युद्धकाण्डम् — पञ्चाशीतितमः सर्गः

लक्ष्मणस्य निकुम्भिलाप्रस्थानम्

रामस्य पुनःप्रश्नः, विभीषणस्य विस्तरेण उपदेशः, ब्रह्मवरस्य रहस्यम्, रामस्य आज्ञा, लक्ष्मणस्य प्रतिज्ञा प्रस्थानं च, राक्षससेनायां प्रवेशः

शोककर्शितः रामः विभीषणस्य वचनं सम्यक् न अवधारितवान्, अतः धैर्यम् अवलम्ब्य पुनः ‘यत् त्वया उक्तं तत् भूयः श्रोतुम् इच्छामि’ इति अपृच्छत्। विभीषणः ‘गुल्मानां निवेशनं कृतम्; अकारणे त्वयि संतप्ते वयम् अपि संतप्ताः; शोकं त्यज; सीता प्राप्तव्या, निशाचराः हन्तव्याः’ इति उक्त्वा प्रार्थयत् — ‘सौमित्रिः महता बलेन वृतः निकुम्भिलां यातु। इन्द्रजितः कृते ब्रह्मणा वरः दत्तः — यः शत्रुः निकुम्भिलाम् असम्प्राप्तम् अकृताग्निं च त्वां हन्यात्, सः ते वधः इति। अतः तस्मिन् हते सर्वः रावणः हतः इति विद्धि।’ रामः ‘तस्य मायां जानामि’ इति उक्त्वा लक्ष्मणं हनुमदादिभिः जाम्बवता विभीषणेन च सह प्रेषयत्। लक्ष्मणः सन्नद्धः रामपादौ स्पृष्ट्वा ‘अद्य मम शराः रावणिं भित्त्वा लङ्कां पतिष्यन्ति’ इति प्रतिज्ञाय प्रतस्थे, दूरात् राक्षसबलं दृष्ट्वा च तत् व्यूहं प्रविवेश।

१रामस्य पुनःप्रश्नः, विभीषणस्य आश्वासनम्

१तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राघवः शोककर्शितः।
नोपधारयते व्यक्तं यदुक्तं तेन रक्षसा॥

२ततो धैर्यमवष्टभ्य रामः परपुरंजयः।
विभीषणमुपासीनमुवाच कपिसंनिधौ॥

३नैर्ऋताधिपते वाक्यं यदुक्तं ते विभीषण।
भूयस्तच्छ्रोतुमिच्छामि ब्रूहि यत्ते विवक्षितम्॥

४राघवस्य वचः श्रुत्वा वाक्यं वाक्यविशारदः।
यत्तत्पुनरिदं वाक्यं बभाषेऽथ विभीषणः॥

५यथाऽऽज्ञप्तं महाबाहो त्वया गुल्मनिवेशनम्।
तत्तथानुष्ठितं वीर त्वद्वाक्यसमनन्तरम्॥

६तान्यनीकानि सर्वाणि विभक्तानि समन्ततः।
विन्यस्ता यूथपाश्चैव यथान्यायं विभागशः॥

७भूयस्तु मम विज्ञाप्यं तच्छृणुष्व महाप्रभो।
त्वय्यकारणसंतप्ते संतप्तहृदया वयम्॥

८त्यज राजन्निमं शोकं मिथ्या संतापमागतम्।
यदियं त्यज्यतां चिन्ता शत्रुहर्षविवर्धिनी॥

९उद्यमः क्रियतां वीर हर्षः समुपसेव्यताम्।
प्राप्तव्या यदि ते सीता हन्तव्याश्च निशाचराः॥

