- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- जातः हर्षः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
युद्धकाण्डम् — सप्ताशीतितमः सर्गः
इन्द्रजिद्विभीषणसंवादः
न्यग्रोधस्य दर्शनम्, इन्द्रजितः होमस्थानम्, लक्ष्मणस्य आह्वानम्, इन्द्रजितः विभीषणनिन्दा, विभीषणस्य प्रत्युत्तरं रावणदोषवर्णनं च
एवम् उक्त्वा हृष्टः विभीषणः धनुष्पाणिं लक्ष्मणं समीपस्थं महद् वनं नीत्वा नीलजीमूतसंकाशं भीमदर्शनं न्यग्रोधम् अदर्शयत् — ‘अत्र भूतेभ्यः बलिं दत्त्वा रावणात्मजः सर्वभूतानाम् अदृश्यः भूत्वा शत्रून् निहन्ति; अप्रविष्टम् एव तं न्यग्रोधं सरथं साश्वसारथिं शरैः विध्वंसय।’ लक्ष्मणः धनुः विस्फारयन् तत्र अवस्थितः। तदा अग्निवर्णेन रथेन इन्द्रजित् प्रत्यदृश्यत, लक्ष्मणः च तं युद्धाय समाह्वयत्। इन्द्रजित् तु विभीषणं दृष्ट्वा ‘त्वं मम पितृव्यः भूत्वा पुत्रस्य द्रुह्यसि; स्वजनम् उत्सृज्य परभृत्यत्वम् आगतः असि; स्वपक्षत्यागी पश्चात् तैः एव हन्यते’ इति परुषम् अब्रवीत्। विभीषणः प्रत्युवाच — ‘राक्षसकुले जातः अपि मम शीलम् अराक्षसम्; परस्वहरणं परदाराभिमर्शनं सुहृदाम् अतिशङ्का च क्षयावहाः दोषाः; एतैः दोषैः अहं भ्रातरं त्यक्तवान्। नेयं लङ्का, न त्वं, न च ते पिता स्थास्यति। न्यग्रोधं प्रवेष्टुं न शक्यसे; लक्ष्मणेन सह युध्यस्व, अद्य जीवन् न गमिष्यसि।’
१न्यग्रोधस्य दर्शनं, इन्द्रजितः आगमनं, लक्ष्मणस्य आह्वानम्
१एवमुक्त्वा तु सौमित्रिं जातहर्षो विभीषणः।
धनुष्पाणिं तमादाय त्वरमाणो जगाम सः॥
२अविदूरं ततो गत्वा प्रविश्य तु महद्वनम्।
अदर्शयत तत्कर्म लक्ष्मणाय विभीषणः॥
३नीलजीमूतसंकाशं न्यग्रोधं भीमदर्शनम्।
तेजस्वी रावणभ्राता लक्ष्मणाय न्यवेदयत्॥
४इहोपहारं भूतानां बलवान्रावणात्मजः।
उपहृत्य ततः पश्चात्संग्राममभिवर्तते॥
५अदृश्यः सर्वभूतानां ततो भवति राक्षसः।
निहन्ति समरे शत्रून्बध्नाति च शरोत्तमैः॥
६तमप्रविष्टं न्यग्रोधं बलिनं रावणात्मजम्।
विध्वंसय शरैर्दीप्तैः सरथं साश्वसारथिम्॥
७तथेत्युक्त्वा महातेजाः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः।
बभूवावस्थितस्तत्र चित्रं विस्फारयन्धनुः॥
८स रथेनाग्निवर्णेन बलवान्रावणात्मजः।
इन्द्रजित्कवची खड्गी सध्वजः प्रत्यदृश्यत॥
९तमुवाच महातेजाः पौलस्त्यमपराजितम्।
समाह्वये त्वां समरे सम्यग्युद्धं प्रयच्छ मे॥
एवं सौमित्रिम् उक्त्वा जातहर्षः विभीषणः धनुष्पाणिं तम् आदाय त्वरमाणः जगाम। अविदूरं गत्वा महत् वनं प्रविश्य विभीषणः लक्ष्मणाय तत् कर्म अदर्शयत्। तेजस्वी रावणभ्राता नीलजीमूतसंकाशं भीमदर्शनं न्यग्रोधं लक्ष्मणाय न्यवेदयत् — ‘इह बलवान् रावणात्मजः भूतानाम् उपहारम् उपहृत्य ततः पश्चात् संग्रामम् अभिवर्तते। ततः सः राक्षसः सर्वभूतानाम् अदृश्यः भवति, समरे शत्रून् निहन्ति, शरोत्तमैः बध्नाति च। तम् अप्रविष्टं न्यग्रोधं बलिनं रावणात्मजं सरथं साश्वसारथिं दीप्तैः शरैः विध्वंसय।’ ‘तथा’ इति उक्त्वा महातेजाः मित्रनन्दनः सौमित्रिः चित्रं धनुः विस्फारयन् तत्र अवस्थितः बभूव। सः बलवान् रावणात्मजः इन्द्रजित् अग्निवर्णेन रथेन कवची खड्गी सध्वजः प्रत्यदृश्यत। महातेजाः लक्ष्मणः तम् अपराजितं पौलस्त्यम् उवाच — ‘समरे त्वां समाह्वये; सम्यक् युद्धं मे प्रयच्छ।’ अत्र न्यग्रोधवृक्षः इन्द्रजितः शक्तेः केन्द्रम् — तत्र भूतबलिं दत्त्वा सः अदृश्यत्वं प्राप्नोति, येन पूर्वं रामलक्ष्मणौ नागपाशेन बद्धौ। विभीषणः तस्य रहस्यं जानाति, अतः सः लक्ष्मणं तत्र एव नयति, यत्र इन्द्रजित् प्रवेष्टुम् इच्छति। ‘अप्रविष्टम्’ इति पदं निर्णायकम् — वृक्षं प्रविष्टः चेत् सः अदृश्यः, अतः ततः पूर्वम् एव प्रहर्तव्यः। लक्ष्मणस्य ‘सम्यग्युद्धं प्रयच्छ’ इति आह्वानं धर्मयुद्धस्य आग्रहं दर्शयति — मायायुद्धं त्यक्त्वा समक्षं युध्यस्व इति। ‘जातहर्षः’ इति विभीषणस्य विशेषणं तस्य आत्मविश्वासं दर्शयति, यतः सः उपायस्य साफल्यं पूर्वम् एव पश्यति। अत्र कविः इन्द्रजितः युद्धपद्धतेः रहस्यं विस्तरेण कथयति — प्रथमं भूतानाम् उपहारः, ततः अदृश्यत्वं, ततः शरैः शत्रूणां बन्धनं वधः च। एषा एव पद्धतिः पूर्वं नागपाशप्रसङ्गे ब्रह्मास्त्रप्रसङ्गे च दृष्टा, यदा रामलक्ष्मणौ सर्वा वानरसेना च मूर्च्छिताः आसन्। अतः विभीषणस्य ज्ञानं लक्ष्मणस्य कृते जीवनरक्षकम्। इन्द्रजितः अग्निवर्णः रथः, कवचं, खड्गः, ध्वजः च तस्य युद्धसज्जतां दर्शयन्ति — सः होमं त्यक्त्वा अपि पूर्णतया सन्नद्धः आगतः। एवं युद्धस्य रङ्गभूमिः सज्जा।
Having spoken so to Saumitri, Vibhīṣaṇa, full of joy, already sure his plan would succeed, took him, bow in hand, and hurried off. They went not far, entered a great forest, and there Vibhīṣaṇa showed Lakṣmaṇa the place of the rite. The splendid brother of Rāvaṇa pointed out a banyan tree, dark as a black cloud and fearsome to see, and said: "Here the mighty son of Rāvaṇa makes his offering to the spirits, and only then goes into battle. After that the rākṣasa becomes invisible to all beings; he strikes down his enemies in battle and binds them with his splendid arrows. Before he can enter the banyan, destroy the mighty son of Rāvaṇa with your blazing arrows, together with his chariot, horses and charioteer." The banyan was the centre of Indrajit's power: there he offered to the spirits and gained the invisibility with which he had bound Rāma and Lakṣmaṇa with the serpent-noose, and with which he had struck down the brothers and the whole monkey army by the weapon of Brahmā. Vibhīṣaṇa knew his secret and so led Lakṣmaṇa to the very place Indrajit meant to enter, and his knowledge saved Lakṣmaṇa's life. "Before he can enter" was the decisive point: once inside the tree he would be invisible, so he had to be struck first. Saying, "So be it," the glorious Saumitri, delight of his friends, took his stand there, twanging his splendid bow. Then the mighty son of Rāvaṇa, Indrajit, appeared in a chariot the colour of fire, armoured, sword in hand, his banner flying; even having abandoned his rite, he had come fully armed. The glorious Lakṣmaṇa said to that undefeated son of Pulastya's line: "I challenge you to battle. Give me a fair fight." His challenge was a demand for a righteous fight: give up your sorcery and fight me face to face. So the stage was set.
