लक्ष्मणेन्द्रजितोः वाग्युद्धं शरयुद्धं च

विभीषणस्य वचः श्रुत्वा क्रोधमूर्च्छितः रावणिः परुषं वाक्यम् अब्रवीत्, क्रोधेन अभ्युत्पपात च। सः उद्यतायुधनिस्त्रिंशः सुसमलंकृते कालाश्वयुक्ते महति रथे स्थितः कालान्तकोपमः आसीत्। भीमबलः सः महाप्रमाणं विपुलं वेगवत् दृढं भीमं धनुः अमित्रनाशनान् शरान् च उद्यम्य तिष्ठति स्म। रथस्थः समलंकृतः अमित्रघ्नः बली महेष्वासः रावणस्य आत्मजः अलंकृतं हनूमत्पृष्ठम् आरूढम् उदयस्थरविप्रभं सौमित्रिं सविभीषणं ददर्श, सुसंरब्धः च तम् उवाच — ‘वानरशार्दूलाः, मे पराक्रमं पश्यध्वम्। अद्य मत्कार्मुकोत्सृष्टं दुरासदं शरवर्षम् आकाशे मुक्तवर्षम् इव संयुगे धारयिष्यथ। अद्य मामकाः महाकार्मुकनिःसृताः बाणाः अनलः तूलराशिम् इव वः गात्राणि विधमिष्यन्ति। तीक्ष्णसायकनिर्भिन्नान् शूलशक्त्यृष्टितोमरैः च सर्वान् एव वः अद्य यमक्षयं गमयिष्यामि। संयुगे शरवर्षाणि सृजतः क्षिप्रहस्तस्य जीमूतस्य इव नदतः मम अग्रतः कः स्थास्यति? पूर्वं रात्रियुद्धे वज्राशनिसमैः शरैः सपुरःसरौ विसंज्ञौ युवां मया भूमौ शायितौ; ते स्मृतिः न अस्ति वा, मन्ये व्यक्तं यमक्षयं यातः असि, यत् आशीविषसमं क्रुद्धं मां योद्धुम् उपस्थितः।’ अत्र इन्द्रजितः गर्वः तस्य पूर्वविजयस्य स्मरणे आधारितः — नागपाशेन रामलक्ष्मणयोः बन्धनं सः पुनः पुनः स्मारयति। ‘उदयस्थरविप्रभम्’ इति लक्ष्मणस्य वर्णनं तस्य तेजः सूचयति, यः हनुमतः पृष्ठे आरूढः उदयाचले सूर्यः इव शोभते। ‘तूलराशिम् अनलः इव’ इति उपमा तस्य आत्मविश्वासस्य अतिशयं दर्शयति — सः शत्रून् कार्पासराशिम् इव लघून् मन्यते। चतुर्थः पञ्चमस्य प्रथमः अर्धः च दशमः एकादशः च वुल्गेटमात्राः; तत्र लक्ष्मणस्य दर्शनं पूर्वयुद्धस्य स्मरणं च विशेषेण योजितम्। सप्तमः श्लोकः षट्पादः। अस्य सर्गस्य आरम्भे इन्द्रजितः रूपं भयानकं चित्रितम् — कृष्णवर्णैः अश्वैः युक्तः रथः, उद्यतानि आयुधानि, महत् धनुः, सः स्वयं च कालः इव। पूर्वसर्गे विभीषणेन तस्य अपमानः कृतः, अतः तस्य क्रोधः द्विगुणः। सः प्रथमं वानरान् सम्बोधयति, ततः लक्ष्मणं विभीषणं च, येन सर्वे शत्रवः तस्य गर्वं शृण्वन्तु। शरवर्षस्य मेघवर्षेण सह तुलना तस्य शराणां बाहुल्यं सूचयति — यथा वर्षाकाले आकाशात् जलधाराः अविच्छिन्नाः पतन्ति, तथा तस्य शराः। ‘क्षिप्रहस्तस्य’ इति स्वविशेषणं तस्य धनुर्विद्यायाः कौशलं दर्शयति। सः शूलशक्त्यृष्टितोमरान् अपि गणयति, येन तस्य आयुधसम्पत्तिः प्रकटा। एवं