युद्धकाण्डम् — चतुरशीतितमः सर्गः
विभीषणस्य आगमनम्, लक्ष्मणेन सीतावधवृत्तान्तस्य कथनम्, मायासीतायाः रहस्यम्, निकुम्भिलाहोमस्य सूचना, लक्ष्मणप्रेषणस्य प्रार्थना
रामं लक्ष्मणे आश्वासयति सति विभीषणः गुल्मान् स्वस्थाने निक्षिप्य चतुर्भिः सचिवैः सह तत्र आगच्छत्। शोकलालसं रामं, बाष्पपूर्णनेत्रान् वानरान्, लक्ष्मणस्य अङ्के मोहमापन्नं राघवं च दृष्ट्वा सः ‘किम् एतत्’ इति अपृच्छत्। लक्ष्मणः ‘इन्द्रजिता सीता हता इति हनुमतः वचनं श्रुत्वा रामः मोहम् उपाश्रितः’ इति अब्रवीत्। विभीषणः तं निवार्य रामम् उवाच — ‘मनुजेन्द्र, एतत् सागरस्य शोषणम् इव अयुक्तम् अहं मन्ये। रावणः सीतां प्रति घातं न करिष्यति; मया बहुशः याचितः अपि सः ताम् उत्स्रष्टुं न इच्छति। अतः सा मायामयी इति विद्धि। इन्द्रजित् निकुम्भिलायां होमं करिष्यति; तस्मिन् हुते सः देवैः अपि दुराधर्षः भविष्यति। तत् सम्पूर्णं न भवेत् इति, शोकं त्यक्त्वा, सैन्यसहितं लक्ष्मणं शीघ्रं प्रेषय, येन सः तं वज्रधरः इव हन्यात्।’
१राममाश्वासमाने तु लक्ष्मणे भ्रातृवत्सले।
निक्षिप्य गुल्मान्स्वस्थाने तत्रागच्छद्विभीषणः॥
२नानाप्रहरणैर्वीरैश्चतुर्भिरभिसंवृतः।
नीलाञ्जनचयाकारैर्मातंगैरिव यूथपैः॥
३सोऽभिगम्य महात्मानं राघवं शोकलालसम्।
वानरांश्चापि ददृशे बाष्पपर्याकुलेक्षणान्॥
४राघवं च महात्मानमिक्ष्वाकुकुलनन्दनम्।
ददर्श मोहमापन्नं लक्ष्मणस्याङ्कमाश्रितम्॥
५व्रीडितं शोकसंतप्तं दृष्ट्वा रामं विभीषणः।
अन्तर्दुःखेन दीनात्मा किमेतदिति सोऽब्रवीत्॥
६विभीषणमुखं दृष्ट्वा सुग्रीवं तांश्च वानरान्।
लक्ष्मणोवाच मन्दार्थमिदं बाष्पपरिप्लुतः॥
७हता इन्द्रजिता सीता इति श्रुत्वैव राघवः।
हनूमद्वचनात्सौम्य ततो मोहमुपाश्रितः॥
भ्रातृवत्सले लक्ष्मणे रामम् आश्वासयति सति विभीषणः गुल्मान् स्वस्थाने निक्षिप्य तत्र आगच्छत्। विभीषणस्य कर्तव्यं सेनायाः व्यूहरक्षणम् आसीत्, अतः सः प्रथमं गुल्मान् यथास्थानं स्थापयित्वा ततः एव आगतः — एतेन तस्य सावधानता सूच्यते। नानाप्रहरणैः वीरैः चतुर्भिः सचिवैः अभिसंवृतः सः नीलाञ्जनचयाकारैः यूथपैः मातङ्गैः इव शुशुभे। सः महात्मानं शोकलालसं राघवम् अभिगम्य बाष्पपर्याकुलेक्षणान् वानरान् अपि ददर्श। इक्ष्वाकुकुलनन्दनं महात्मानं राघवं लक्ष्मणस्य अङ्कम् आश्रितं मोहम् आपन्नं च ददर्श। व्रीडितं शोकसंतप्तं रामं दृष्ट्वा अन्तर्दुःखेन दीनात्मा विभीषणः ‘किम् एतत्’ इति अब्रवीत्। विभीषणस्य मुखं सुग्रीवं तान् वानरान् च दृष्ट्वा बाष्पपरिप्लुतः लक्ष्मणः मन्दार्थम् इदं वाक्यम् उवाच — ‘सौम्य, इन्द्रजिता सीता हता इति हनुमतः वचनात् श्रुत्वा एव राघवः ततः मोहम् उपाश्रितः।’ अत्र ‘व्रीडितम्’ इति पदं ध्यानार्हम् — रामः लज्जितः, यतः सः स्वपत्नीं रक्षितुं न शक्तः इति मन्यते। ‘मन्दार्थम्’ इति विशेषणं लक्ष्मणस्य वचसः दुःखार्तं स्वरूपं सूचयति — सः शोकेन स्पष्टं वक्तुम् अपि न शक्नोति। पूर्वसर्गे यः लक्ष्मणः दीर्घं तर्कं कृतवान्, सः इदानीं बाष्पपरिप्लुतः सन् सङ्क्षेपेण एव वदति, यतः तस्य अपि हृदयं भग्नम्। विभीषणस्य चत्वारः सचिवाः ये तेन सह लङ्कायाः आगताः, ते अत्र अपि तस्य अनुगामिनः। तेषां वर्णनं नीलाञ्जनचयाकारैः मातङ्गैः इव इति उपमया कृतम् — ते कृष्णवर्णाः विशालकायाः बलवन्तः च। वानराणाम् अश्रुपूर्णानि नेत्राणि सर्वस्याः सेनायाः शोकं प्रदर्शयन्ति, येन विभीषणः दूरात् एव किमपि अनिष्टं घटितम् इति जानाति।
