति, अतः लक्ष्मणः एव तं शमयिष्यति।’ ततः वानराः जाम्बवान् हनूमान् च राक्षसान् अघ्नन्। इन्द्रजित् पुनः लक्ष्मणम् अभ्यधावत्। तयोः शरजालैः आकाशं तमसा आवृतम्, रुधिरनद्यः प्रावर्तन्त, महर्षयः लोकस्वस्तिं जजल्पुः। लक्ष्मणः इन्द्रजितः चतुरः अश्वान् विव्याध, भल्लेन सारथेः शिरः अपाहरत्। इन्द्रजित् स्वयं सारथ्यम् अकरोत्, किन्तु विषण्णः अभवत्। प्रमाथी रभसः शरभः गन्धमादनः च तस्य अश्वान् मथित्वा रथं भग्नवन्तः। पदातिं तं लक्ष्मणः बाणगणैः भृशं व्यदारयत्।

१विभीषणस्य संग्रामे अवस्थानं शरवर्षः च

१युध्यमानौ ततो दृष्ट्वा प्रसक्तौ नरराक्षसौ।
प्रभिन्नाविव मातङ्गौ परस्परजयैषिणौ॥

२तयोर्युद्धं द्रष्टुकामो वरचापधरो बली।
शूरः स रावणभ्राता तस्थौ संग्राममूर्धनि॥

३ततो विस्फारयामास महद्धनुरवस्थितः।
उत्ससर्ज च तीक्ष्णाग्रान्राक्षसेषु महाशरान्॥

४ते शराः शिखिसंस्पर्शा निपतन्तः समाहिताः।
राक्षसान्द्रावयामासुर्वज्राणीव महागिरीन्॥

लक्ष्मणः इन्द्रजित् च परस्परं जेतुम् इच्छन्तौ प्रभिन्नौ मत्तौ मातङ्गौ इव प्रसक्तौ युध्यमानौ आस्ताम्। तयोः युद्धं द्रष्टुम् इच्छन् श्रेष्ठं चापं धारयन् बली शूरः रावणभ्राता विभीषणः संग्रामस्य मूर्धनि अतिष्ठत्। सः केवलं दर्शकः न अभवत्; तत्र स्थित्वा महत् धनुः विस्फारयामास, राक्षसेषु तीक्ष्णाग्रान् महाशरान् च उत्ससर्ज। ते शराः अग्निस्पर्शसदृशाः समाहिताः निपतन्तः राक्षसान् द्रावयामासुः, यथा वज्राणि महागिरीन् विदारयन्ति। अत्र कविः दर्शयति यत् विभीषणः स्वजनानां विरुद्धं युद्धे अपि धर्मपक्षं न त्यजति। सः स्वयं योद्धा अपि, न केवलं मन्त्री। तस्य बाणाः राक्षससेनां भिन्दन्ति, येन लक्ष्मणस्य कार्यं सुकरं भवति। पुत्रस्य पितृव्यस्य च एकस्मिन् एव रणे विरुद्धपक्षे स्थानं करुणं दृश्यम्। पूर्वसर्गस्य अन्ते विभीषणः लक्ष्मणस्य समीपे आसीत्; अधुना सः स्वयं शस्त्रं गृह्णाति। ‘शिखिसंस्पर्शाः’ इति विशेषणेन शराणां दाहकता सूच्यते। ‘वरचापधरः’ इति पदेन तस्य धनुर्विद्यायाः कौशलम् अपि निर्दिश्यते। एवं सर्गस्य आरम्भः।

Lakṣmaṇa and Indrajit, each eager to conquer the other, fought on locked together like two elephants in rut. Wanting to watch their fight, the brave and mighty Vibhīṣaṇa, Rāvaṇa's brother, bearing a splendid bow and skilled in its use, took his stand at the head of the battle. But he did not stay a mere onlooker. Standing there, he drew his great bow and loosed great sharp-pointed arrows among the rākṣasas, and those arrows, touching like fire and well aimed, fell among them and put them to flight, as thunderbolts shatter great mountains. The poet shows that even fighting against his own people Vibhīṣaṇa did not forsake the side of right; he was a warrior as well as a counsellor, and by breaking the rākṣasa ranks he made Lakṣmaṇa's task easier. At the end of the last sarga he had stood beside Lakṣmaṇa; now he took up arms himself. Nephew and uncle on opposite sides of the same battlefield make a pitiful sight.

२विभीषणानुचराणां पराक्रमः, वानराणां प्रोत्साहनम्

५विभीषणस्यानुचरास्तेऽपि शूलासिपट्टिशैः।
चिच्छिदुः समरे वीरान्राक्षसान्राक्षसोत्तमाः॥

६राक्षसैस्तैः परिवृतः स तदा तु विभीषणः।
बभौ मध्ये प्रधृष्टानां कलभानामिव द्विपः॥

७ततः संचोदमानो वै हरीन्रक्षोवधप्रियान्।
उवाच वचनं काले कालज्ञो रक्षसां वरः॥

८एकोऽयं राक्षसेन्द्रस्य परायणमवस्थितः।
एतच्छेषं बलं तस्य किं तिष्ठत हरीश्वराः॥

विभीषणस्य अनुचराः चत्वारः राक्षसोत्तमाः अपि शूलैः असिभिः पट्टिशैः च समरे वीरान् राक्षसान् चिच्छिदुः। तैः स्वसचिवैः परिवृतः विभीषणः प्रधृष्टानां कलभानां मध्ये स्थितः द्विपः इव बभौ। ततः कालज्ञः रक्षसां वरः सः रक्षोवधप्रियान् वानरान् संचोदयन् काले उचितं वचनम् उवाच। ‘हे हरीश्वराः, अयम् एकः इन्द्रजित् एव राक्षसेन्द्रस्य परायणम् अवस्थितः; एतत् एव तस्य बलस्य शेषम्। किमर्थं यूयं तिष्ठथ? युध्यध्वम्।’ विभीषणः कालं जानाति — यदा शत्रोः अन्तिमः आश्रयः सम्मुखे अस्ति, तदा एव सर्वशक्त्या आक्रमणं कर्तव्यम्। तस्य वचनं वानराणां मनसि उत्साहं जनयति। ‘कलभानामिव द्विपः’ इति उपमया सः स्वानुचरेषु श्रेष्ठः इति सूच्यते। अस्य वाक्यस्य लक्ष्यं वानराणां निश्चेष्टता निवारणम्। ‘परायणम्’ इति पदस्य अर्थः अन्तिमः आश्रयः, यस्मिन् पतिते अन्यः आधारः न अवशिष्यते। एवं सः वानरान् बोधयति यत् अयं क्षणः निर्णायकः, विलम्बः न कर्तव्यः। सः स्वयम् अपि अग्रे एव तिष्ठति।