२इन्द्रजितः विभीषणनिन्दा
१०एवमुक्तो महातेजा मनस्वी रावणात्मजः।
अब्रवीत्परुषं वाक्यं तत्र दृष्ट्वा विभीषणम्॥
११इह त्वं जातसंवृद्धः साक्षाद्भ्राता पितुर्मम।
कथं द्रुह्यसि पुत्रस्य पितृव्यो मम राक्षस॥
१२न ज्ञातित्वं न सौहार्दं न जातिस्तव दुर्मते।
प्रमाणं न च सौदर्यं न धर्मो धर्मदूषण॥
१३शोच्यस्त्वमसि दुर्बुद्धे निन्दनीयश्च साधुभिः।
यस्त्वं स्वजनमुत्सृज्य परभृत्यत्वमागतः॥
१४नैतच्छिथिलया बुद्ध्या त्वं वेत्सि महदन्तरम्।
क्व च स्वजनसंवासः क्व च नीच पराश्रयः॥
१५गुणवान्वा परजनः स्वजनो निर्गुणोऽपि वा।
निर्गुणः स्वजनः श्रेयान्यः परः पर एव सः॥
१६यः स्वपक्षं परित्यज्य परपक्षं निषेवते।
स स्वपक्षे क्षयं याते पश्चात्तैरेव हन्यते॥
१७निरनुक्रोशता चेयं यादृशी ते निशाचर।
स्वजनेन त्वया शक्यं पौरुषं रावणानुज॥
एवम् उक्तः महातेजाः मनस्वी रावणात्मजः तत्र विभीषणं दृष्ट्वा परुषं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘राक्षस, इह जातः संवृद्धः च त्वं मम पितुः साक्षात् भ्राता, मम पितृव्यः; कथं पुत्रस्य द्रुह्यसि? दुर्मते, न ज्ञातित्वं, न सौहार्दं, न जातिः तव प्रमाणम्; न च सौदर्यं, न धर्मः, धर्मदूषण। दुर्बुद्धे, त्वं शोच्यः असि, साधुभिः निन्दनीयः च, यः त्वं स्वजनम् उत्सृज्य परभृत्यत्वम् आगतः। शिथिलया बुद्ध्या त्वं महत् अन्तरं न वेत्सि — क्व च स्वजनसंवासः, क्व च नीचः पराश्रयः। परजनः गुणवान् वा स्यात्, स्वजनः निर्गुणः अपि वा; निर्गुणः अपि स्वजनः श्रेयान्, यः परः सः पर एव। यः स्वपक्षं परित्यज्य परपक्षं निषेवते, सः स्वपक्षे क्षयं याते पश्चात् तैः एव हन्यते। रावणानुज निशाचर, यादृशी ते इयं निरनुक्रोशता, तादृशं पौरुषं स्वजनेन त्वया एव शक्यम्।’ इन्द्रजितः आक्षेपः कुलधर्मस्य आधारेण — स्वजनः निर्गुणः अपि श्रेयान् इति। सः विभीषणं ‘धर्मदूषण’ इति वदति, यतः तस्य मते कुलत्यागः एव परमः अधर्मः। ‘परभृत्यत्वम्’ इति पदेन सः विभीषणं रामस्य दासं मत्वा उपहसति। ‘पश्चात् तैः एव हन्यते’ इति भविष्यवाणी अपि तस्य वचने अस्ति — स्वपक्षत्यागी अन्ते नूतनैः स्वामिभिः अपि त्यज्यते इति। एते तर्काः पूर्वं रावणेन अपि उक्ताः, अतः इन्द्रजित् पितुः वचनम् एव अनुवदति। षोडशः श्लोकः वुल्गेटमात्रः, यः एतं तर्कं विशेषतः दृढीकरोति। इन्द्रजितः वचनेषु क्रोधः अपमानः च मिश्रितौ — सः विभीषणं ‘राक्षस’, ‘दुर्मते’, ‘दुर्बुद्धे’, ‘धर्मदूषण’ इति बहुधा सम्बोधयति। तस्य दृष्ट्या विभीषणस्य रामपक्षे गमनं केवलं स्वार्थाय, न धर्माय। एवं संवादः द्वयोः दृष्टिकोणयोः सङ्घर्षः — कुलनिष्ठा धर्मनिष्ठा च। सः विभीषणस्य जन्म वृद्धिं च लङ्कायाम् एव इति स्मारयति, येन तस्य कृतघ्नता दर्शिता भवेत्।
So addressed, the glorious and high-minded son of Rāvaṇa caught sight of Vibhīṣaṇa there and spoke harshly to him: "You were born here and grew up here; you are my father's own brother, my uncle, rākṣasa. How can you betray your own son? Kinship, friendship, family, none of these counts with you, fool, nor brotherhood of blood, nor righteousness, you defiler of righteousness. You are to be pitied, idiot, and despised by the good, you who have abandoned your own people to become another man's servant. With your feeble mind you cannot see the great difference between living among one's own and taking base refuge with strangers. The stranger may be virtuous and