तस्य राक्षसस्य तत् वचनं श्रुत्वा शोककर्शितः राघवः तेन यत् उक्तं तत् व्यक्तं न उपधारयते स्म। शोकस्य भारः एतावान् आसीत् यत् रामः विभीषणस्य वचनानाम् अर्थं ग्रहीतुम् एव न शक्तवान् — एतत् तस्य मनसः अवस्थां सूचयति। ततः परपुरंजयः रामः धैर्यम् अवष्टभ्य कपिसंनिधौ उपासीनं विभीषणम् उवाच — ‘नैर्ऋताधिपते विभीषण, ते यत् उक्तं तत् वाक्यं भूयः श्रोतुम् इच्छामि; यत् ते विवक्षितं तत् ब्रूहि।’ ‘नैर्ऋताधिपते’ इति सम्बोधनेन रामः विभीषणं राक्षसराजत्वेन एव सम्मानयति, यत् तस्य पूर्वप्रतिज्ञायाः स्मरणम्। राघवस्य वचः श्रुत्वा वाक्यविशारदः विभीषणः यत् तत् पुनः इदं वाक्यं बभाषे — ‘महाबाहो, त्वया यथा आज्ञप्तं गुल्मनिवेशनं, वीर, त्वद्वाक्यसमनन्तरम् एव तत् तथा अनुष्ठितम्। तानि सर्वाणि अनीकानि समन्ततः विभक्तानि, यूथपाः च यथान्यायं विभागशः विन्यस्ताः। महाप्रभो, भूयः तु मम विज्ञाप्यं तत् शृणुष्व — त्वयि अकारणसंतप्ते वयं संतप्तहृदयाः। राजन्, मिथ्या आगतम् इमं शोकं संतापं च त्यज; शत्रुहर्षविवर्धिनी इयं चिन्ता त्यज्यताम्। वीर, उद्यमः क्रियतां, हर्षः समुपसेव्यतां; यदि ते सीता प्राप्तव्या, निशाचराः च हन्तव्याः।’ विभीषणः प्रथमं सैन्यव्यवस्थायाः निवेदनं करोति, येन रामस्य मनः राज्यकार्ये प्रवर्तेत; ततः शोकस्य निरर्थकतां दर्शयति। ‘शत्रुहर्षविवर्धिनी’ इति विशेषणं स्मारयति यत् रामस्य शोकः शत्रूणां हर्षस्य कारणं भवति — एतत् एव इन्द्रजितः लक्ष्यम् आसीत्। ‘उद्यमः’ ‘हर्षः’ इति पदद्वयेन सः कर्तव्यस्य मार्गं दर्शयति। अस्मिन् खण्डे विभीषणस्य वाग्मिता दृश्यते — कविः तं ‘वाक्यविशारदः’ इति कथयति। सः न केवलं रहस्यं जानाति, अपितु तत् कथं कस्मिन् क्रमे वक्तव्यम् इति अपि जानाति। शोकार्तं श्रोतारं प्रथमं शान्तं कृत्वा ततः एव कार्यस्य विषयं प्रस्तौति। पूर्वसर्गे सः संक्षेपेण उक्तवान्, अत्र रामस्य प्रश्नानन्तरं विस्तरेण वदति, यतः इदानीं रामः श्रोतुं समर्थः। ‘अकारणसंतप्ते’ इति पदेन सः पुनः स्मारयति यत् सीता जीवति, अतः रामस्य शोकस्य कारणम् एव नास्ति; अस्य वाक्यस्य श्रवणेन एव रामस्य मनसि आशा पुनः उदिता।

Hearing what the rākṣasa had said, Rāghava, worn with grief, could not clearly take it in; the weight of his sorrow was so great that he could not grasp the meaning of Vibhīṣaṇa's words. Then Rāma, conqueror of enemy cities, summoned his courage and spoke to Vibhīṣaṇa, who sat near him among the monkeys: "Lord of the Nairṛtas, Vibhīṣaṇa, I wish to hear again what you said. Tell me what you meant." By calling him "lord of the Nairṛtas" Rāma honoured him as king of the rākṣasas, a reminder of the promise he had made him before. Hearing Rāghava's words, Vibhīṣaṇa, skilled in speech, said it all again: "As you commanded, mighty-armed one, the troops have been posted, hero, immediately upon your order. All the divisions have been spread out on every side, and the troop-leaders placed properly, each to his sector. But there is more I must tell you; listen, great lord. While you grieve for no cause, our hearts are tormented too. Give up this grief, king, and this distress that has come upon you falsely. Cast off this anxiety, which only swells the joy of your enemies. Let effort be made, hero, and let good cheer be embraced, if Sītā is to be won back and the night-rangers killed." Vibhīṣaṇa first reported the disposition of the army, to draw Rāma's mind back to the business of command, and only then showed him that his grief was pointless. Rāma's grief was exactly what swelled his enemies' joy, and that had been Indrajit's aim all along; effort and cheerfulness were the path of duty. The poet calls Vibhīṣaṇa skilled in speech, and his skill shows: he knew not only the secret but how and in what order to tell it, calming a grieving listener first and then setting out the task. In the previous sarga he had spoken briefly; now, asked again, he spoke at length, because Rāma was now able to listen. "For no cause" reminded Rāma once more that Sītā was alive, so that his grief had no ground, and at those words hope rose again in Rāma's heart.

२लक्ष्मणप्रेषणस्य प्रस्तावः, ब्रह्मवरस्य रहस्यम्

१०रघुनन्दन वक्ष्यामि श्रूयतां मे हितं वचः।
साध्वयं यातु सौमित्रिर्बलेन महता वृतः॥

११निकुम्भिलायां सम्प्राप्तं हन्तुं रावणिमाहवे।
धनुर्मण्डलनिर्मुक्तैराशीविषविषोपमैः॥

१२शरैर्हन्तुं महेष्वासो रावणिं समितिंजयः।
तेन वीरेण तपसा वरदानात्स्वयंभुवः।
अस्त्रं ब्रह्मशिरः प्राप्तं कामगाश्च तुरङ्गमाः॥