Vibhīṣaṇa's four followers too, the best of rākṣasas, cut down heroic rākṣasas with spears, swords and paṭṭiśas, and surrounded by those ministers of his, Vibhīṣaṇa shone among them like an elephant among bold young calves, the foremost of his company. Then that best of rākṣasas, who knew when the moment had come, spoke timely words to spur on the monkeys, who loved to kill rākṣasas: "Lords of the monkeys, this one alone stands as the last refuge of the lord of the rākṣasas; he is all that remains of his army. Why do you stand idle? Fight!" Vibhīṣaṇa knew the time: when the enemy's last support stands before you, that is the moment to attack with all your strength. The last refuge is the one prop that, once it falls, leaves nothing else to lean on. His words were meant to shake the monkeys out of their stillness and to show them that this was the decisive moment and there must be no delay; and he himself stood in the front.

३हतानां राक्षसानां गणना — एतावत् एव शेषम्

९अस्मिंश्च निहते पापे राक्षसे रणमूर्धनि।
रावणं वर्जयित्वा तु शेषमस्य बलं हतम्॥

१०प्रहस्तो निहतो वीरो निकुम्भश्च महाबलः।
कुम्भकर्णश्च कुम्भश्च धूम्राक्षश्च निशाचरः॥

११जम्बुमाली महामाली तीक्ष्णवेगोऽशनिप्रभः।
सुप्तघ्नो यज्ञकोपश्च वज्रदंष्ट्रश्च राक्षसः॥

१२संह्रादी विकटोऽरिघ्नस्तपनो मन्द एव च।
प्रघासः प्रघसश्चैव प्रजङ्घो जङ्घ एव च॥

१३अग्निकेतुश्च दुर्धर्षो रश्मिकेतुश्च वीर्यवान्।
विद्युज्जिह्वो द्विजिह्वश्च सूर्यशत्रुश्च राक्षसः॥

१४अकम्पनः सुपार्श्वश्च चक्रमाली च राक्षसः।
कम्पनः सत्त्ववन्तौ तौ देवान्तकनरान्तकौ॥

१५एतान्निहत्यातिबलान्बहून्राक्षससत्तमान्।
बाहुभ्यां सागरं तीर्त्वा लङ्घ्यतां गोष्पदं लघु॥

१६एतावदेव शेषं वो जेतव्यमिति वानराः।
हताः सर्वे समागम्य राक्षसा बलदर्पिताः॥

विभीषणः अनुवदति — ‘अस्मिन् पापे राक्षसे रणमूर्धनि निहते रावणं वर्जयित्वा अस्य सर्वं शेषं बलं हतम् एव इति मन्तव्यम्। प्रहस्तः वीरः हतः, महाबलः निकुम्भः, कुम्भकर्णः, कुम्भः, धूम्राक्षः च निशाचरः हताः।’ ततः सः हतानां दीर्घां सूचीं पठति — जम्बुमाली, महामाली, तीक्ष्णवेगः, अशनिप्रभः, सुप्तघ्नः, यज्ञकोपः, वज्रदंष्ट्रः, संह्रादी, विकटः, अरिघ्नः, तपनः, मन्दः, प्रघासः, प्रघसः, प्रजङ्घः, जङ्घः, दुर्धर्षः अग्निकेतुः, रश्मिकेतुः, विद्युज्जिह्वः, द्विजिह्वः, सूर्यशत्रुः, अकम्पनः, सुपार्श्वः, चक्रमाली, कम्पनः, सत्त्ववन्तौ देवान्तकनरान्तकौ च। ‘एतान् अतिबलान् बहून् राक्षससत्तमान् निहत्य यूयं बाहुभ्यां सागरं तीर्त्वा इदानीं लघु गोष्पदं लङ्घयत। एतावत् एव वः जेतव्यं शेषम्; अन्ये बलदर्पिताः राक्षसाः सर्वे समागम्य हताः।’ सागरः तीर्णः, गोष्पदं शेषम् इति उपमा वानराणां श्रमं लघु करोति। इयं गणना वुल्गेटपाठे एव अस्ति, समीक्षिते न। एतेषु बहवः पूर्वसर्गेषु वानरैः रामेण लक्ष्मणेन च हताः — प्रहस्तः नीलेन, कुम्भकर्णः रामेण, कुम्भः सुग्रीवेण, निकुम्भः हनूमता, देवान्तकः हनूमता, नरान्तकः अङ्गदेन, धूम्राक्षः अकम्पनः च हनूमता। विभीषणः एतान् स्मारयित्वा वानराणां आत्मविश्वासं वर्धयति। नामानां दीर्घा आवलिः सेनायाः विनाशस्य व्याप्तिं दर्शयति — रावणस्य गृहं प्रायः शून्यम् अभवत्। ‘बलदर्पिताः’ इति पदेन तेषां गर्वः, तस्य फलं विनाशः च सूच्येते। वानराः अपि स्वकृतानि कर्माणि श्रुत्वा पुनः उत्साहिताः भवन्ति। ‘गोष्पदम्’ इति गोः पदेन भूमौ जातः अल्पः गर्तः, यस्मिन् स्थितं जलं बालः अपि लङ्घयति। शतयोजनं सागरं तीर्त्वा गोष्पदे को भयं करोति? इति विभीषणस्य तर्कः। अनेन सः वानरेषु जितप्रायम् इति भावं जनयति, यतः श्रान्ताः सैनिकाः लक्ष्यस्य समीपतां श्रुत्वा एव नूतनं बलं लभन्ते। तस्य वचनेषु नेतृत्वस्य कौशलं दृश्यते — प्रथमं कृतस्य स्मरणम्, ततः शेषस्य अल्पत्वम्, अन्ते च प्रत्यक्षः आदेशः। रावणः एकः एव तदनन्तरं जेतव्यः।