one's own kin without virtue, yet one's own kin, virtueless as he may be, is better; a stranger remains a stranger. He who abandons his own side to serve the other is killed by those very people once his own side is destroyed. Only a kinsman like you, night-ranger, younger brother of Rāvaṇa, could show such pitilessness." Indrajit's charge rests on loyalty to one's family: one's own kin, however worthless, is better than a stranger. He calls Vibhīṣaṇa a defiler of righteousness because to him abandoning one's family was the worst wrong of all; he mocks him as Rāma's servant; and he adds a prophecy, that a man who deserts his side is in the end cast off by his new masters too. Rāvaṇa had used these same arguments before, and Indrajit was echoing his father. Anger and contempt are mixed in his words as he calls Vibhīṣaṇa rākṣasa, fool, idiot and defiler of righteousness again and again, and by reminding him that he was born and raised in Laṅkā he tries to show him ungrateful. In his eyes Vibhīṣaṇa had gone over to Rāma for his own gain, not for dharma. The exchange is a clash of two outlooks, loyalty to family and loyalty to righteousness.
३विभीषणस्य प्रत्युत्तरं — स्वशीलं रावणदोषाः च
१८इत्युक्तो भ्रातृपुत्रेण प्रत्युवाच विभीषणः।
अजानन्निव मच्छीलं किं राक्षस विकत्थसे॥
१९राक्षसेन्द्रसुतासाधो पारुष्यं त्यज गौरवात्।
कुले यद्यप्यहं जातो रक्षसां क्रूरकर्मणाम्।
गुणो यः प्रथमो नृणां तन्मे शीलमराक्षसम्॥
२०न रमे दारुणेनाहं न चाधर्मेण वै रमे।
भ्रात्रा विषमशीलोऽपि कथं भ्राता निरस्यते॥
२१धर्मात्प्रच्युतशीलं हि पुरुषं पापनिश्चयम्।
त्यक्त्वा सुखमवाप्नोति हस्तादाशीविषं यथा॥
२२परस्वहरणे युक्तं परदाराभिमर्शकम्।
त्याज्यमाहुर्दुरात्मानं वेश्म प्रज्वलितं यथा॥
२३परस्वानां च हरणं परदाराभिमर्शनम्।
सुहृदामतिशङ्का च त्रयो दोषाः क्षयावहाः॥
२४महर्षीणां वधो घोरः सर्वदेवैश्च विग्रहः।
अभिमानश्च रोषश्च वैरित्वं प्रतिकूलता॥
२५एते दोषा मम भ्रातुर्जीवितैश्वर्यनाशनाः।
गुणान्प्रच्छादयामासुः पर्वतानिव तोयदाः॥
२६दोषैरेतैः परित्यक्तो मया भ्राता पिता तव।
नेयमस्ति पुरी लङ्का न च त्वं न च ते पिता॥
भ्रातृपुत्रेण इति उक्तः विभीषणः प्रत्युवाच — ‘राक्षस, मम शीलम् अजानन् इव किं विकत्थसे? असाधो राक्षसेन्द्रसुत, गौरवात् पारुष्यं त्यज। क्रूरकर्मणां रक्षसां कुले यद्यपि अहं जातः, तथापि नृणां यः प्रथमः गुणः, तत् मम अराक्षसं शीलम्। दारुणेन अहं न रमे, न च अधर्मेण वै रमे; विषमशीलः अपि भ्राता भ्रात्रा कथं निरस्यते? धर्मात् प्रच्युतशीलं पापनिश्चयं पुरुषं त्यक्त्वा हस्तात् आशीविषम् इव सुखम् अवाप्नोति। परस्वहरणे युक्तं परदाराभिमर्शकं दुरात्मानं प्रज्वलितं वेश्म इव त्याज्यम् आहुः। परस्वानां हरणं, परदाराभिमर्शनं, सुहृदाम् अतिशङ्का च — एते त्रयः दोषाः क्षयावहाः। महर्षीणां घोरः वधः, सर्वदेवैः विग्रहः, अभिमानः, रोषः, वैरित्वं, प्रतिकूलता च — एते मम भ्रातुः जीवितैश्वर्यनाशनाः दोषाः तोयदाः पर्वतान् इव गुणान् प्रच्छादयामासुः। एतैः दोषैः तव पिता मम भ्राता मया परित्यक्तः; इयं पुरी लङ्का न अस्ति, न च त्वं, न च ते पिता।’ विभीषणस्य उत्तरं द्विविधम् — प्रथमं स्वशीलस्य स्थापनं, ततः रावणस्य दोषाणां गणना। सः कुलं शीलं च पृथक् करोति — जन्म राक्षसकुले, किन्तु आचारः सज्जनानाम्। आशीविषस्य दहतः गृहस्य च उपमे दर्शयतः यत् पापिनः त्यागः आत्मरक्षायै आवश्यकः, न तु द्रोहः। रावणस्य गुणाः अपि आसन् इति सः स्वीकरोति, किन्तु दोषैः ते मेघैः पर्वताः इव आवृताः। एकोनविंशः श्लोकः षट्पादः, एकविंशः द्वाविंशः च वुल्गेटमात्रौ। ‘गुणो यः प्रथमो नृणाम्’ इति वचनेन सः मानवीयं शीलं सर्वेभ्यः गुणेभ्यः उत्तमं वदति — कुलं जन्मना प्राप्यते, शीलं तु स्वेन आचरणेन। ‘भ्रात्रा विषमशीलः अपि कथं भ्राता निरस्यते’ इति प्रश्नेन सः स्वीकरोति यत् भ्रातृत्यागः सामान्यतः अयुक्तः, किन्तु यदा भ्राता धर्मात् प्रच्युतः पापनिश्चयः च, तदा तस्य त्यागः एव श्रेयान्। त्रयः क्षयावहाः दोषाः — परधनहरणं, परस्त्रीस्पर्शः, सुहृत्सु अविश्वासः — रावणे सर्वे अपि दृश्यन्ते, यतः सः कुबेरस्य धनं पुष्पकं च हृतवान्, सीतां हृतवान्, विभीषणं च अविश्वस्य निष्कासितवान्। अतः तस्य त्यागः धर्मसम्मतः इति सः प्रतिपादयति।
So addressed by his brother's son, Vibhīṣaṇa replied: "Why do you boast, rākṣasa, as though you did not know my character? Wicked son of the rākṣasa king, give up this harshness out of respect for your elders. Though I was born into the family of the cruel rākṣasas, my character is the first virtue of men, not a rākṣasa's. I take no pleasure in cruelty, nor in unrighteousness. How could a brother be cast out by his brother, even if their natures differ? Yet by casting off a man whose conduct has fallen from righteousness and who is set on sin, one finds happiness, as by shaking a venomous snake from one's hand. A wicked man given to stealing others' property and violating others' wives should be abandoned, they say, like a burning house. Seizing others' property, violating others' wives, and excessive distrust of friends: these three faults bring ruin. The terrible slaughter of great sages, war with all the gods, arrogance, anger, hostility and perversity, these faults of my brother, destroying his life and his sovereignty, have covered his virtues as clouds cover mountains. Because of these faults I abandoned my brother, your father. This city of Laṅkā will be no more, nor you, nor your father." His answer has two parts: first he establishes his own character, then he counts Rāvaṇa's faults. He separates birth from conduct: he was born among rākṣasas, but his conduct was that of good men, for birth is given but character is one's own doing, and character is the first of human virtues. He grants that casting off a brother is ordinarily wrong, but when a brother has fallen from righteousness and is bent on sin, leaving him is better; the images of the snake and the burning house show that abandoning a sinner is self-preservation, not betrayal. All three ruinous faults were seen in Rāvaṇa: he had taken Kubera's wealth and the Puṣpaka, carried off Sītā, and in his distrust driven Vibhīṣaṇa away. Vibhīṣaṇa grants that Rāvaṇa had virtues too, but his faults had hidden them as clouds hide mountains. So he argues that leaving him was in keeping with dharma.
