निकुम्भिलायुद्धारम्भः

अथ तस्याम् अवस्थायां रावणानुजः विभीषणः लक्ष्मणं परेषाम् अहितम् अर्थसाधकं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘यत् एतत् मेघश्यामं राक्षसानीकं विलोक्यते, एतत् शिलायुधैः कपिभिः शीघ्रम् आयोध्यताम्। लक्ष्मण, तस्य महतः अनीकस्य भेदने यत; तस्मिन् भिन्ने राक्षसेन्द्रसुतः अपि अत्र दृश्यः भविष्यति। सः त्वम् इन्द्राशनिप्रख्यैः शरैः परान् अवकिरन्, यावत् एतत् कर्म न समाप्यते तावत् आशु अभिद्रव। वीर, मायापरम् अधार्मिकं क्रूरकर्माणं सर्वलोकभयावहं दुरात्मानं तं रावणिं जहि।’ विभीषणस्य उपायः स्पष्टः — इन्द्रजित् स्वसेनायाः मध्ये वृक्षान्धकारे होमं करोति, अतः प्रथमं सेनायाः भेदनम् आवश्यकम्, ततः एव सः दृश्यः भविष्यति। ‘मेघश्यामम्’ इति विशेषणं राक्षससेनायाः घनत्वं विस्तारं च सूचयति — यथा मेघः सूर्यम् आवृणोति, तथा सा सेना इन्द्रजितम्। ‘यावत् नैतत् कर्म समाप्यते’ इति पुनः कालस्य त्वरा स्मारिता। प्रथमौ द्वौ श्लोकौ वुल्गेटमात्रौ; तौ समीक्षितपाठे न दृश्येते, तयोः स्थाने तत्र सः उपदेशः सङ्क्षेपेण एव उक्तः। विभीषणस्य वचनं ‘परेषाम् अहितम्’ इति विशेषितं, यतः शत्रूणां विनाशाय तत् उपदिष्टम्; ‘अर्थसाधकम्’ इति च, यतः तेन कार्यसिद्धिः भविष्यति। एवं विभीषणः युद्धस्य नीतिं निर्दिशति, लक्ष्मणः तु तस्य अनुसारं कार्यम् आरभते।

विभीषणस्य वचः श्रुत्वा शुभलक्षणः लक्ष्मणः राक्षसेन्द्रसुतं प्रति शरवर्षेण ववर्ष। ऋक्षाः शाखामृगाः च द्रुमप्रवरयोधिनः सहिताः अवस्थितं तत् अनीकम् अभ्यधावन्त। राक्षसाः अपि कपिसैन्यजिघांसवः शितैः बाणैः असिभिः शक्तितोमरैः च समरे अभ्यवर्तन्त। कपिरक्षसां सः तुमुलः संप्रहारः संजज्ञे, महता शब्देन समन्ततः लङ्कां नादयन्। विविधाकारैः शस्त्रैः, शितैः बाणैः, पादपैः, उद्यतैः घोरैः गिरिशृङ्गैः च आकाशम् आवृतम्। विकृताननबाहवः राक्षसाः वानरेन्द्रेषु शस्त्राणि निवेशयन्तः सुमहत् भयं चक्रुः। तथा एव वानराः सकलैः वृक्षैः गिरिशृङ्गैः च समरे सर्वराक्षसान् अभिजघ्नुः निजघ्नुः च। महाकायैः महाबलैः ऋक्षवानरमुख्यैः युध्यमानानां रक्षसां महत् भयम् अजायत। अस्मिन् वर्णने कविः उभयोः पक्षयोः आयुधानि विरोधेन दर्शयति — राक्षसानां लोहमयानि शस्त्राणि, वानराणां प्राकृतिकाः वृक्षाः शिलाः च। तथापि वानराणां बलं न्यूनं न, यतः अन्ते राक्षसानाम् एव भयम् उत्पन्नम्। ‘लङ्कां नादयन्’ इति वचनेन युद्धस्य कोलाहलः नगरस्य अन्तः अपि श्रुतः इति सूच्यते; अतः एव इन्द्रजित् होमं त्यक्त्वा उत्थातुं बाध्यः भविष्यति। ‘विकृताननबाहवः’ इति विशेषणं राक्षसानां भयानकं रूपं चित्रयति, तेषां मुखानि बाहवः च विकृताः। लक्ष्मणस्य शरवर्षः एव युद्धस्य आरम्भबिन्दुः, ततः वानराः ऋक्षाः च तम् अनुसृत्य आक्रमन्ति। अस्य युद्धस्य प्रयोजनं विशेषम् — एतत् केवलं शत्रुवधाय न, अपितु इन्द्रजितः होमस्य विघ्नाय। यदि राक्षससेना पराजिता भवेत्, तदा तस्य रक्षकाः न स्युः, सः च स्वयं युद्धाय आगन्तुं बाध्यः भवेत्। अतः वानराः ऋक्षाः च सर्वशक्त्या आक्रमन्ति। अत्र ‘अभिजघ्नुः निजघ्नुः च’ इति क्रियाद्वयेन प्रहारस्य वधस्य च भेदः सूचितः — केचन आहताः, केचन च हताः। एवं कविः अल्पैः एव श्लोकैः महतः युद्धस्य सम्पूर्णं चित्रं प्रस्तौति। शब्दस्य, शस्त्राणां, वृक्षाणां, शिलानां च वर्णनेन आकाशम् एव आवृतम् इति कविः कथयति, येन युद्धस्य विस्तारः दृश्यते।