"Once this wicked rākṣasa is slain at the head of the battle, the rest of his army, Rāvaṇa excepted, is as good as destroyed. The hero Prahasta is slain, and mighty Nikumbha, Kumbhakarṇa and Kumbha, and the night-ranger Dhūmrākṣa; Jambumālī, Mahāmālī, Tīkṣṇavega, Aśaniprabha, Suptaghna, Yajñakopa and Vajradaṃṣṭra; Saṃhrādī, Vikaṭa, Arighna, Tapana and Manda, Praghāsa, Praghasa, Prajaṅgha and Jaṅgha; Agniketu the unassailable, the valiant Raśmiketu, Vidyujjihva, Dvijihva and Sūryaśatru; Akampana, Supārśva and Cakramālī, Kampana, and those two mighty ones, Devāntaka and Narāntaka. Having slain these many mighty rākṣasa champions, you have crossed the ocean with your arms; now leap across this cow's hoofprint, a small thing. This much alone is left for you to conquer, monkeys; all the other rākṣasas, proud of their strength, met you and were slain." Many of these had fallen in earlier sargas at the hands of the monkeys, of Rāma and of Lakṣmaṇa: Prahasta to Nīla, Kumbhakarṇa to Rāma, Kumbha to Sugrīva, Nikumbha and Devāntaka to Hanumān, Narāntaka to Aṅgada, Dhūmrākṣa and Akampana to Hanumān. By calling them to mind Vibhīṣaṇa raised the monkeys' confidence, and hearing their own deeds recounted, they took heart again. The long roll of names shows how far the destruction had gone: Rāvaṇa's house was almost empty, and the pride of those who were "proud of their strength" had borne its fruit in ruin. The image of the ocean and the hoofprint lightens the monkeys' labour: a cow's hoofprint is the little hollow a cow's hoof leaves in the ground, whose water a child can step over, and who that had crossed an ocean a hundred yojanas wide would fear a hoofprint? So he made them feel the war was all but won, for weary soldiers find new strength when they hear how near the goal is. His words show a leader's skill: first a reminder of what had been done, then how little was left, and last a direct command. After Indrajit, only Rāvaṇa would remain to be conquered.

४भ्रातृपुत्रवधे विभीषणस्य सङ्कोचः

१७अयुक्तं निधनं कर्तुं पुत्रस्य जनितुर्मम।
घृणामपास्य रामार्थे निहन्यां भ्रातुरात्मजम्॥

१८हन्तुकामस्य मे बाष्पं चक्षुश्चैव निरुध्यति।
तमेवैष महाबाहुर्लक्ष्मणः शमयिष्यति॥

१९वानरा घ्नत सम्भूय भृत्यानस्य समीपगान्।
इति तेनातियशसा राक्षसेनाभिचोदिताः॥

विभीषणः स्वमनसः क्लेशं स्पष्टं वदति — ‘मम जनितुः पुत्रस्य पुत्रं, भ्रातुः आत्मजं निहन्तुं मम अयुक्तम्। तथापि रामार्थे घृणाम् अपास्य अहं तं निहन्याम्। किन्तु हन्तुकामस्य मे बाष्पः चक्षुः निरुध्यति। अतः एषः महाबाहुः लक्ष्मणः एव तं शमयिष्यति। हे वानराः, यूयं सम्भूय अस्य समीपगान् भृत्यान् घ्नत।’ इति तेन अतियशसा राक्षसेन अभिचोदिताः वानराः। अत्र विभीषणस्य धर्मसङ्कटः करुणया चित्रितः — कर्तव्यं जानाति, किन्तु स्नेहः अपि न नष्टः। सः स्वदौर्बल्यं न गूहति, अपितु कार्यस्य विभागं करोति — प्रधानं शत्रुं लक्ष्मणाय, सेवकान् वानरेभ्यः। एतत् वचनं तस्य सत्यवादित्वम् अपि दर्शयति। ‘घृणाम् अपास्य’ इति पदे दया इति अर्थः।

Then Vibhīṣaṇa spoke openly of the pain in his own heart: "It is not fitting for me to kill one who is my father's son's son, my brother's own child. Yet for Rāma's sake I would cast pity aside and kill him. But as I set out to kill him, tears block my eyes. So mighty-armed Lakṣmaṇa here will put an end to him. Monkeys, band together and strike down the servants who stand near him." Vibhīṣaṇa's conflict of duty is drawn with compassion: he knew what he had to do, yet his affection had not died. He did not hide his weakness but divided the task, the chief enemy to Lakṣmaṇa and the attendants to the monkeys, and his words show his truthfulness too. Urged on in this way by that most renowned rākṣasa,

५वानराणां जाम्बवतः हनूमतः च पराक्रमः, इन्द्रजितः पुनरागमनम्

२०वानरेन्द्रा जहृषिरे लाङ्गूलानि च विव्यधुः।
ततस्तु कपिशार्दूलाः क्ष्वेडन्तश्च पुनः पुनः।
मुमुचुर्विविधान्नादान्मेघान्दृष्ट्वेव बर्हिणः॥

२१जाम्बवानपि तैः सर्वैः स्वयूथ्यैरभिसंवृतः।
तेऽश्मभिस्ताडयामासुर्नखैर्दन्तैश्च राक्षसान्॥

२२निघ्नन्तमृक्षाधिपतिं राक्षसास्ते महाबलाः।
परिवव्रुर्भयं त्यक्त्वा तमनेकविधायुधाः॥

२३शरैः परशुभिस्तीक्ष्णैः पट्टिशैर्यष्टितोमरैः।
जाम्बवन्तं मृधे जघ्नुर्निघ्नन्तं राक्षसीं चमूम्॥

२४स सम्प्रहारस्तुमुलः संजज्ञे कपिरक्षसाम्।
देवासुराणां क्रुद्धानां यथा भीमो महास्वनः॥

२५हनूमानपि संक्रुद्धः सालमुत्पाट्य पर्वतात्।
स लक्ष्मणं स्वयं पृष्ठादवरोप्य महामनाः॥

२६रक्षसां कदनं चक्रे दुरासादः सहस्रशः।
स दत्त्वा तुमुलं युद्धं पितृव्यस्येन्द्रजिद्बली॥