तस्य भाषणं युद्धात् पूर्वं मनोवैज्ञानिकम् आक्रमणम् — शत्रूणां मनसि भयम् उत्पादयितुम्। लक्ष्मणः हनुमतः पृष्ठे आरूढः इति चित्रं पूर्वम् अपि दृष्टं, यदा रावणेन सह युद्धे रामः हनुमतः स्कन्धम् आरूढवान्। अत्र अपि हनुमान् वाहनरूपेण सेवां करोति, येन लक्ष्मणः इन्द्रजितः रथस्य समं उच्चं स्थानं प्राप्नोति। अतः एषः युद्धः रथी-रथिसदृशः भवति।

राक्षसेन्द्रस्य तत् गर्जितं श्रुत्वा अभीतवदनः क्रुद्धः राघवः लक्ष्मणः रावणिं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘राक्षस, त्वया कार्याणां दुर्गमः पारः उक्तः; यः कर्मणा कार्याणां पारं गच्छति, सः बुद्धिमान्। दुर्मते, केनचित् दुरवापस्य अर्थस्य हीनार्थः सः त्वं वाचा व्याहृत्य ‘कृतार्थः अस्मि’ इति जानीषे। अन्तर्धानगतेन त्वया यत् तदा आजौ चरितं, सः तस्कराचरितः मार्गः, न एषः वीरनिषेवितः। राक्षस, यथा अहं तव बाणपथं प्राप्य स्थितः अस्मि, अद्य तत् तेजः दर्शयस्व; वाचा किं विकत्थसे?’ लक्ष्मणस्य उत्तरं वाक्यशूरत्वस्य कर्मशूरत्वस्य च भेदं दर्शयति। इन्द्रजितः पूर्वविजयः अदृश्यरूपेण प्राप्तः, अतः सः ‘तस्कराचरितः मार्गः’ इति निन्दितः — चोरः अपि अदृश्यः सन् एव परधनं हरति। ‘बाणपथं प्राप्य स्थितः अस्मि’ इति वचनं लक्ष्मणस्य निर्भयताम् आह्वानं च सूचयति — अहं त्वत्सम्मुखे प्रत्यक्षः, त्वम् अपि प्रत्यक्षः युध्यस्व। अत्र ‘राघवः’ इति पदं मुद्रणे लक्ष्मणम् एव निर्दिशति, समीक्षिते तु ‘लक्ष्मणः’ इति स्पष्टम्। एषः संवादः धर्मयुद्धस्य कपटयुद्धस्य च विरोधं स्पष्टं करोति, यः अस्य सर्गस्य मूलविषयः। लक्ष्मणः अभीतवदनः इति कविः विशेषतः कथयति — तस्य मुखे भयस्य लेशः अपि नास्ति। एवं लक्ष्मणः संक्षेपेण किन्तु तीक्ष्णतया वदति। तस्य वचनेषु क्रोधः संयमः च मिश्रितौ।

एवम् उक्तः महाबलः समितिंजयः इन्द्रजित् भीमं धनुः परामृश्य निशितान् बाणान् ससर्ज। तेन सृष्टाः महावेगाः सर्पविषोपमाः शराः लक्ष्मणं सम्प्राप्य श्वसन्तः पन्नगाः इव पेतुः। वेगवान् रावणात्मजः इन्द्रजित् अतिमहावेगैः शरैः युद्धे शुभलक्षणं सौमित्रिं विव्याध। शरैः अतिविद्धाङ्गः रुधिरेण समुक्षितः श्रीमान् लक्ष्मणः विधूमः पावकः इव शुशुभे। इन्द्रजित् तु आत्मनः कर्म प्रसमीक्ष्य अभिगम्य च सुमहानादं विनद्य इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘सौमित्रे, मत्कार्मुकच्युताः शितधाराः पत्रिणः जीवितान्तकाः ते शराः अद्य जीवितम् आदास्यन्ते। लक्ष्मण, अद्य मया निहतं गतासुं त्वां गोमायुसङ्घाः श्येनसङ्घाः गृध्राः च निपतन्तु। परमदुर्मतिः रामः सदानार्यं क्षत्रबन्धुं भक्तं भ्रातरं त्वाम् अद्य एव मया हतं द्रक्ष्यति। सौमित्रे, अद्य मया निहतं विस्रस्तकवचं व्यपविद्धशरासनं हृतोत्तमाङ्गं त्वां भूमौ द्रक्ष्यति।’ ‘विधूमः पावकः इव’ इति उपमा अतीव सुन्दरी — रुधिरेण रक्तः लक्ष्मणः निर्धूमः प्रज्वलितः अग्निः इव भासते, न तु दुर्बलः दृश्यते। इन्द्रजितः वचनेषु मृत्योः भीषणानि चित्राणि — शृगालाः श्येनाः गृध्राः च शवं खादन्ति। सः रामं ‘परमदुर्मतिः’ इति, लक्ष्मणं ‘क्षत्रबन्धुः’ इति च निन्दति, येन तयोः क्षत्रियत्वम् एव तिरस्करोति। परन्तु तस्य प्रहारः यावान् अपि घोरः, लक्ष्मणः न विचलितः। इन्द्रजितः प्रथमः प्रहारः सफलः — लक्ष्मणः विद्धः, तस्य शरीरात् रुधिरं स्रवति। किन्तु कविः तं दुर्बलं न दर्शयति, अपितु विधूमः अग्निः इव तेजस्वी। इन्द्रजित् तु स्वकर्म दृष्ट्वा विजयम् एव निश्चितं मत्वा पुनः गर्जति। तस्य वचनेषु द्विवारं ‘अद्य’ इति पदम्, त्रिवारं च ‘मया’ ‘हतम्’ इति पदानि, येन तस्य आत्मश्रद्धा अतिमात्रं प्रकटा। ‘भक्तं भ्रातरम्’ इति वचनं रामलक्ष्मणयोः परस्परस्नेहं शत्रोः मुखात् अपि प्रमाणीकरोति। तस्य निन्दावचनानि — ‘क्षत्रबन्धुः’, ‘अनार्यः’, ‘परमदुर्मतिः’ — राक्षसस्य दर्पं दर्शयन्ति। सर्पाणाम् उपमा इन्द्रजितः शराणां विषसमानं घातकत्वं दर्शयति — ते श्वसन्तः पन्नगाः इव लक्ष्मणम् आक्रमन्ति। एवं युद्धस्य प्रथमं चरणं इन्द्रजितः अनुकूलं दृश्यते, किन्तु अग्रे परिस्थितिः परिवर्तते। तथापि लक्ष्मणः मौनं धृत्वा उत्तरस्य अवसरं प्रतीक्षते।

एवं ब्रुवाणं परुषं संक्रुद्धं रावणात्मजं हेतुमत् वाक्यम् अर्थज्ञः लक्ष्मणः प्रत्युवाच — ‘क्रूरकर्मन् दुर्बुद्धे राक्षस, वाग्बलं त्यज; अथ कस्मात् एतत् वदसि? सुकर्मणा सम्पादय। राक्षस, कर्म अकृत्वा किमर्थम् इह कत्थसे? तत् कर्म कुरु, येन तव कत्थनं श्रद्धेयं भवेत्। पुरुषादन, परुषं वाक्यम् अनुक्त्वा, किंचित् अपि अनवक्षिपन्, अविकत्थन् त्वां वधिष्यामि, पश्य।’ इति उक्त्वा लक्ष्मणः आकर्णपूरितान् पञ्च नाराचान् शरान् महावेगात् राक्षसोरसि विजघान। सुपत्रवाजिताः ज्वलिताः पन्नगाः इव ते बाणाः नैर्ऋतोरसि सवितुः रश्मयः इव अभासन्त। तेन शरैः आहतः सरोषः रावणात्मजः सुप्रयुक्तैः त्रिभिः बाणैः लक्ष्मणं प्रतिविव्याध। परस्परजयैषिणोः नरराक्षससिंहयोः सः महाभीमः तुमुलः विमर्दः युद्धे बभूव। उभौ विक्रान्तौ बलसम्पन्नौ विक्रमशालिनौ, उभौ परमदुर्जयौ अतुल्यबलतेजसौ। तौ वीरौ नभोगतौ ग्रहौ इव तदा युयुधाते, बलवृत्रौ इव युधि दुष्प्रधर्षणौ। महात्मानौ तौ केसरिणौ इव युयुधाते; बहून् मार्गणौघान् अवसृजन्तौ अवस्थितौ नरराक्षसमुख्यौ प्रहृष्टौ अभ्ययुध्यताम्। लक्ष्मणस्य उत्तरं वाक्यसंयमस्य आदर्शः — सः वदति ‘परुषं वाक्यम् अनुक्त्वा अहं त्वां हनिष्यामि’, अर्थात् कर्म एव मम उत्तरम्। इन्द्रवृत्रयोः उपमा पुराणप्रसिद्धं महायुद्धं स्मारयति। अत्र सप्तविंशः श्लोकः एकत्रिंशः च वुल्गेटमात्रौ। षट्त्रिंशः श्लोकः षट्पादः। समीक्षितसंस्करणे ६.०७५ सर्गः अत्र समाप्यते, तत्र अन्ते वंशस्थवृत्तेन एकः श्लोकः (६.०७५.०३३) अस्ति, यः अस्मिन् मुद्रणे नास्ति; वुल्गेटे अत्र सर्गच्छेदः अपि नास्ति, कथा अविच्छिन्ना प्रवर्तते। अत्र लक्ष्मणः इन्द्रजितं ‘पुरुषादन’ इति सम्बोधयति, यत् राक्षसानां नरभक्षणस्वभावं स्मारयति। तस्य पञ्च नाराचाः आकर्णपूरिताः — अर्थात् धनुः कर्णपर्यन्तम् आकृष्य पूर्णबलेन मुक्ताः। ते राक्षसस्य वक्षसि सूर्यरश्मयः इव भासन्ते — ज्वलिताः तेजस्विनः। इन्द्रजित् केवलं त्रिभिः बाणैः प्रत्युत्तरं ददाति, येन प्रथमवारं लक्ष्मणस्य प्रहारः अधिकः दृश्यते। ततः उभयोः समानबलत्वं कविः बहुभिः विशेषणैः उपमाभिः च वर्णयति — ग्रहौ, बलवृत्रौ, केसरिणौ। नभोगतौ ग्रहौ इव इति उपमा आकाशे ग्रहयुद्धस्य ज्योतिषप्रसिद्धं दृश्यं स्मारयति, यत् लोकस्य अनिष्टसूचकम्। एवं युद्धस्य प्रथमः भागः समाप्यते, यस्मिन् द्वौ अपि योद्धारौ परस्परस्य बलं परीक्षितवन्तौ। ‘अविकत्थन्’ इति लक्ष्मणस्य प्रतिज्ञा तस्य चरित्रस्य मूलगुणं प्रकाशयति — सः कदापि आत्मश्लाघां न करोति। ‘वाग्बलं त्यज’ इति तस्य उपदेशः सर्वेषां योद्धॄणां कृते शिक्षा। सूर्यरश्मीनाम् उपमायां लक्ष्मणस्य सूर्यवंशस्य स्मरणम् अपि ध्वन्यते — सूर्यवंशजस्य बाणाः सूर्यरश्मयः इव। युद्धस्य समत्वं दर्शयितुं कविः ‘उभौ’ इति पदं पुनः पुनः प्रयुङ्क्ते।

ततः अमित्रकर्षणः दाशरथिः शरान् संधाय क्रुद्धः सर्पः इव श्वसन् राक्षसेन्द्राय ससर्ज। तस्य ज्यातलनिर्घोषं श्रुत्वा सः राक्षसाधिपः विवर्णवदनः भूत्वा लक्ष्मणं समुदैक्षत। विवर्णवदनं रावणात्मजं राक्षसं दृष्ट्वा विभीषणः युद्धसंयुक्तं सौमित्रिं प्रत्युवाच — ‘महाबाहो, अस्मिन् रावणात्मजे यानि निमित्तानि उपपश्यामि, तैः एषः भग्नः इति न संशयः; तेन त्वर।’ ततः सौमित्रिः आशीविषोपमान् शरान् संधाय विषोल्बणान् सर्पान् इव विशिखान् तस्मिन् मुमोच। लक्ष्मणेन शक्राशनिसमस्पर्शैः शरैः आहतः सः मुहूर्तं मूढः सर्वसंक्षुभितेन्द्रियः अभवत्। मुहूर्तेन संज्ञाम् उपलभ्य प्रत्यागतेन्द्रियः सः आजौ अवस्थितं वीरं दशरथात्मजं ददर्श, रोषात् संरक्तलोचनः सौमित्रिम् अभिचक्राम च। अत्र युद्धस्य गतिः परिवर्तिता — प्रथमवारं इन्द्रजितः मुखे भयस्य चिह्नं दृश्यते। विभीषणः तस्य मुखस्य वैवर्ण्यं दृष्ट्वा तस्य अन्तःस्थितं भयं जानाति, यतः सः तं बाल्यात् जानाति। ‘निमित्तानि’ इति पदं शकुनानि अपि सूचयति। इन्द्रस्य अशनेः समस्पर्शाः शराः इन्द्रजितं क्षणं मूर्च्छितं कुर्वन्ति — इन्द्रस्य विजेता अद्य इन्द्रवज्रसदृशैः शरैः एव आहतः इति काव्यन्यायः। अस्मात् श्लोकात् एव समीक्षितस्य ६.०७६ सर्गस्य पाठः आरभते। त्रिचत्वारिंशः श्लोकः षट्पादः। लक्ष्मणस्य धनुषः ज्यातलनिर्घोषः एव शत्रोः हृदये भयम् उत्पादयति — एतत् तस्य धनुर्विद्यायाः प्रभावम् अद्भुतं दर्शयति। विभीषणस्य ‘त्वर’ इति आदेशः पुनः कालस्य महत्त्वं स्मारयति — भग्नः शत्रुः यदि पुनः बलं प्राप्नुयात्, तर्हि पुनः दुर्जयः स्यात्। इन्द्रजितः मूर्च्छा क्षणिका, सः शीघ्रम् एव संज्ञां प्राप्य पुनः आक्रमति — तस्य धैर्यम् अपि प्रशंसनीयम्। ‘क्रुद्धः सर्पः इव श्वसन्’ इति लक्ष्मणस्य वर्णनं तस्य रोषस्य तीव्रतां दर्शयति।

आसाद्य च सः पुनः एनं परुषं वचः अब्रवीत् — ‘प्रथमे युद्धे मम पराक्रमं किं न स्मरसि, यदा भ्रात्रा सह निबद्धः त्वं युधि विचेष्टसे? महायुद्धे वज्राशनिसमैः शरैः युवां खलु प्रथमं सपुरःसरौ विसंज्ञौ भूमौ शायितौ। स्मृतिः वा ते नास्ति इति मन्ये; व्यक्तं वा यमसादनं गन्तुम् इच्छसि, यत् त्वं माम् आधर्षयितुम् इच्छसि। यदि प्रथमे युद्धे मम पराक्रमः न दृष्टः, अद्य त्वां दर्शयिष्यामि; इदानीं व्यवस्थितः तिष्ठ।’ इति उक्त्वा सः सप्तभिः बाणैः लक्ष्मणम् अभिविव्याध, तीक्ष्णधारैः शरोत्तमैः दशभिः हनूमन्तं च। ततः सुप्रयुक्तेन शरशतेन वीर्यवान् क्रोधात् द्विगुणसंरब्धः विभीषणं निर्बिभेद। इन्द्रजिता कृतं तत् कर्म दृष्ट्वा रामानुजः तदा ‘न एतत् किंचित्’ इति ब्रुवन् अचिन्तयित्वा प्रहसन्, नरपुंगवः अभीतवदनः क्रुद्धः लक्ष्मणः युधि घोरान् शरान् संगृह्य रावणिं प्रति मुमोच — ‘निशाचर, रणगताः शूराः एवं न प्रहरन्ति; तव इमे शराः लघवः अल्पवीर्याः सुखाः हि। युद्धकाङ्क्षिणः शूराः समरे एवं न युध्यन्ते।’ इति एवं तं ब्रुवन् धन्वी शरैः अभिववर्ष ह। इन्द्रजितः वचनं पूर्वोक्तस्य पुनरावृत्तिः — अस्मिन् सर्गे सः द्विवारं नागपाशविजयं स्मारयति, एकवारं दशमे एकादशे च श्लोके (ये वुल्गेटमात्राः), पुनः अत्र समीक्षितेन सह समाने पाठे। तस्य शरप्रहारः त्रिषु वीरेषु विभक्तः — लक्ष्मणे सप्त, हनुमति दश, विभीषणे शतम् — अत्र विभीषणं प्रति तस्य विशेषः क्रोधः प्रकटः, यः पूर्वसर्गस्य विवादस्य फलम्। लक्ष्मणस्य हासः अवहेलना च तस्य आत्मबलं सूचयतः — ‘एते शराः सुखाः’ इति व्यङ्ग्येन सः शत्रोः प्रहारं तुच्छं दर्शयति। चतुश्चत्वारिंशः श्लोकः षट्पादः। इन्द्रजितः एतत् पुनः पुनः पूर्वविजयस्मरणं तस्य आत्मविश्वासस्य क्षीणतां सूचयति — यः वर्तमाने जयं न पश्यति, सः भूतकालस्य विजयान् स्मरति। लक्ष्मणः तु तस्य प्रहारान् ‘सुखाः’ इति कथयन् तस्य गर्वं भनक्ति। एवं वाग्युद्धे अपि लक्ष्मणः एव जयी। विभीषणं प्रति शतं बाणाः — एतत् तस्य व्यक्तिगतं वैरं स्पष्टं करोति; पितृव्यस्य द्रोहः तस्य हृदये शल्यम् इव।

तस्य बाणैः सुविध्वस्तं काञ्चनं महत् कवचं रथोपस्थे अम्बरात् ताराजालम् इव व्यशीर्यत। नाराचैः विधूतवर्मा कृतव्रणः सः वीरः इन्द्रजित् समरे प्रत्यूषे भानुमान् इव बभूव। ततः संक्रुद्धः वीरः भीमविक्रमः रावणात्मजः समरे शरसहस्रेण लक्ष्मणं बिभेद। लक्ष्मणस्य महत् दिव्यं कवचं व्यशीर्यत; तौ अरिंदमौ कृतप्रतिकृतान्योन्यं बभूवतुः। अभीक्ष्णं निःश्वसन्तौ तौ युधि तुमुलं युध्येताम्, शरसंकृत्तसर्वाङ्गौ सर्वतः रुधिरोक्षितौ। सुदीर्घकालं तौ रणकर्मविशारदौ महात्मानौ वीरौ अन्योन्यं निशितैः शरैः ततक्षतुः, भीमपराक्रमौ आत्मजये यत्तौ बभूवतुः। शरौघैः तथा आकीर्णौ निकृत्तकवचध्वजौ तौ प्रस्रवणौ जलम् इव उष्णं रुधिरं सृजन्तौ आस्ताम्। कवचस्य भङ्गः युद्धस्य नूतनं स्तरं सूचयति — इदानीं उभौ निरावरणौ, प्रत्येकः प्रहारः साक्षात् शरीरं विदारयति। ‘ताराजालम् अम्बरात्’ इति उपमा काञ्चनकवचस्य खण्डानां दीप्तिं दर्शयति, ये आकाशात् पतन्तः तारकाः इव प्रकाशन्ते। ‘प्रत्यूषे भानुमान् इव’ इति उपमा — रक्तव्रणैः युक्तः इन्द्रजित् प्रभाते रक्तसूर्यः इव — समीक्षिते तु ‘प्ररूढः इव सानुमान्’ इति भिन्नम्। ‘कृतप्रतिकृतान्योन्यम्’ इति पदेन प्रहारप्रतिप्रहारयोः समता सूच्यते। प्रस्रवणस्य उपमा तयोः शरीरेभ्यः रुधिरस्य निरन्तरं प्रवाहं चित्रयति। षट्पञ्चाशत्तमः सप्तपञ्चाशत्तमः ऊनषष्टितमः षष्टितमः एकषष्टितमः च श्लोकाः