१३स एष किल सैन्येन प्राप्तः किल निकुम्भिलाम्।
यद्युत्तिष्ठेत्कृतं कर्म हतान्सर्वांश्च विद्धि नः॥

१४निकुम्भिलामसम्प्राप्तमकृताग्निं च यो रिपुः।
त्वामाततायिनं हन्यादिन्द्रशत्रो स ते वधः॥

१५वरो दत्तो महाबाहो सर्वलोकेश्वरेण वै।
इत्येवं विहितो राजन्वधस्तस्यैष धीमतः॥

१६वधायेन्द्रजितो राम संदिशस्व महाबलम्।
हते तस्मिन्हतं विद्धि रावणं ससुहृद्गणम्॥

१७विभीषणवचः श्रुत्वा रामो वाक्यमथाब्रवीत्।
जानामि तस्य रौद्रस्य मायां सत्यपराक्रम॥

‘रघुनन्दन, वक्ष्यामि, मे हितं वचः श्रूयताम् — अयं सौमित्रिः महता बलेन वृतः साधु यातु, निकुम्भिलायां सम्प्राप्तं रावणिम् आहवे हन्तुम्। समितिंजयः महेष्वासः अयं धनुर्मण्डलनिर्मुक्तैः आशीविषविषोपमैः शरैः रावणिं हन्तुं समर्थः। तेन वीरेण तपसा स्वयंभुवः वरदानात् ब्रह्मशिरः नाम अस्त्रं कामगाः तुरङ्गमाः च प्राप्ताः। सः एषः किल सैन्येन सह निकुम्भिलां प्राप्तः; यदि कृतं कर्म सः उत्तिष्ठेत्, तर्हि नः सर्वान् हतान् विद्धि। महाबाहो, सर्वलोकेश्वरेण एवं वरः दत्तः — इन्द्रशत्रो, निकुम्भिलाम् असम्प्राप्तम् अकृताग्निं च त्वां यः रिपुः आततायिनं हन्यात्, सः ते वधः इति। राजन्, एवं तस्य धीमतः वधः विहितः। राम, इन्द्रजितः वधाय महाबलं संदिशस्व; तस्मिन् हते ससुहृद्गणं रावणं हतं विद्धि।’ अत्र ब्रह्मणः वरस्य स्वरूपं स्पष्टम् — इन्द्रजित् होमं समाप्य युद्धे अजेयः, किन्तु होमात् पूर्वम् एव यदि कश्चित् तं प्राप्नुयात्, तदा सः वध्यः। अतः कालः निर्णायकः। ‘आततायिनम्’ इति पदं सूचयति यत् इन्द्रजित् स्वयम् आक्रमकः, तस्य वधः धर्मसम्मतः। अस्य वरस्य रहस्यं विभीषणः एव जानाति, यतः सः रावणस्य गृहे वर्धितः; एतत् तस्य रामपक्षं प्रति आगमनस्य महत्त्वं पुनः दर्शयति। ‘तस्मिन् हते हतं विद्धि रावणम्’ इति वाक्येन इन्द्रजितः रावणस्य कृते महत्त्वं प्रकटम् — सः एव तस्य अन्तिमः आशाबिन्दुः। अत्र ब्रह्मशिरोनामकस्य अस्त्रस्य कामगानाम् अश्वानां च उल्लेखः इन्द्रजितः शक्तेः मूलं दर्शयति — एतानि सर्वाणि तपसा प्राप्तानि। अतः तस्य पराजयः सामान्यशौर्येण न साध्यः, अपितु वरस्य छिद्रम् अन्विष्य एव। लक्ष्मणस्य नाम विभीषणेन विशेषतः सूचितं, यतः रामः सेनापतिः, तस्य स्थाने सेनायाः रक्षणम् आवश्यकम्, लक्ष्मणः च धनुर्धरेषु श्रेष्ठः। ‘आततायिनम्’ इति वरस्य शब्दः अपि महत्त्वपूर्णः — सः होमाय गच्छन् अपि युद्धाय उद्यतः आततायी एव, अतः तस्य वधे दोषः नास्ति।