२७लक्ष्मणं परवीरघ्नः पुनरेवाभ्यधावत।
तौ प्रयुद्धौ तदा वीरौ मृधे लक्ष्मणराक्षसौ॥

विभीषणेन प्रेरिताः वानरेन्द्राः जहृषिरे, लाङ्गूलानि च विव्यधुः। ततः कपिशार्दूलाः पुनः पुनः क्ष्वेडन्तः मेघान् दृष्ट्वा बर्हिणः इव विविधान् नादान् मुमुचुः। जाम्बवान् अपि स्वयूथ्यैः सर्वैः अभिसंवृतः; ते अश्मभिः नखैः दन्तैः च राक्षसान् ताडयामासुः। ऋक्षाधिपतिं निघ्नन्तं तं राक्षसाः महाबलाः भयं त्यक्त्वा अनेकविधायुधाः परिवव्रुः, शरैः परशुभिः पट्टिशैः यष्टिभिः तोमरैः च जाम्बवन्तं मृधे जघ्नुः। कपिरक्षसां सः सम्प्रहारः क्रुद्धानां देवासुराणाम् इव भीमः महास्वनः तुमुलः अभवत्। हनूमान् अपि संक्रुद्धः पर्वतात् सालम् उत्पाट्य, स्वयं पृष्ठात् लक्ष्मणम् अवरोप्य, सहस्रशः रक्षसां कदनम् अकरोत्। इन्द्रजित् पितृव्येन सह तुमुलं युद्धं दत्त्वा पुनः लक्ष्मणम् एव अभ्यधावत्। ततः तौ वीरौ लक्ष्मणराक्षसौ मृधे प्रयुद्धौ अभवताम्। हनूमतः पृष्ठे लक्ष्मणस्य आरोहणं पूर्वं वर्णितम्, अत्र तस्य अवरोहणं सूच्यते। जाम्बवान् वृद्धः अपि अग्रे युध्यते, राक्षसाः तं परिवृत्य नानाशस्त्रैः प्रहरन्ति, तथापि सः राक्षसीं चमूं निघ्नन् एव तिष्ठति। वानराणां नादः, लाङ्गूलानां विक्षेपः, क्ष्वेडनं च तेषां हर्षस्य बाह्यचिह्नानि। मेघान् दृष्ट्वा मयूराः इव इति उपमया वर्षाकालस्य आनन्दः स्मार्यते। हनूमतः पराक्रमः पुनः वृक्षायुधेन एव — सः सालं पर्वतात् उत्पाट्य राक्षसान् हन्ति। एवं सर्वे वानरप्रमुखाः स्वस्वस्थाने युध्यन्ते, लक्ष्मणेन्द्रजितोः द्वन्द्वं च पुनः आरभ्यते। पितृव्येन सह युद्धे इन्द्रजितः किमपि फलं न अभवत्, अतः सः मुख्यं शत्रुं प्रत्यागच्छति। राक्षसाः अपि भयं त्यक्त्वा युध्यन्ते, न पलायन्ते — एतेन युद्धस्य कठिनता सूच्यते। देवासुरयुद्धेन उपमा अस्य संग्रामस्य व्याप्तिं महत्त्वं च दर्शयति। वानराः यथा देवाः, राक्षसाः यथा असुराः — धर्माधर्मयोः संघर्षः इति भावः। कविः अत्र युगपत् अनेकानि दृश्यानि दर्शयति — विभीषणः एकत्र, जाम्बवान् अन्यत्र, हनूमान् अपरत्र, लक्ष्मणेन्द्रजितौ मध्ये। एवं रणभूमेः विस्तृतं चित्रं पाठकस्य पुरतः उपस्थाप्यते। एवं विभीषणस्य वचनस्य फलं तत्क्षणम् एव दृश्यते — वानराः पुनः युद्धे प्रवृत्ताः।

the monkey chiefs rejoiced and lashed their tails. Those tigers among monkeys, shouting again and again, let out all kinds of cries like peacocks at the sight of rain-clouds; the lashing tails and the cries were the outward signs of their joy, and the image recalls the delight of the rainy season. Jāmbavān too, old as he was, fought in the front, surrounded by all his own troop, and they pounded the rākṣasas with stones, claws and teeth. As the lord of the bears struck them down, the mighty rākṣasas cast off their fear and surrounded him with weapons of many kinds, striking him with arrows, sharp axes, paṭṭiśas, staves and lances as he slaughtered their host; that the rākṣasas too fought without fear and did not flee shows how hard the fight was. The clash of monkeys and rākṣasas grew tumultuous, terrible and loud, like the battle of enraged gods and asuras, the monkeys in the part of the gods and the rākṣasas of the asuras, a struggle of right and wrong. Hanumān too, enraged, set Lakṣmaṇa down from his back, where he had been riding, tore a sāla tree from the mountain and, hard to approach, made a slaughter of the rākṣasas by the thousand, fighting again with a tree for his weapon. The mighty Indrajit, having fought a tumultuous fight with his uncle and gained nothing by it, turned back to his chief enemy and ran once more at Lakṣmaṇa, and the two heroes, Lakṣmaṇa and the rākṣasa, closed in battle again. The poet shows many scenes at once, Vibhīṣaṇa in one place, Jāmbavān in another, Hanumān in a third, and Lakṣmaṇa and Indrajit in the middle, spreading the whole field before the reader, and the effect of Vibhīṣaṇa's words is seen at once as the monkeys throw themselves back into the fight.

६लक्ष्मणेन्द्रजितोः शरजालैः अन्धकारः, लोकानां भयम्

२८शरौघानभिवर्षन्तौ जघ्नतुस्तौ परस्परम्।
अभीक्ष्णमन्तर्दधतुः शरजालैर्महाबलौ॥

२९चन्द्रादित्याविवोष्णान्ते यथा मेघैस्तरस्विनौ।
नह्यादानं न संधानं धनुषो वा परिग्रहः॥

३०न विप्रमोक्षो बाणानां न विकर्षो न विग्रहः।
न मुष्टिप्रतिसंधानं न लक्ष्यप्रतिपादनम्॥

३१अदृश्यत तयोस्तत्र युध्यतोः पाणिलाघवात्।
चापवेगप्रयुक्तैश्च बाणजालैः समन्ततः॥

३२अन्तरिक्षेऽभिसम्पन्ने न रूपाणि चकाशिरे।
लक्ष्मणो रावणिं प्राप्य रावणिश्चापि लक्ष्मणम्॥

३३अव्यवस्था भवत्युग्रा ताभ्यामन्योन्यविग्रहे।
ताभ्यामुभाभ्यां तरसा प्रसृष्टैर्विशिखैः शितैः॥

३४निरन्तरमिवाकाशं बभूव तमसा वृतम्।
तैः पतद्भिश्च बहुभिस्तयोः शरशतैः शितैः॥

३५दिशश्च प्रदिशश्चैव बभूवुः शरसंकुलाः।
तमसा पिहितं सर्वमासीत्प्रतिभयं महत्॥

३६अस्तं गते सहस्रांशौ संवृते तमसा च वै।
रुधिरौघा महानद्यः प्रावर्तन्त सहस्रशः॥

३७क्रव्यादा दारुणा वाग्भिश्चिक्षिपुर्भीमनिःस्वनान्।
न तदानीं ववौ वायुर्न च जज्वाल पावकः॥