वुल्गेटमात्राः; ऊनषष्टितमः षट्पादः। प्रथमं इन्द्रजितः कवचं भग्नं, ततः लक्ष्मणस्य — एवं क्रमः अपि लक्ष्मणस्य प्राधान्यं सूचयति। ‘अभीक्ष्णं निःश्वसन्तौ’ इति पदद्वयं तयोः श्रमं दर्शयति, तथापि तौ युद्धं न त्यजतः। ‘आत्मजये यत्तौ’ इति पदेन सूच्यते यत् प्रत्येकः स्वविजयाय सर्वं प्रयत्नं करोति, न कश्चित् पराजयं स्वीकरोति। दिव्यं कवचं लक्ष्मणस्य, काञ्चनं कवचम् इन्द्रजितः — द्वयोः अपि रक्षणं नष्टम्, इदानीं केवलं शौर्यम् एव रक्षकम्। प्रस्रवणाभ्यां जलम् इव तयोः शरीराभ्यां रुधिरं स्रवति — एषा उपमा पर्वतेभ्यः निर्झराणां प्रवाहं स्मारयति, यतः तौ योद्धारौ अपि पर्वतौ इव अचलौ। निकृत्ताः ध्वजाः तयोः रथयोः शोभां अपि नष्टां दर्शयन्ति। एवं युद्धस्य द्वितीयं चरणं समाप्यते।

शरवर्षं ततः घोरं भीमनिःस्वनं मुञ्चतोः तयोः आकाशे सासारयोः नीलयोः कालमेघयोः इव रूपम् आसीत्। युध्यमानयोः तयोः अथ महान् कालः व्यतीयात्, न च तौ युद्धवैमुख्यं क्लमं वा उपजग्मतुः। अस्त्रविदां श्रेष्ठौ पुनः पुनः अस्त्राणि दर्शयन्तौ तौ अन्तरिक्षे उच्चावचाकारान् शरान् बबन्धतुः। व्यपेतदोषं लघु चित्रं सुष्ठु च अस्यन्तौ उभौ नरराक्षसौ तुमुलं घोरं युद्धं चक्रतुः। तयोः पृथक् पृथक् भीमः तलनिस्वनः शुश्रुवे, दारुणः निर्घातः इव कम्पं जनयामास। समरमत्तयोः सुघोरयोः तयोः सः शब्दः गगने निष्टनतोः मेघयोः इव भ्राजते स्म। सुवर्णपुङ्खैः नाराचैः कृतव्रणौ बलवन्तौ कीर्तिमन्तौ जये धृतौ तौ रुधिरं प्रसुस्रुवाते। तयोः गात्रयोः निपतिताः रुक्मपुङ्खाः शराः असृग्दिग्धाः विनिष्पेतुः, धरणीतलं विविशुः च। अन्ये सुनिशितैः शस्त्रैः आकाशे संजघट्टिरे; तयोः बाणाः सहस्रशः बभञ्जुः चिच्छिदुः च। सः रणः घोरः बाणमयः चयः बभूव, सत्रे दीप्ताभ्याम् अग्निभ्याम् इव कुशमयः चयः। महात्मनोः तयोः कृतव्रणौ देहौ वने निष्पत्रौ सुपुष्पौ किंशुकशाल्मली इव शुशुभाते। परस्परजयैषिणौ इन्द्रजित् लक्ष्मणः च मुहुर्मुहुः तुमुलं घोरं संनिपातं चक्रतुः। लक्ष्मणः युद्धे रावणिं, रावणिः अपि लक्ष्मणम्, अन्योन्यम् अभिघ्नन्तौ तौ श्रमं न प्रतिपद्यताम्। शरीरस्थैः अवगाढैः बाणजालैः तरस्विनौ महावीर्यौ तौ प्ररूढौ पर्वतौ इव शुशुभाते। शरैः भृशं संवृतानि रुधिरसिक्तानि तयोः सर्वगात्राणि ज्वलन्तः पावकाः इव बभ्राजुः। तयोः युध्यमानयोः अथ महान् कालः व्यतीयात्, न च तौ युद्धवैमुख्यं श्रमं वा अभिजग्मतुः। अथ समरमुखेषु अजितस्य लक्ष्मणस्य समरपरिश्रमं निहन्तुं