"Hear, delight of the Raghus, the counsel I give for your good. Let Saumitri go at once, surrounded by a large force, to kill Rāvaṇa's son in battle when he reaches Nikumbhilā. This great bowman, victorious in battle, can kill Rāvaṇa's son with arrows like serpents' venom, loosed from his circling bow. By austerity, through the boon of the Self-born, that hero Indrajit has obtained the weapon called Brahmaśiras and horses that go wherever he wills. He has gone to Nikumbhilā with his army, it is said, and if he rises with his rite completed, know that we are all dead. For the lord of all the worlds gave this boon: 'Foe of Indra, the enemy who kills you as you attack, before you have reached Nikumbhilā and before you have made your offering to the fire, shall be your death.' In this way, king, the death of that clever one was ordained. Command the mighty Lakṣmaṇa to kill Indrajit, Rāma. When he is killed, know that Rāvaṇa too is killed, together with his circle of friends." Here the nature of Brahmā's boon is plain: once his rite was done Indrajit could not be beaten, but whoever reached him before it could kill him, so time was decisive. The word "as you attack" marks Indrajit as the aggressor, so that killing him was lawful; even on his way to the rite he was a warrior ready for battle. Only Vibhīṣaṇa knew the secret of this boon, having grown up in Rāvaṇa's house, which shows again how much his coming over to Rāma's side meant. "When he is killed, know that Rāvaṇa is killed" shows what Indrajit meant to Rāvaṇa: he was his last hope. The Brahmaśiras weapon and the horses that go where he wills, all won by austerity, were the source of Indrajit's power, so he could not be beaten by ordinary valour, only by finding the gap in his boon. Vibhīṣaṇa named Lakṣmaṇa because Rāma, as commander, had to stay to guard the army, and Lakṣmaṇa was the finest of bowmen. Hearing Vibhīṣaṇa's words, Rāma answered him.

३रामस्य आज्ञा, लक्ष्मणस्य सन्नाहः

१८स हि ब्रह्मास्त्रवित्प्राज्ञो महामायो महाबलः।
करोत्यसंज्ञान्संग्रामे देवान्सवरुणानपि॥

१९तस्यान्तरिक्षे चरतः सरथस्य महायशः।
न गतिर्ज्ञायते वीर सूर्यस्येवाभ्रसम्प्लवे॥

२०राघवस्तु रिपोर्ज्ञात्वा मायावीर्यं दुरात्मनः।
लक्ष्मणं कीर्तिसम्पन्नमिदं वचनमब्रवीत्॥

२१यद्वानरेन्द्रस्य बलं तेन सर्वेण संवृतः।
हनूमत्प्रमुखैश्चैव यूथपैः सह लक्ष्मण॥

२२जाम्बवेनर्क्षपतिना सह सैन्येन संवृतः।
जहि तं राक्षससुतं मायाबलसमन्वितम्॥

२३अयं त्वां सचिवैः सार्धं महात्मा रजनीचरः।
अभिज्ञस्तस्य मायानां पृष्ठतोऽनुगमिष्यति॥

२४राघवस्य वचः श्रुत्वा लक्ष्मणः सविभीषणः।
जग्राह कार्मुकश्रेष्ठमन्यद्भीमपराक्रमः॥

२५संनद्धः कवची खड्गी सशरी वामचापभृत्।
रामपादावुपस्पृश्य हृष्टः सौमित्रिरब्रवीत्॥

विभीषणस्य वचः श्रुत्वा रामः अथ वाक्यम् अब्रवीत् — ‘सत्यपराक्रम, तस्य रौद्रस्य मायाम् अहं जानामि। सः हि प्राज्ञः ब्रह्मास्त्रवित् महामायः महाबलः संग्रामे सवरुणान् देवान् अपि असंज्ञान् करोति। महायशः, अन्तरिक्षे सरथस्य चरतः तस्य गतिः, वीर, अभ्रसम्प्लवे सूर्यस्य इव, न ज्ञायते।’ रामः पूर्वम् अपि इन्द्रजितः नागपाशेन बद्धः आसीत्, अतः तस्य मायाशक्तिं सः स्वानुभवेन जानाति। ततः राघवः रिपोः दुरात्मनः मायावीर्यं ज्ञात्वा कीर्तिसम्पन्नं लक्ष्मणम् इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘लक्ष्मण, वानरेन्द्रस्य यत् बलं तेन सर्वेण संवृतः, हनूमत्प्रमुखैः यूथपैः सह, ऋक्षपतिना जाम्बवता सैन्येन च संवृतः, मायाबलसमन्वितं तं राक्षससुतं जहि। अयं महात्मा रजनीचरः तस्य मायानाम् अभिज्ञः सचिवैः सार्धं त्वां पृष्ठतः अनुगमिष्यति।’ राघवस्य वचः श्रुत्वा सविभीषणः भीमपराक्रमः लक्ष्मणः अन्यत् कार्मुकश्रेष्ठं जग्राह। संनद्धः कवची खड्गी सशरी वामचापभृत् सः रामपादौ उपस्पृश्य हृष्टः सौमित्रिः अब्रवीत्। रामस्य आज्ञायां सर्वेषां प्रमुखानां नामानि निर्दिष्टानि — हनुमान्, जाम्बवान्, विभीषणः च; एतेन कार्यस्य गौरवं सूचितम्। विभीषणः ‘मायानाम् अभिज्ञः’ इति तस्य विशेषं प्रयोजनम् — सः इन्द्रजितः मायाः भङ्क्तुं मार्गं दर्शयिष्यति। ‘अन्यत् कार्मुकश्रेष्ठम्’ इति पदेन सूच्यते यत् लक्ष्मणः विशेषं धनुः गृहीतवान्, यत् अस्य महतः युद्धस्य योग्यम्। रामपादस्पर्शः प्रस्थानात् पूर्वं भ्रातुः आशीर्वादग्रहणस्य सूचकः। रामस्य वचनेषु तस्य शत्रुं प्रति आदरः अपि दृश्यते — सः इन्द्रजितं ‘प्राज्ञः’, ‘महामायः’, ‘महाबलः’ इति वर्णयति, न तु तुच्छीकरोति। अभ्रसम्प्लवे सूर्यस्य इव तस्य गतिः न ज्ञायते इति उपमा तस्य अदृश्ययुद्धस्य कौशलं दर्शयति। अतः एव रामः सर्वान् प्रमुखान् लक्ष्मणेन सह प्रेषयति, येन सः एकाकी न भवेत्। एवं रामः शोकं त्यक्त्वा पुनः सेनापतेः भूमिकां गृह्णाति, स्पष्टानि आदेशवचनानि च ददाति।