३८स्वस्त्यस्तु लोकेभ्य इति जजल्पुस्ते महर्षयः।
सम्पेतुश्चात्र संतप्ता गन्धर्वाः सह चारणैः॥

तौ महाबलौ शरौघान् अभिवर्षन्तौ परस्परं जघ्नतुः, शरजालैः च अभीक्ष्णम् अन्तर्दधतुः — यथा उष्णान्ते तरस्विनौ चन्द्रादित्यौ मेघैः आच्छाद्येते। तयोः पाणिलाघवात् बाणानाम् आदानं, संधानं, धनुषः परिग्रहः, विमोक्षः, विकर्षः, विग्रहः, मुष्टेः प्रतिसंधानं, लक्ष्यस्य प्रतिपादनं च किमपि न अदृश्यत — केवलं फलम् एव दृश्यते स्म। चापवेगेन प्रयुक्तैः बाणजालैः अन्तरिक्षे सर्वतः व्याप्ते रूपाणि न चकाशिरे। लक्ष्मणः रावणिं प्राप्य, रावणिः अपि लक्ष्मणं प्राप्य, अन्योन्यविग्रहे उग्रा अव्यवस्था अभवत्। ताभ्याम् उभाभ्यां तरसा प्रसृष्टैः शितैः विशिखैः आकाशं निरन्तरं तमसा वृतम् इव बभूव। तयोः पतद्भिः बहुभिः शरशतैः दिशः प्रदिशः च शरसंकुलाः अभवन्; सर्वं तमसा पिहितं प्रतिभयं महत् आसीत्। सहस्रांशौ अस्तं गते इव तमसा संवृते लोके रुधिरौघाः महानद्यः सहस्रशः प्रावर्तन्त। दारुणाः क्रव्यादाः भीमनिःस्वनान् वाग्भिः चिक्षिपुः। तदानीं वायुः न ववौ, पावकः न जज्वाल। ‘लोकेभ्यः स्वस्ति अस्तु’ इति महर्षयः जजल्पुः; गन्धर्वाः चारणैः सह संतप्ताः सम्पेतुः। अत्र युद्धस्य भीषणता प्रकृतेः स्तम्भनेन वर्णिता — वायुः अग्निः च स्वकर्म त्यजतः। ‘लक्ष्मणो रावणिं प्राप्य’ इति श्लोके द्वयोः समानबलत्वं शब्दक्रमस्य आवृत्त्या एव दर्शितम्। उभौ अपि धनुर्विद्यायां पारङ्गतौ, अतः कस्य अपि पराजयः सहसा न दृश्यते। शराणां घनत्वात् दिवा अपि रात्रिः इव जाता — सूर्यः अस्तं गतः इव। रुधिरस्य नद्यः, मांसाशिनां भीषणाः शब्दाः, स्तब्धः वायुः, अप्रज्वलन् अग्निः — एतानि सर्वाणि प्रलयस्य लक्षणानि इव। अतः एव महर्षयः लोकानां स्वस्तिं याचन्ते, गन्धर्वाः चारणाः च भीताः आकाशे सम्पतन्ति। अस्मिन् भागे वर्णितं युद्धं मानवस्य राक्षसस्य च न, अपितु द्वयोः दिव्यास्त्रवेदिनोः इव प्रतीयते। पाणिलाघवस्य वर्णनं धनुर्वेदस्य अष्टौ क्रियाः क्रमेण गणयति, येन कविः स्वस्य शास्त्रज्ञानम् अपि दर्शयति। ‘अव्यवस्था भवत्युग्रा’ इति वाक्यम् अपि सूचयति यत् कः जयति इति निर्णेतुं न शक्यते स्म; क्षणे क्षणे एकः अपरं पीडयति। अदृश्यतायाः युद्धं पूर्वं इन्द्रजितः मायया अभवत्, अधुना तु बाणानां घनतया एव उभौ अदृश्यौ। अयं भेदः महत्त्वपूर्णः — अत्र न माया, अपितु शुद्धं कौशलम्। पर्यावरणस्य भीषणं वर्णनं युद्धस्य तीव्रतां लोकव्यापिनीं करोति, यतः देवाः ऋषयः च तस्य फलं प्रतीक्षन्ते। अत्र शान्तिः केवलं विजये एव सम्भवति इति भावः। रुधिरनद्यः इति अतिशयोक्तिः अपि सैनिकानां महतीं हानिं सूचयति, यतः उभयोः सेनयोः योद्धारः अपि तत्र पतन्ति। महर्षीणां ‘स्वस्त्यस्तु लोकेभ्यः’ इति वाक्यं युद्धस्य लोकव्यापिनं भयं स्पष्टं करोति, यतः सर्वे प्राणिनः तस्य परिणामेन प्रभाविताः।

Showering floods of arrows, the two mighty warriors struck at each other, and again and again they vanished behind nets of arrows, like the moon and the sun hidden by clouds at the end of the hot season. So quick were their hands that nothing of their work could be seen, neither the taking up of the arrow nor its fitting, the grasp of the bow, the release, the draw, the stance, the setting of the fist or the finding of the mark; only the results could be seen. Here the poet names in order the eight movements of the art of archery, showing his own learning. With nets of arrows driven by the force of their bows filling the sky on every side, no forms could be made out. Lakṣmaṇa met Rāvaṇa's son, and Rāvaṇa's son met Lakṣmaṇa, the very order of the words showing how equal they were, and in their struggle a fierce confusion arose, so that no one could tell who was winning as each pressed the other in turn. Both were masters of the bow, and neither could quickly be beaten. With the sharp arrows the two of them loosed so swiftly, the sky seemed one unbroken mass, covered in darkness; with the hundreds of arrows falling from them, every quarter and every point between was choked with arrows, everything was shrouded in darkness, and there was great terror. As if the thousand-rayed sun had set and the world were wrapped in night, great rivers of blood flowed in their thousands, for warriors of both armies were falling there too, and cruel flesh-eaters gave out dreadful cries. At that time the wind did not blow, and fire would not burn. "May it go well with the worlds!" the great sages cried, and the gandharvas and cāraṇas flocked together in distress. The terror of the battle is told through nature itself standing still, wind and fire abandoning their work; rivers of blood, the cries of carrion-eaters, the still wind and the unburning fire are like the signs of the world's end, which is why the sages prayed for the worlds and the gandharvas and cāraṇas crowded together in fear. It was as though this were a fight not between a man and a rākṣasa but between two masters of divine weapons. Earlier Indrajit had fought unseen through his magic; now both were hidden only by the thickness of their arrows, and the difference matters: here there was no sorcery, only pure skill. Gods and sages awaited the outcome, and peace could come only with victory.