४विभीषणस्य भर्त्सनं, लक्ष्मणेन युद्धाय आह्वानम्
२७अतिमानश्च बालश्च दुर्विनीतश्च राक्षस।
बद्धस्त्वं कालपाशेन ब्रूहि मां यद्यदिच्छसि॥
२८अद्येह व्यसनं प्राप्तं यन्मां परुषमुक्तवान्।
प्रवेष्टुं न त्वया शक्यं न्यग्रोधं राक्षसाधम॥
२९धर्षयित्वा च काकुत्स्थं न शक्यं जीवितुं त्वया।
युध्यस्व नरदेवेन लक्ष्मणेन रणे सह।
हतस्त्वं देवताकार्यं करिष्यसि यमक्षयम्॥
३०निदर्शयस्वात्मबलं समुद्यतं कुरुष्व सर्वायुधसायकव्ययम्।
न लक्ष्मणस्यैत्य हि बाणगोचरं त्वमद्य जीवन्सबलो गमिष्यसि॥
‘राक्षस, त्वम् अतिमानः बालः दुर्विनीतः च; कालपाशेन बद्धः त्वं यत् यत् इच्छसि तत् मां ब्रूहि। राक्षसाधम, यत् मां परुषम् उक्तवान्, तस्मात् इह अद्य ते व्यसनं प्राप्तम्; न्यग्रोधं प्रवेष्टुं त्वया न शक्यम्। काकुत्स्थं धर्षयित्वा त्वया जीवितुं न शक्यम्; रणे नरदेवेन लक्ष्मणेन सह युध्यस्व; हतः त्वं यमक्षयं गत्वा देवताकार्यं करिष्यसि। समुद्यतम् आत्मबलं निदर्शयस्व, सर्वायुधसायकव्ययं कुरुष्व; लक्ष्मणस्य बाणगोचरम् एत्य त्वम् अद्य सबलः जीवन् न गमिष्यसि।’ विभीषणस्य वचनानि अन्ते कठोराणि — सः इन्द्रजितं ‘बालः’ इति वदति, यतः तस्य अभिमानः अपरिपक्वबुद्धेः लक्षणम्। ‘कालपाशेन बद्धः’ इति उक्त्या सः तस्य मरणं निश्चितं दर्शयति। ‘देवताकार्यं करिष्यसि’ इति व्यङ्ग्यम् — तव मरणेन एव देवानां कार्यं सिध्यति। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन निबद्धः, यः अग्रिमस्य लक्ष्मणेन्द्रजितोः महायुद्धस्य भूमिकां रचयति। एकोनत्रिंशः श्लोकः षट्पादः। ‘सबलः’ इति पदेन विभीषणः सूचयति यत् न केवलम् इन्द्रजित्, अपितु तस्य सम्पूर्णा सेना अपि अद्य नश्यति।
"You are arrogant, a child and ill-bred, rākṣasa, and you are bound by the noose of Time; say to me whatever you please. Disaster has come upon you here today because you spoke harshly to me, basest of rākṣasas. You cannot enter the banyan. Having attacked Kākutstha, you cannot go on living. Fight in battle with Lakṣmaṇa, a god among men; slain, you will do the gods' work by going to Yama's abode. Show all the strength you can summon; spend every weapon and arrow you have. Once you come within range of Lakṣmaṇa's arrows, you will not go back alive today, you or your army." Vibhīṣaṇa's closing words are hard. He calls Indrajit a child, for his arrogance was the mark of an unripe mind, and by saying he is bound by the noose of Time he declares his death certain. "You will do the gods' work" is ironic: by dying he will accomplish the gods' purpose. And "with your army" means that not only Indrajit but his whole force would perish that day. The last verse, in a longer metre, prepares the great battle between Lakṣmaṇa and Indrajit that follows.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्ताशीतितमः सर्गः॥ ८७॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- धनुः + पाणि → धनुष्पाणि — विसर्गस्य षत्वम् (पवर्गे परे)
- समासः
- धनुः पाणौ यस्य तम् — व्यधिकरणबहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- नीलजीमूतेन संकाशम् — तृतीयातत्पुरुषः (पूर्वपदं कर्मधारयः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति (न्यक् रोहति इति व्युत्पत्तिः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- इह + उपहारम् → इहोपहारम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘इह’ अव्ययम्; ‘उपहार’ द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- संग्रामम् + अभिवर्तते — मकारस्य स्वरे परे संयोगः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘संग्राम’ द्वितीया; ‘अभिवर्तते’ लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)
- सन्धिः