"I know the magic of that fierce one, you whose valour is true," Rāma said. "He is clever, he knows the weapon of Brahmā, he is a great sorcerer and very strong, and in battle he robs even the gods with Varuṇa of their senses. When he roams the sky in his chariot, illustrious hero, his course can no more be traced than the sun's when clouds cover it." Rāma had been bound by Indrajit's serpent-noose before and knew his magic from experience. Even so he spoke of his enemy with respect, calling him clever, a great sorcerer and very strong, not belittling him, and the image of the clouded sun shows Indrajit's skill in fighting unseen. Then Rāghava, knowing the magic power of his evil enemy, said to the renowned Lakṣmaṇa: "Lakṣmaṇa, with the whole force of the monkey king about you, with the troop-leaders headed by Hanumān, and with Jāmbavān, lord of the bears, and his army around you, kill that son of the rākṣasa who is armed with the power of illusion. This great-souled night-ranger, who knows his magic arts, will follow behind you with his ministers." In his order Rāma named all the leaders, Hanumān, Jāmbavān and Vibhīṣaṇa, which shows how weighty the task was, and he sent them all so that Lakṣmaṇa would not go alone; Vibhīṣaṇa's special part was that he knew Indrajit's tricks and would show the way to break them. So Rāma put aside his grief and took up again the part of commander, giving clear orders. Hearing Rāghava's words, Lakṣmaṇa of fearsome valour, with Vibhīṣaṇa beside him, took up another excellent bow, a special one fit for this great fight. Armed and in his armour, with sword and arrows and his bow in his left hand, Saumitri touched Rāma's feet, to take his brother's blessing before setting out, and said joyfully:

४लक्ष्मणस्य प्रतिज्ञा, सेनया सह प्रस्थानम्

२६अद्य मत्कार्मुकोन्मुक्ताः शरा निर्भिद्य रावणिम्।
लङ्कामभिपतिष्यन्ति हंसाः पुष्करिणीमिव॥

२७अद्यैव तस्य रौद्रस्य शरीरं मामकाः शराः।
विधमिष्यन्ति भित्त्वा तं महाचापगुणच्युताः॥

२८एवमुक्त्वा तु वचनं द्युतिमान्भ्रातुरग्रतः।
स रावणिवधाकांक्षी लक्ष्मणस्त्वरितं ययौ॥

२९सोऽभिवाद्य गुरोः पादौ कृत्वा चापि प्रदक्षिणम्।
निकुम्भिलामभिययौ चैत्यं रावणिपालितम्॥

३०विभीषणेन सहितो राजपुत्रः प्रतापवान्।
कृतस्वस्त्ययनो भ्रात्रा लक्ष्मणस्त्वरितो ययौ॥

३१वानराणां सहस्रैस्तु हनूमान्बहुभिर्वृतः।
विभीषणश्च सामात्यो लक्ष्मणं त्वरितं ययौ॥