प्रियहितम् उपपादयन् महात्मा विभीषणः समरम् उपेत्य अवतस्थे। अस्मिन् खण्डे कविः उपमानां परम्परया युद्धस्य दीर्घतां तीव्रतां च चित्रयति — मेघौ, निर्घातः, किंशुकशाल्मली, प्ररूढौ पर्वतौ, ज्वलन्तौ पावकौ। सत्रे कुशचयस्य उपमा यज्ञरूपकं युद्धे आरोपयति — रणः यज्ञः, बाणाः कुशाः, वीरौ अग्नी। किंशुकशाल्मल्योः उपमा विशेषतः सुन्दरी — निष्पत्रौ पुष्पितौ वृक्षौ रक्तपुष्पैः आवृतौ, तथा तयोः शरीरे व्रणैः रक्तवर्णे। ‘तयोरथ महान्कालो व्यतीयाद्युध्यमानयोः’ इति पादः द्विवारं पठितः (६२, ७६), द्वितीये स्थले ‘श्रमं चाप्यभिजग्मतुः’ इति भिन्नेन उत्तरार्धेन; समीक्षिते सः एकवारम् एव। द्विषष्टितमः, पञ्चषष्टितमस्य उत्तरार्धः, षट्षष्टितमस्य पूर्वार्धः, सप्तषष्टितमः च वुल्गेटमात्राः। अन्तिमः श्लोकः पुष्पिताग्रावृत्तेन निबद्धः, यस्मिन् विभीषणस्य आगमनं अग्रिमसर्गस्य सेतुः भवति। अस्य सर्गस्य अन्तिमः भागः युद्धवर्णनस्य उत्कर्षः — कविः कथायाः गतिं मन्दीकृत्य युद्धस्य प्रत्येकं क्षणं विस्तरेण चित्रयति। तयोः तलनिस्वनः निर्घातः इव भूमिं कम्पयति, तयोः बाणाः आकाशे परस्परं संघट्टन्ते, भग्नाः छिन्नाः च भवन्ति। सुवर्णपुङ्खाः शराः शरीरं भित्त्वा रुधिरलिप्ताः भूमौ प्रविशन्ति — अनेन तेषां वेगः सूच्यते। ‘न श्रमं प्रतिपद्यताम्’ ‘न च तौ युद्धवैमुख्यम्’ इति पुनः पुनः उक्तिः तयोः अक्षयं धैर्यं दर्शयति। अन्ते विभीषणस्य आगमनेन कथायाः नूतनः अध्यायः आरभते — सः लक्ष्मणस्य श्रमं दूरीकर्तुं स्वयं युद्धे प्रवर्तते, यत् अग्रिमसर्गे वर्णितम्। ‘समरमुखेष्वजितस्य’ इति लक्ष्मणस्य विशेषणं तस्य अपराजेयत्वं स्मारयति। ‘प्रियहितम्’ इति पदेन विभीषणस्य मैत्री स्वार्थरहिता इति च सूच्यते। पुनः पुनः आगतः ‘तयोरथ महान् कालः व्यतीयात्’ इति पादः युद्धस्य दीर्घकालत्वं काव्यशैल्या दृढीकरोति — कविः स्वयं श्रोतारं स्मारयति यत् एतत् युद्धं शीघ्रं न समाप्यते। शरीरस्थैः बाणजालैः तौ प्ररूढौ पर्वतौ इव इति उपमा — यथा पर्वतेषु वृक्षाः प्ररोहन्ति, तथा तयोः देहेषु बाणाः निखाताः। सर्वगात्राणि ज्वलन्तः पावकाः इव इति अन्तिमा उपमा — रक्तसिक्तानि अङ्गानि अग्नेः ज्वालाः इव रक्तवर्णानि। एवं अस्मिन् सर्गे युद्धं निर्णयं न प्राप्तं; निर्णायकः क्षणः अग्रिमसर्गेषु आगमिष्यति, यदा लक्ष्मणः ऐन्द्रास्त्रेण इन्द्रजितं हनिष्यति। अत्र कविः युद्धस्य भीषणतां सौन्दर्यं च युगपत् दर्शयति, येन वीररसः करुणरसः च मिश्रितौ।