- शर + उत्तम → शरोत्तम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- शरेषु उत्तमाः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- स + अश्व → साश्व — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- अश्वैः सारथिना च सह — सहबहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सौमित्रिः + मित्र → सौमित्रिर्मित्र — विसर्गस्य रेफः
- समासः
- ‘मित्रनन्दन’ — मित्राणि नन्दयति इति, उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- रथेन + अग्नि → रथेनाग्नि — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- ‘अग्निवर्ण’ — अग्नेः वर्णः इव वर्णः यस्य, बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + आह्वये → समाह्वये — मकारस्य स्वरे परे संयोगः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम्’ ‘आ’ उपसर्गौ, ‘ह्वे’ धातुः
- विभक्तिः
- लट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- जातः संवृद्धः च — कर्मधारयः (पूर्वकालसमासः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- लट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम् (‘द्रुह्’ धातुः, दिवादिः; षष्ठ्या सह — ‘पुत्रस्य’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- धर्मं दूषयति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
- सन्धिः
- परभृत्यत्वम् + आगतः — मकारस्य स्वरे परे संयोगः
- समासः
- ‘परभृत्य’ — परस्य भृत्यः, षष्ठीतत्पुरुषः; ततः त्व-प्रत्ययः
- विभक्तिः
- ‘परभृत्यत्व’ द्वितीया; ‘आगत’ प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + एतत् → नैतत् — वृद्धिसन्धिः; एतत् + शिथिलया → एतच्छिथिलया — श्चुत्वं छत्वं च (त् + श् → च्छ्)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘एतद्’ द्वितीया; ‘शिथिला’ तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- पर + आश्रय → पराश्रय — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- परस्य आश्रयः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- निः + अनुक्रोश → निरनुक्रोश — विसर्गस्य रेफः
- समासः
- निर्गतः अनुक्रोशः यस्मात् — प्रादिबहुव्रीहिः; ततः ता-प्रत्ययः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- राक्षसेन्द्रसुत + असाधो → राक्षसेन्द्रसुतासाधो — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- ‘राक्षसेन्द्रसुत’ षष्ठीतत्पुरुषः; ‘असाधु’ नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- उभयत्र सम्बोधनम्, एकवचनम्
- सन्धिः
- शीलम् + अराक्षसम् — मकारस्य स्वरे परे संयोगः
- समासः
- ‘अराक्षस’ — न राक्षसम्, नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- प्रच्युतं शीलं यस्य तम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- परदार + अभिमर्शक → परदाराभिमर्शक — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- परदारान् अभिमृशति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- क्षय + आवह → क्षयावह — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- क्षयम् आवहन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- जीवित + ऐश्वर्य → जीवितैश्वर्य — वृद्धिसन्धिः (अ + ऐ = ऐ)
- समासः
- जीवितस्य ऐश्वर्यस्य च नाशनाः — षष्ठीतत्पुरुषः (पूर्वपदं द्वन्द्वः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- लिट् (आम्प्रत्ययान्तम्), प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कालस्य पाशः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- देवतानां कार्यम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सर्व + आयुध → सर्वायुध — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- सर्वेषाम् आयुधानां सायकानां च व्ययः — षष्ठीतत्पुरुषः (पूर्वपदं द्वन्द्वः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्