७अश्वानां वेधः, सारथेः वधः, इन्द्रजितः स्वयं सारथ्यम्

३९अथ राक्षससिंहस्य कृष्णान्कनकभूषणान्।
शरैश्चतुर्भिः सौमित्रिर्विव्याध चतुरो हयान्॥

४०ततोऽपरेण भल्लेन पीतेन निशितेन च।
सम्पूर्णायतमुक्तेन सुपत्रेण सुवर्चसा॥

४१महेन्द्राशनिकल्पेन सूतस्य विचरिष्यतः।
स तेन बाणाशनिना तलशब्दानुनादिना॥

४२लाघवाद्राघवः श्रीमाञ्छिरः कायादपाहरत्।
स यन्तरि महातेजा हते मन्दोदरीसुतः॥

४३स्वयं सारथ्यमकरोत्पुनश्च धनुरस्पृशत्।
तदद्भुतमभूत्तत्र सारथ्यं पश्यतां युधि॥

४४हयेषु व्यग्रहस्तं तं विव्याध निशितैः शरैः।
धनुष्यथ पुनर्व्यग्रं हयेषु मुमुचे शरान्॥

४५छिद्रेषु तेषु बाणौघैर्विचरन्तमभीतवत्।
अर्दयामास समरे सौमित्रिः शीघ्रकृत्तमः॥

४६निहतं सारथिं दृष्ट्वा समरे रावणात्मजः।
प्रजहौ समरोद्धर्षं विषण्णः स बभूव ह॥

अथ सौमित्रिः राक्षससिंहस्य कनकभूषणान् कृष्णान् चतुरः हयान् चतुर्भिः शरैः विव्याध। ततः अपरेण पीतेन निशितेन सम्पूर्णायतमुक्तेन सुपत्रेण सुवर्चसा महेन्द्राशनिकल्पेन भल्लेन विचरतः सूतस्य शिरः लाघवात् श्रीमान् राघवः लक्ष्मणः कायात् अपाहरत्। सः बाणः अशनिः इव तलशब्देन अनुनादितः आसीत्। यन्तरि हते महातेजाः मन्दोदरीसुतः स्वयं सारथ्यम् अकरोत्, पुनः च धनुः अस्पृशत्। युधि पश्यतां जनानां तत् सारथ्यम् अद्भुतम् अभवत् — एकः एव अश्वान् नियच्छति, युध्यते च। हयेषु व्यग्रहस्तं तं लक्ष्मणः निशितैः शरैः विव्याध; धनुषि पुनः व्यग्रं तं हयेषु शरान् मुमोच। तेषु छिद्रेषु अभीतवत् विचरन्तं तं शीघ्रकृत्तमः सौमित्रिः बाणौघैः समरे अर्दयामास। निहतं सारथिं दृष्ट्वा रावणात्मजः समरोद्धर्षं प्रजहौ, विषण्णः च बभूव। लक्ष्मणः शत्रोः द्विविधं व्यापारं छिद्रत्वेन उपयुङ्क्ते — एषा युद्धनीतेः सूक्ष्मता। सारथिः रथिनः अर्धं बलम्; तस्मिन् हते रथी अश्वनियमने धनुर्व्यापारे च विभक्तः भवति। लक्ष्मणः एतत् जानाति, अतः प्रथमं अश्वान्, ततः सारथिं लक्ष्यीकरोति। भल्लस्य विशेषणानि — पीतः, निशितः, पूर्णम् आयम्य मुक्तः, सुपत्रः, सुवर्चाः, महेन्द्राशनिकल्पः — तस्य बाणस्य प्रभावं वर्धयन्ति। इन्द्रजितः स्वयं सारथ्यं तस्य धैर्यं दर्शयति, किन्तु तस्य विषादः आसन्नस्य पराजयस्य सूचना। युद्धे प्रथमवारं सः हर्षं त्यजति। ‘लाघवात्’ इति पदं पुनः पुनः आगच्छति — लक्ष्मणस्य हस्तलाघवम् एव अस्य सर्गस्य मुख्यः विषयः। ‘श्रीमान्’ इति विशेषणं तस्य तेजः सूचयति। मन्दोदरीसुतः इति मातुः नाम्ना निर्देशः करुणां जनयति — तस्य माता अपि शीघ्रं शोचिष्यति। सारथ्यस्य ‘अद्भुतम्’ इति प्रशंसा कवेः निष्पक्षतां दर्शयति; शत्रोः अपि शौर्यं सः प्रशंसति। किन्तु अश्वेषु धनुषि च युगपत् व्यग्रः सः उभयत्र दुर्बलः भवति, लक्ष्मणः च प्रतिक्षणं तस्य छिद्रं विध्यति। अतः एव ‘शीघ्रकृत्तमः’ इति विशेषणं लक्ष्मणस्य। एवं रथस्य प्रथमः आधारः नष्टः।

Then the son of Sumitrā pierced with four arrows the four black, gold-adorned horses of that lion among rākṣasas. Then with another broad-headed arrow, yellow and sharp, drawn to the full and released, well feathered and gleaming like great Indra's thunderbolt, and ringing with the slap of the bowstring as it flew like a bolt of lightning, the glorious Rāghava, Lakṣmaṇa, struck off the head of the charioteer as he drove, so quick was his hand. With his charioteer slain, the mighty son of Mandodarī took over the driving himself and took up his bow again, and his charioteering amazed all who watched. Lakṣmaṇa used the enemy's divided task as his opening, a fine point of the art of war: when Indrajit's hand was busy with the horses, Lakṣmaṇa pierced him with sharp arrows, and when he turned back to his bow, Lakṣmaṇa loosed arrows at the horses. A charioteer is half a chariot-fighter's strength; with him gone, the warrior is split between the reins and the bow, and Lakṣmaṇa, knowing this, had aimed first at the horses and then at the driver. In those openings Sumitrā's son, swiftest of all in action, harried him with floods of arrows as he moved about as though unafraid. Seeing his charioteer slain, Rāvaṇa's son lost his joy in battle and grew dejected, for the first time in the fight, a sign of the defeat to come. Taking the driving on himself shows his courage, and the poet, fair even to an enemy, calls it a wonder; but busy with both horses and bow, he was weak at both, and Lakṣmaṇa struck at every gap. Naming him the son of Mandodarī stirs pity, for his mother would soon be grieving. The quickness of Lakṣmaṇa's hand, mentioned again and again, is the chief theme of this sarga, and the first prop of Indrajit's chariot was gone.