शत्रुभिः अर्दितं विषण्णं स्वम् अनीकं श्रुत्वा दुर्धर्षः सः कर्मणि अननुष्ठिते एव उदतिष्ठत। जातक्रोधः सः रावणिः वृक्षान्धकारात् निर्गत्य पूर्वयुक्तं सुसंयतं सज्जं रथम् आरुरोह। भीमकार्मुकशरः कृष्णाञ्जनचयोपमः रक्तास्यनयनः भीमः सः अन्तकः मृत्युः इव बभौ। रथस्थं तं दृष्ट्वा एव भीमवेगानां रक्षसां तत् बलं लक्ष्मणेन युयुत्सतां पर्यवर्तत। अत्र विभीषणस्य उपायः सफलः — सेनायाः पीडनेन इन्द्रजित् होमम् असमाप्य एव उत्थितः। ‘कर्मणि अननुष्ठिते’ इति पदद्वयं कथायाः निर्णायकं बिन्दुं सूचयति — ब्रह्मणः वरस्य अनुसारम् इदानीं सः वध्यः। वृक्षान्धकारः निकुम्भिलायाः न्यग्रोधवृक्षस्य घनच्छाया, यत्र सः गुप्तः होमं करोति स्म। तस्य रक्तानि मुखनयनानि तस्य क्रोधं मृत्युसदृशं रूपं च दर्शयन्ति। तस्य सेना अपि तं दृष्ट्वा पुनः उत्साहं प्राप्य लक्ष्मणं प्रति युयुत्सया परिवृत्ता। ‘पूर्वयुक्तम्’ इति पदेन सूच्यते यत् सः युद्धाय पूर्वम् एव सज्जः आसीत्। अतः एव तस्य सेना अपि पुनः सङ्घटिता भूत्वा लक्ष्मणस्य सम्मुखं स्थिता।

तस्मिन् काले धरणीधरसंकाशः अरिंदमः हनुमान् दुरासदं महावृक्षम् अरुजत्। सः वानरः कालाग्निः इव तत् राक्षसानां सैन्यं निर्दहन् बहुभिः वृक्षैः युधि निःसंज्ञं चकार। तरसा विध्वंसयन्तं तं पवनात्मजं दृष्ट्वा एव राक्षसानां सहस्राणि हनूमन्तम् अवाकिरन्। शितशूलधराः शूलैः, असिपाणयः असिभिः, शक्तिहस्ताः शक्तीभिः, पट्टिशायुधाः पट्टिशैः, परिघैः गदाभिः शुभदर्शनैः कुन्तैः, शतशः शतघ्नीभिः आयसैः मुद्गरैः, घोरैः परशुभिः भिन्दिपालैः, वज्रकल्पैः मुष्टिभिः अशनिसंनिभैः तलैः च राक्षसाः समन्तात् समासाद्य पर्वतोपमं तम् अभिजघ्नुः। सः संक्रुद्धः तेषाम् अपि महत् कदनं चकार। अरिंदमः इन्द्रजित् कपिश्रेष्ठम् अचलोपमम् असंत्रस्तम् अमित्रान् सूदयन्तं पवनात्मजं ददर्श। अत्र आयुधानां दीर्घा सूची हनुमतः पराक्रमस्य पृष्ठभूमिः — एतावद्भिः आयुधैः आहतः अपि सः पर्वतः इव अचलः अस्ति। ‘अचलोपमम्’ ‘पर्वतोपमम्’ इति उपमाद्वयं तस्य स्थैर्यम् एव प्रकाशयति। कालाग्नेः उपमा प्रलयकाले सर्वनाशकस्य अग्नेः स्मारिका, यथा सः सर्वं दहति तथा हनुमान् राक्षससेनाम्। हनुमतः एषः पराक्रमः इन्द्रजितः ध्यानं स्वं प्रति आकर्षति, येन लक्ष्मणस्य कार्यं सुगमं भविष्यति। ‘असंत्रस्तम्’ इति पदं दर्शयति यत् राक्षससहस्रैः परिवृतः अपि हनुमान् न भीतः। एषः खण्डः हनुमतः शौर्यस्य विशिष्टं चित्रम् — राक्षसाः तं परितः वेष्टयित्वा सर्वैः आयुधैः प्रहरन्ति, सः तु सर्वं सहमानः अपि तान् एव नाशयति। सुन्दरकाण्डे अशोकवनिकाभङ्गे अपि तेन एवम् एव बहवः राक्षसाः हताः आसन्; अतः राक्षसाः तं पूर्वम् एव जानन्ति, तस्य भयात् एव सहस्रशः एकत्र आक्रमन्ति। इन्द्रजितः दृष्टिः अपि तस्मिन् एव निबद्धा, यतः सः एव राक्षसानां महान् विनाशकः। ‘शुभदर्शनैः कुन्तैः’ इति विशेषणम् आयुधानां शोभां सूचयति, ‘वज्रकल्पैः मुष्टिभिः’ इति च राक्षसानां बाहुबलम्। इन्द्रजित् हनुमन्तं ‘असंत्रस्तम्’ इति पश्यति, तस्य पराक्रमं दृष्ट्वा सः स्वयं तं प्रति गन्तुं निश्चिनोति। एवं हनुमतः पराक्रमः एव इन्द्रजितं लक्ष्मणस्य दृष्टिपथं प्रति आनयति।