३२महता हरिसैन्येन सवेगमभिसंवृतः।
ऋक्षराजबलं चैव ददर्श पथि विष्ठितम्॥

‘अद्य मत्कार्मुकोन्मुक्ताः शराः रावणिं निर्भिद्य हंसाः पुष्करिणीम् इव लङ्काम् अभिपतिष्यन्ति। अद्य एव महाचापगुणच्युताः मामकाः शराः तस्य रौद्रस्य शरीरं भित्त्वा विधमिष्यन्ति।’ एवं भ्रातुः अग्रतः वचनम् उक्त्वा द्युतिमान् रावणिवधाकाङ्क्षी लक्ष्मणः त्वरितं ययौ। सः गुरोः पादौ अभिवाद्य प्रदक्षिणं च कृत्वा रावणिपालितं निकुम्भिलां चैत्यम् अभिययौ। भ्रात्रा कृतस्वस्त्ययनः प्रतापवान् राजपुत्रः लक्ष्मणः विभीषणेन सहितः त्वरितः ययौ। बहुभिः वानराणां सहस्रैः वृतः हनूमान्, सामात्यः विभीषणः च लक्ष्मणं त्वरितम् अनुययौ। महता हरिसैन्येन सवेगम् अभिसंवृतः सः पथि विष्ठितम् ऋक्षराजबलं च ददर्श। हंसानां पुष्करिणीम् इव इति उपमा अतीव सुन्दरी — यथा हंसाः निर्भयं सरोवरे अवतरन्ति, तथा लक्ष्मणस्य शराः शत्रुं भित्त्वा लङ्कायां पतिष्यन्ति। रामस्य स्वस्त्ययनं मङ्गलाचरणं, येन लक्ष्मणस्य प्रस्थानं शुभं भवति। गुरुः इति रामः एव निर्दिष्टः — ज्येष्ठः भ्राता पितृतुल्यः। ‘त्वरितम्’ इति पदस्य पुनः पुनः प्रयोगः कार्यस्य त्वरां सूचयति, यतः होमस्य समाप्तेः पूर्वम् एव तत्र प्राप्तव्यम्। सेनायाः वर्णने वानराः ऋक्षाः राक्षसाः च त्रयः अपि वर्गाः एकत्र मिलिताः — एषा सर्वेषां सम्मिलिता सेना। लक्ष्मणस्य प्रतिज्ञा पूर्वसर्गेषु तस्य रोषस्य स्वाभाविकी परिणतिः — ‘अद्य एव’ इति पदस्य आवृत्त्या तस्य निश्चयस्य दृढता सूच्यते। रामस्य पादौ अभिवाद्य प्रदक्षिणं कृत्वा प्रस्थानं भारतीयपरम्परायां शुभकार्यस्य आरम्भस्य रीतिः। जाम्बवतः ऋक्षसेना पूर्वम् एव मार्गे स्थिता, तया सह मिलित्वा लक्ष्मणस्य सेना अधिकं बलवती अभवत्। ‘हंसाः पुष्करिणीम् इव’ इति उपमायां शराणां श्वेतवर्णः अपि सूचितः स्यात्; ते लङ्कायाः दुर्गं निर्भयं प्रविशन्ति। एवं लक्ष्मणस्य प्रस्थानं सम्पूर्णायाः सेनायाः उत्सवः इव वर्णितम्।

"Today the arrows loosed from my bow will pierce Rāvaṇa's son and fall upon Laṅkā like swans alighting on a lotus pool. This very day my arrows, sped from the string of my great bow, will pierce that fierce one's body and tear it apart." The image of the swans is lovely: as swans come down fearlessly on a lake, so his arrows, perhaps white as swans, would pierce the enemy and fall fearlessly into the fortress of Laṅkā. His vow was the natural outcome of the anger of the sargas before, and the repeated "today" shows how firm his resolve was. Having spoken so before his brother, the radiant Lakṣmaṇa, eager to kill Rāvaṇa's son, set out in haste. He saluted the feet of his elder brother, who was like a father to him, walked round him, as is done at the start of any auspicious undertaking, and went towards the shrine of Nikumbhilā, which Rāvaṇa's son was guarding. Blessed by his brother, whose blessing made his going auspicious, the valiant prince went swiftly with Vibhīṣaṇa at his side. Hanumān, surrounded by many thousands of monkeys, and Vibhīṣaṇa with his ministers went swiftly after him; "swiftly" is said again and again, for they had to arrive before the rite was finished. Surrounded by a great monkey army moving at speed, Lakṣmaṇa saw also the army of the king of the bears drawn up on the road, and joined with it his force grew stronger still. Monkeys, bears and rākṣasas, all three kinds, marched together as one army, and the poet paints Lakṣmaṇa's setting out almost as a festival of the whole host.

५राक्षसव्यूहस्य दर्शनं, तत्र प्रवेशः

३३स गत्वा दूरमध्वानं सौमित्रिर्मित्रनन्दनः।
राक्षसेन्द्रबलं दूरादपश्यद्व्यूहमाश्रितम्॥

३४स सम्प्राप्य धनुष्पाणिर्मायायोगमरिंदमः।
तस्थौ ब्रह्मविधानेन विजेतुं रघुनन्दनः॥

३५विभीषणेन सहितो राजपुत्रः प्रतापवान्।
अङ्गदेन च वीरेण तथानिलसुतेन च॥

३६विविधममलशस्त्रभास्वरं तद्ध्वजगहनं गहनं महारथैश्च।
प्रतिभयतममप्रमेयवेगं तिमिरमिव द्विषतां बलं विवेश॥