८वानरैः अश्वानां मथनम्, पदातेः इन्द्रजितः विदारणम्

४७विषण्णवदनं दृष्ट्वा राक्षसं हरियूथपाः।
ततः परमसंहृष्टा लक्ष्मणं चाभ्यपूजयन्॥

४८ततः प्रमाथी रभसः शरभो गन्धमादनः।
अमृष्यमाणाश्चत्वारश्चक्रुर्वेगं हरीश्वराः॥

४९ते चास्य हयमुख्येषु तूर्णमुत्पत्य वानराः।
चतुर्षु सुमहावीर्या निपेतुर्भीमविक्रमाः॥

५०तेषामधिष्ठितानां तैर्वानरैः पर्वतोपमैः।
मुखेभ्यो रुधिरं व्यक्तं हयानां समवर्तत॥

५१ते हया मथिता भग्ना व्यसवो धरणीं गताः।
ते निहत्य हयांस्तस्य प्रमथ्य च महारथम्।
पुनरुत्पत्य वेगेन तस्थुर्लक्ष्मणपार्श्वतः॥

५२स हताश्वादवप्लुत्य रथान्मथितसारथिः।
शरवर्षेण सौमित्रिमभ्यधावत रावणिः॥

५३ततो महेन्द्रप्रतिमः स लक्ष्मणः पदातिनं तं निहतैर्हयोत्तमैः।
सृजन्तमाजौ निशिताञ्छरोत्तमान्भृशं तदा बाणगणैर्व्यदारयत्॥

विषण्णवदनं तं राक्षसं दृष्ट्वा हरियूथपाः परमसंहृष्टाः लक्ष्मणम् अभ्यपूजयन्। ततः प्रमाथी, रभसः, शरभः, गन्धमादनः च इति चत्वारः हरीश्वराः अमृष्यमाणाः वेगम् अकुर्वन्। ते सुमहावीर्याः भीमविक्रमाः वानराः तूर्णम् उत्पत्य अस्य चतुर्षु हयमुख्येषु निपेतुः। पर्वतोपमैः तैः वानरैः अधिष्ठितानां हयानां मुखेभ्यः व्यक्तं रुधिरं समवर्तत। ते हयाः मथिताः भग्नाः व्यसवः धरणीं गताः। ते वानराः हयान् निहत्य महारथं च प्रमथ्य पुनः वेगेन उत्पत्य लक्ष्मणस्य पार्श्वे तस्थुः। हताश्वात् मथितसारथेः रथात् अवप्लुत्य रावणिः शरवर्षेण सौमित्रिम् अभ्यधावत। ततः महेन्द्रप्रतिमः लक्ष्मणः निहतैः हयोत्तमैः पदातिनम् आजौ निशितान् शरोत्तमान् सृजन्तं तं बाणगणैः भृशं व्यदारयत्। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्ते निबद्धः। रथहीनः अपि इन्द्रजित् न पलायते — तस्य शौर्यम् अपि कविः न न्यूनीकरोति। चत्वारः वानराः चतुर्षु अश्वेषु युगपत् पतन्ति — एका एव लीला सुविचारिता। तेषां भारेण अश्वानां मुखेभ्यः रक्तं स्रवति, ते च प्राणान् त्यजन्ति। रथं भङ्क्त्वा वानराः पुनः लक्ष्मणस्य पार्श्वं प्रत्यागच्छन्ति — अनुशासनं सूच्यते। इन्द्रजित् भूमौ स्थितः अपि शरवर्षं न त्यजति। लक्ष्मणस्य ‘महेन्द्रप्रतिमः’ इति विशेषणं तस्य भाविनः इन्द्रजिद्वधस्य पूर्वसूचना, यतः इन्द्रस्य शत्रुः इन्द्रतुल्येन एव जेयः। अग्रिमे सर्गे अयं संघर्षः समाप्तिं गमिष्यति। प्रमाथी रभसः शरभः गन्धमादनः च वानरयूथपाः पूर्वम् अपि युद्धेषु उक्ताः। अश्वानां मरणं रथस्य भङ्गः च इन्द्रजितः सर्वसाधनानां नाशः। तथापि सः हस्ते धनुः धारयन् लक्ष्मणम् आक्रामति, न तु शरणं याचते। एतत् वीरस्य लक्षणम्। एवं सर्गः इन्द्रजितः रथहीनतया समाप्यते, तस्य अन्तः च समीपे वर्तते।