सः सारथिम् इदम् उवाच — ‘यत्र एषः वानरः तत्र याहि; उपेक्षितः अयं नः राक्षसानां क्षयम् एव कुर्यात्।’ तेन इत्युक्तः सारथिः परमदुर्धर्षं रथे स्थितम् इन्द्रजितं वहन् यत्र सः मारुतिः तत्र ययौ। दुर्धर्षः सः राक्षसः अभ्युपेत्य कपिमूर्धनि शरान् खड्गान् पट्टिशान् परश्वधान् च अभ्यवर्षत। तानि घोराणि शस्त्राणि प्रतिगृह्य महता रोषेण आविष्टः सः मारुतिः इदं वाक्यम् उवाच — ‘दुर्मते रावणात्मज, यदि शूरः असि युध्यस्व; वायुपुत्रं समासाद्य जीवन् न प्रतियास्यसि। यदि मे आहवे द्वन्द्वम् इच्छसि, बाहुभ्यां सम्प्रयुध्यस्व; दुर्बुद्धे, मम वेगं सहस्व, ततः त्वं रक्षसां वरः।’ शरासनं समुद्यम्य हनूमन्तं जिघांसन्तं रावणात्मजं विभीषणः लक्ष्मणाय आचष्टे — ‘यः सः वासवनिर्जेता रावणस्य आत्मसम्भवः, सः एषः रथम् आस्थाय हनूमन्तं जिघांसति। सौमित्रे, अप्रतिमसंस्थानैः शत्रुनिवारणैः जीवितान्तकरैः घोरैः शरैः तं रावणिं जहि।’ अरिविभीषणेन विभीषणेन एवम् उक्तः महात्मा लक्ष्मणः पर्वतसंनिकाशं भीमबलं दुरासदं रथस्थितं तं ददर्श। हनुमतः आह्वानं मल्लयुद्धाय — सः शस्त्रैः न, बाहुभ्याम् एव युद्धं कर्तुम् इच्छति, यत् तस्य आत्मविश्वासं दर्शयति। ‘ततः त्वं रक्षसां वरः’ इति वचने व्यङ्ग्यम् — मम वेगं सहित्वा एव त्वं श्रेष्ठः इति मन्तव्यः। विभीषणस्य ‘वासवनिर्जेता’ इति परिचयः शत्रोः महत्त्वं स्मारयति। ‘अरिविभीषणेन विभीषणेन’ इति पदक्रीडा सर्गान्ते कवेः कौशलं दर्शयति; अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्तेन निबद्धः। एवं लक्ष्मणेन्द्रजितोः साक्षात्कारः सिद्धः, अग्रिमसर्गे तयोः संवादः भविष्यति। इन्द्रजितः वचने ‘क्षयम् एव हि नः कुर्यात्’ इति स्वसेनायाः विनाशस्य आशङ्का प्रकटा, अतः सः होमं त्यक्त्वा अपि प्रथमं हनुमन्तं निवारयितुम् इच्छति। सः हनुमतः शिरसि शस्त्रवर्षं करोति, किन्तु हनुमान् तानि ‘प्रतिगृह्य’ सहते — एतत् पदं तस्य दृढतां सूचयति। विभीषणस्य निर्देशे त्रीणि विशेषणानि शराणां — अप्रतिमसंस्थानाः, शत्रुनिवारणाः, जीवितान्तकराः — लक्ष्मणस्य अस्त्राणां श्रेष्ठतां दर्शयन्ति। इतः परं युद्धस्य केन्द्रं हनुमतः लक्ष्मणं प्रति सञ्चरति, यतः ब्रह्मवरानुसारं लक्ष्मणः एव इन्द्रजितं हनिष्यति। हनुमान् अपि ‘वायुपुत्रं समासाद्य न जीवन् प्रतियास्यसि’ इति वदन् स्वपितुः नाम स्मरति, येन तस्य गर्वः आत्मविश्वासः च प्रकटौ।