मित्रनन्दनः सः सौमित्रिः दूरम् अध्वानं गत्वा व्यूहम् आश्रितं राक्षसेन्द्रबलं दूरात् अपश्यत्। अरिंदमः रघुनन्दनः सः धनुष्पाणिः मायायोगं सम्प्राप्य विजेतुं ब्रह्मविधानेन तस्थौ। अत्र ‘ब्रह्मविधानेन’ इति पदेन सूच्यते यत् लक्ष्मणः ब्रह्मणः वरस्य नियमम् अनुसृत्य — होमात् पूर्वम् एव इन्द्रजितं प्राप्तुं — सज्जः। विभीषणेन, वीरेण अङ्गदेन, अनिलसुतेन हनुमता च सहितः सः प्रतापवान् राजपुत्रः तिष्ठति स्म; विभीषणेन सहितः इति पादः त्रिंशे श्लोके अपि पठितः, अत्र पुनः आवर्तते। विविधैः अमलैः शस्त्रैः भास्वरं, ध्वजैः गहनं, महारथैः च गहनं, प्रतिभयतमम् अप्रमेयवेगं द्विषतां बलं सः तिमिरम् इव विवेश। अन्तिमः श्लोकः पुष्पिताग्रावृत्तेन निबद्धः; तस्मिन् शत्रुसेना अन्धकारः इव, लक्ष्मणः च सूर्यः इव तं भेत्तुं प्रविशति इति ध्वनिः। पञ्चत्रिंशः श्लोकः वुल्गेटमात्रः, यस्मिन् अङ्गदस्य नाम अपि योजितम्।

Having gone a long way, Saumitri, delight of his friends, saw from afar the army of the rākṣasa king drawn up in battle order. Reaching the place of the magic rite, bow in hand, that subduer of foes, delight of the Raghus, stood ready to conquer in the way Brahmā had ordained, that is, following the terms of Brahmā's boon and ready to reach Indrajit before his offering was made. With him were Vibhīṣaṇa, the heroic Aṅgada and Hanumān, son of the Wind, and the valiant prince stood firm. Then into the army of his foes, gleaming with every kind of bright weapon, dense with banners and great chariots, most terrifying and of immeasurable speed, he plunged as into darkness. In this closing verse, in a longer metre, the enemy host is the darkness and Lakṣmaṇa is like the sun entering it to break it apart.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चाशीतितमः सर्गः॥ ८५॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि

शोककर्शितः ८५.१ दुःखेन कृशः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: शोकेन कर्शितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

नोपधारयते ८५.१ न अवधारयति

सन्धिः: न + उपधारयते → नोपधारयते — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (णिजन्तम्, आत्मनेपदम्)

धैर्यमवष्टभ्य ८५.२ धैर्यम् आलम्ब्य

सन्धिः: धैर्यम् + अवष्टभ्य — मकारस्य स्वरे परे संयोगः
समासः: समासः नास्ति — ‘अव’ उपसर्गः, ‘स्तम्भ्’ धातोः ल्यप्
विभक्तिः: ‘धैर्य’ द्वितीया; ‘अवष्टभ्य’ अव्ययम्

नैर्ऋताधिपते ८५.३ हे राक्षसराज

सन्धिः: नैर्ऋत + अधिपते → नैर्ऋताधिपते — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: नैर्ऋतानाम् अधिपतिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सम्बोधनम्, एकवचनम्

यथाऽऽज्ञप्तम् ८५.५ आज्ञानुसारम्

सन्धिः: यथा + आज्ञप्तम् → यथाऽऽज्ञप्तम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (मुद्रणे दीर्घसूचकं द्विरवग्रहचिह्नम्)
समासः: यथा आज्ञप्तम् — अव्ययीभावः
विभक्तिः: अव्ययम्

गुल्मनिवेशनम् ८५.५ रक्षकदलानां स्थापनम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: गुल्मानां निवेशनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

त्वय्यकारणसंतप्ते ८५.७ त्वयि निष्कारणं दुःखिते सति

सन्धिः: त्वयि + अकारण → त्वय्यकारण — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः: अकारणं संतप्तः — सुप्सुपासमासः (‘अकारण’ नञ्तत्पुरुषः)
विभक्तिः: ‘त्वद्’ सप्तमी; ‘अकारणसंतप्त’ सप्तमी, एकवचनम् (सतिसप्तमी)

शत्रुहर्षविवर्धिनी ८५.८ शत्रूणां आनन्दवर्धिनी

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: शत्रूणां हर्षं विवर्धयति इति — उपपदतत्पुरुषः (णिनिप्रत्ययान्तः, स्त्रियां ङीप्)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

समुपसेव्यताम् ८५.९ आश्रीयताम्

सन्धिः: सम् + उप → समुप — मकारस्य स्वरे परे संयोगः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: लोट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (कर्मणि)

धनुर्मण्डलनिर्मुक्तैः ८५.११ मण्डलीकृतात् चापात् मुक्तैः

सन्धिः: धनुः + मण्डल → धनुर्मण्डल — विसर्गस्य रेफः
समासः: धनुषः मण्डलात् निर्मुक्ताः — पञ्चमीतत्पुरुषः (पूर्वपदं षष्ठीतत्पुरुषः)
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम्