Seeing the rākṣasa's face downcast, the monkey leaders were overjoyed and honoured Lakṣmaṇa. Then Pramāthī, Rabhasa, Śarabha and Gandhamādana, four monkey lords who had fought in earlier battles too, could hold back no longer and made a rush. Leaping up swiftly, those monkeys of great strength and fearsome valour fell upon his four fine horses, four monkeys on four horses at once, a well-planned move. Under the weight of those mountain-like monkeys, the horses poured blood from their mouths, and crushed and broken, they fell lifeless to the ground. Having killed the horses and smashed the great chariot, the monkeys leapt away again at speed and took their places at Lakṣmaṇa's side, which shows their discipline. With his horses dead and his chariot wrecked, every means of fighting was gone. Yet Indrajit did not flee: jumping down from the chariot whose horses were slain and whose driver was crushed, he ran at Sumitrā's son with a shower of arrows, bow in hand, asking for no quarter, the mark of a true warrior, and the poet does not belittle his courage. Then Lakṣmaṇa, like great Indra, tore him hard with swarms of arrows as he stood on foot in the fight, his fine horses slain, still loosing sharp and excellent shafts. The epithet "like great Indra" foreshadows Indrajit's death, for the enemy of Indra could be conquered only by one who was Indra's equal. The sarga ends, in a longer metre, with Indrajit on foot and without a chariot; his end is near, and in the next sarga this struggle will be decided.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोननवतितमः सर्गः॥ ८९॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३१ पदानि
प्रभिन्नाविव ८९.१ मदस्राविणौ, मत्तौ
सन्धिः
प्रभिन्नौ + इव → प्रभिन्नाविव — अयादिसन्धिः (औ + इ = आव् + इ)
समासः
समासः नास्ति — ‘प्र’ उपसर्गः, ‘भिद्’ धातोः क्तः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम् (‘मातङ्गौ’ इत्यस्य विशेषणम्)
परस्परजयैषिणौ ८९.१ अन्योन्यं जेतुम् इच्छन्तौ
सन्धिः
जय + एषिन् → जयैषिन् — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ)
समासः
परस्परस्य जयम् एषितुं शीलम् ययोः तौ — उपपदतत्पुरुषगर्भः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
संग्राममूर्धनि ८९.२ युद्धस्य अग्रभागे
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
संग्रामस्य मूर्धा — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (मूर्धन्-शब्दः)
शिखिसंस्पर्शाः ८९.४ अग्निस्पर्शवत् दाहकाः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शिखिनः (अग्नेः) संस्पर्शः इव संस्पर्शः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘शराः’ इत्यस्य विशेषणम्)
द्रावयामासुः ८९.४ पलायनं कारितवन्तः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘द्रु’ धातोः णिजन्तात् आम्-लिट्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
शूलासिपट्टिशैः ८९.५ शूलैः खड्गैः पट्टिशैः च
सन्धिः
शूल + असि → शूलासि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
शूलाः च असयः च पट्टिशाः च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
प्रधृष्टानाम् ८९.६ दृप्तानाम्, उद्धतानाम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘प्र’ उपसर्गः, ‘धृष्’ धातोः क्तः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम् (‘कलभानाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
रक्षोवधप्रियान् ८९.७ राक्षसवधे रतान्
सन्धिः
रक्षः + वध → रक्षोवध — विसर्गस्य उत्वम्, गुणः (अस् → ओ)
समासः
रक्षसां वधः प्रियः येषां तान् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘हरीन्’ इत्यस्य विशेषणम्)
परायणम् ८९.८ परम आश्रयः, अन्तिमः आधारः
सन्धिः
पर + अयन → परायण — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
परम् अयनम् — कर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
गोष्पदम् ८९.१५ गोः खुरेण भूमौ कृतः अल्पः गर्तः — अतिलघु वस्तु
सन्धिः
गो + पद → गोष्पद — सकारागमः षत्वं च (निपातनात्)
समासः
गोः पदम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया/प्रथमा, एकवचनम् (कर्मणि प्रयोगे ‘लङ्घ्यताम्’ इत्यस्य कर्म)
लङ्घ्यताम् ८९.१५ लङ्घनं क्रियताम्, अतिक्रम्यताम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘लङ्घ्’ धातोः कर्मणि लोट्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लोट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्, कर्मणि
जनितुः ८९.१७ पितुः, जनकस्य
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — जनितृ-शब्दः (जन्-धातोः तृच्)
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
घृणाम् ८९.१७ दयाम्, करुणाम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘अपास्य’ इत्यस्य कर्म)
निरुध्यति ८९.१८ अवरुणद्धि, आवृणोति
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘नि’ उपसर्गः, ‘रुध्’ धातुः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (आर्षः दिवादिवत् प्रयोगः)
घ्नत ८९.१९ हत, मारयत
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘हन्’ धातुः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लोट्, मध्यमपुरुषः, बहुवचनम्
क्ष्वेडन्तः ८९.२० सिंहनादं कुर्वन्तः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘क्ष्विड्’ धातोः शतृ
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
स्वयूथ्यैः ८९.२१ स्वयूथस्थैः ऋक्षैः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
स्वस्य यूथ्याः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
ऋक्षाधिपतिम् ८९.२२ जाम्बवन्तम्
सन्धिः
ऋक्ष + अधिपति → ऋक्षाधिपति — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); पाठे ‘निघ्नन्तमृक्षाधिपतिम्’
समासः
ऋक्षाणाम् अधिपतिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
पितृव्यस्य ८९.२६ पितुः भ्रातुः, विभीषणस्य
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — पितृ-शब्दात् व्यत् प्रत्ययः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम् (‘पितृव्यस्य सह’ इति अर्थे)
अन्तर्दधतुः ८९.२८ आच्छादयामासतुः, अदृश्यौ चक्रतुः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘अन्तर्’ गतिः, ‘धा’ धातोः लिट्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्
चन्द्रादित्याविवोष्णान्ते ८९.२९ ग्रीष्मान्ते (वर्षारम्भे) चन्द्रसूर्यौ इव
सन्धिः
चन्द्रादित्यौ + इव → चन्द्रादित्याविव — अयादिसन्धिः; इव + उष्णान्ते → इवोष्णान्ते — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
चन्द्रः च आदित्यः च — द्वन्द्वः; उष्णस्य अन्तः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा द्विवचनम्; सप्तमी एकवचनम्
पाणिलाघवात् ८९.३१ हस्तस्य क्षिप्रतायाः कारणात्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पाण्योः लाघवम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम् (हेतौ)
क्रव्यादाः ८९.३७ मांसभक्षकाः प्राणिनः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
क्रव्यम् अदन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
जजल्पुः ८९.३८ ऊचुः, उच्चैः अवदन्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘जल्प्’ धातोः लिट्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
सम्पूर्णायतमुक्तेन ८९.४० पूर्णम् आकृष्य मुक्तेन
सन्धिः
सम्पूर्ण + आयत → सम्पूर्णायत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
सम्पूर्णम् आयतं मुक्तं च — कर्मधारयः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘भल्लेन’ इत्यस्य विशेषणम्)
विचरिष्यतः ८९.४१ रथं चालयतः, सञ्चरतः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘वि’ उपसर्गः, ‘चर्’ धातोः (आर्षः) स्यप्रत्ययान्तः शतृ
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम् (‘सूतस्य’ इत्यस्य विशेषणम्)
यन्तरि ८९.४२ सारथौ
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — यन्तृ-शब्दः (यम्-धातोः तृच्)
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (सति सप्तमी — ‘यन्तरि हते’)
शीघ्रकृत्तमः ८९.४५ अतिक्षिप्रकारी
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शीघ्रं करोति इति शीघ्रकृत्, ततः तमप् — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘सौमित्रिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
समरोद्धर्षम् ८९.४६ युद्धोत्साहम्
सन्धिः
समर + उद्धर्ष → समरोद्धर्ष — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
समरे उद्धर्षः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
व्यसवः ८९.५१ गतप्राणाः
सन्धिः
वि + असवः → व्यसवः — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
विगताः असवः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘हयाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
पदातिनम् ८९.५३ पादचारिणम्, रथहीनम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — पदाति-शब्दात् इनि
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्