आशीविषविषोपमैः ८५.११ सर्पविषतुल्यैः

सन्धिः: विष + उपम → विषोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: आशीविषाणां विषेण उपमा येषां तैः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम्

समितिंजयः ८५.१२ युद्धविजयी

सन्धिः: समितिम् + जय → समितिंजय — मकारस्य अनुस्वारः (अलुक्समासः)
समासः: समितिं जयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

ब्रह्मशिरः ८५.१२ ब्रह्मशिरोनामकम् अस्त्रम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: ब्रह्मणः शिरः — षष्ठीतत्पुरुषः (अस्त्रनाम)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकम्

कामगाः ८५.१२ इच्छानुसारं गमनशीलाः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: कामेन गच्छन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

निकुम्भिलामसम्प्राप्तमकृताग्निम् ८५.१४ निकुम्भिलाम् अप्राप्तं होमम् अकृतवन्तं च

सन्धिः: मकारस्य स्वरे परे संयोगः (त्रिषु स्थलेषु); ‘अकृत + अग्नि’ → अकृताग्नि — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: ‘असम्प्राप्त’ — न सम्प्राप्तः, नञ्तत्पुरुषः; ‘अकृताग्नि’ — अकृतः अग्निः (होमः) येन, बहुव्रीहिः
विभक्तिः: ‘निकुम्भिला’ द्वितीया; ‘असम्प्राप्त’, ‘अकृताग्नि’ द्वितीया, एकवचनम्

आततायिनम् ८५.१४ आक्रमकं, वधोद्यतम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘आततायिन्’ (आततेन शस्त्रेण अयति इति)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

सर्वलोकेश्वरेण ८५.१५ ब्रह्मणा

सन्धिः: लोक + ईश्वर → लोकेश्वर — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः: सर्वेषां लोकानाम् ईश्वरः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्

ससुहृद्गणम् ८५.१६ मित्रसमूहसहितम्

सन्धिः: सुहृत् + गण → सुहृद्गण — जश्त्वसन्धिः (त् → द्)
समासः: सुहृदां गणेन सह — सहबहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

ब्रह्मास्त्रवित् ८५.१८ ब्रह्मास्त्रज्ञः

सन्धिः: ब्रह्म + अस्त्र → ब्रह्मास्त्र — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: ब्रह्मास्त्रं वेत्ति इति — उपपदतत्पुरुषः (क्विबन्तः)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

सूर्यस्येवाभ्रसम्प्लवे ८५.१९ मेघाच्छादने सूर्यस्य इव

सन्धिः: सूर्यस्य + इव → सूर्यस्येव — गुणसन्धिः; इव + अभ्र → इवाभ्र — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: ‘अभ्रसम्प्लव’ — अभ्राणां सम्प्लवः, षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: ‘सूर्य’ षष्ठी; ‘अभ्रसम्प्लव’ सप्तमी, एकवचनम्

मायाबलसमन्वितम् ८५.२२ कपटशक्तियुक्तम्

सन्धिः: सम् + अन्वित → समन्वित — मकारस्य स्वरे परे संयोगः
समासः: मायया बलेन च समन्वितम् — तृतीयातत्पुरुषः (पूर्वपदं द्वन्द्वः)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

वामचापभृत् ८५.२५ वामकरे धनुः धारयन्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: वामे हस्ते चापं बिभर्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

मत्कार्मुकोन्मुक्ताः ८५.२६ मम धनुषः मुक्ताः

सन्धिः: कार्मुक + उन्मुक्त → कार्मुकोन्मुक्त — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: मम कार्मुकात् उन्मुक्ताः — पञ्चमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

महाचापगुणच्युताः ८५.२७ महाधनुषः ज्यायाः निर्गताः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: महतः चापस्य गुणात् च्युताः — पञ्चमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

रावणिवधाकांक्षी ८५.२८ इन्द्रजितः वधम् इच्छन्

सन्धिः: वध + आकांक्षिन् → वधाकांक्षिन् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: रावणेः वधम् आकाङ्क्षति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

कृतस्वस्त्ययनः ८५.३० यस्य मङ्गलवाचनं कृतम्

सन्धिः: स्वस्ति + अयन → स्वस्त्ययन — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः: कृतं स्वस्त्ययनं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

व्यूहमाश्रितम् ८५.३३ सेनारचनायां स्थितम्

सन्धिः: व्यूहम् + आश्रितम् — मकारस्य स्वरे परे संयोगः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘व्यूह’ द्वितीया; ‘आश्रित’ द्वितीया, एकवचनम्

प्रतिभयतमम् ८५.३६ अत्यन्तं भयङ्करम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: प्रतिभयम् — प्रादितत्पुरुषः; ततः तमप्
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्