While Lakṣmaṇa, devoted to his brother, was comforting Rāma, Vibhīṣaṇa arrived. His duty was to guard the army's formation, so he first posted the troops at their stations and only then came, a mark of his care. He was surrounded by his four ministers, who had come with him from Laṅkā and followed him here too, heroes bearing all kinds of weapons, dark as heaps of black collyrium, huge and strong like herd-leading elephants. Approaching the great-souled Rāghava, sunk in grief, he saw the monkeys too with their eyes brimming with tears, and from the whole army's grief he knew from afar that something terrible had happened. He saw Rāghava, the great-souled delight of the Ikṣvāku line, lying in a swoon in Lakṣmaṇa's lap. Seeing Rāma abashed and burning with grief, abashed because he felt he had failed to protect his wife, Vibhīṣaṇa, stricken with inward sorrow, asked, "What is this?" Looking at Vibhīṣaṇa's face, at Sugrīva and at the monkeys, Lakṣmaṇa, bathed in tears, spoke in a faltering voice: "Gentle friend, the moment Rāghava heard from Hanumān that Sītā had been killed by Indrajit, he fell into a swoon." The Lakṣmaṇa who had argued at such length in the previous sarga now spoke briefly and through tears, for his heart too was broken.
८कथयन्तं तु सौमित्रिं संनिवार्य विभीषणः।
पुष्कलार्थमिदं वाक्यं विसंज्ञं राममब्रवीत्॥
९मनुजेन्द्रार्तरूपेण यदुक्तस्त्वं हनूमता।
तदयुक्तमहं मन्ये सागरस्येव शोषणम्॥
१०अभिप्रायं तु जानामि रावणस्य दुरात्मनः।
सीतां प्रति महाबाहो न च घातं करिष्यति॥
११याच्यमानः सुबहुशो मया हितचिकीर्षुणा।
वैदेहीमुत्सृजस्वेति न च तत्कृतवान्वचः॥
१२नैव साम्ना न दानेन न भेदेन कुतो युधा।
सा द्रष्टुमपि शक्येत नैव चान्येन केनचित्॥
१३वानरान्मोहयित्वा तु प्रतियातः स राक्षसः।
मायामयीं महाबाहो तां विद्धि जनकात्मजाम्॥
कथयन्तं सौमित्रिं संनिवार्य विभीषणः विसंज्ञं रामं पुष्कलार्थम् इदं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘मनुजेन्द्र, आर्तरूपेण हनूमता यत् त्वम् उक्तः, तत् अहं सागरस्य शोषणम् इव अयुक्तं मन्ये। दुरात्मनः रावणस्य सीतां प्रति अभिप्रायम् अहं जानामि, महाबाहो; सः तस्याः घातं न करिष्यति। मया हितचिकीर्षुणा सुबहुशः याच्यमानः अपि ‘वैदेहीम् उत्सृज’ इति वचः सः न कृतवान्। साम्ना दानेन भेदेन वा — कुतः पुनः युधा — सा द्रष्टुम् अपि अन्येन केनचित् न शक्येत। सः राक्षसः वानरान् मोहयित्वा प्रतियातः; महाबाहो, तां मायामयीं जनकात्मजां विद्धि।’ विभीषणस्य तर्कः दृढः — यः रावणः सीतायै राज्यम् अपि त्यक्तुं सज्जः, यः भ्रातुः अपि उपदेशं न शृणोति, सः कथं ताम् एव हन्तुम् अनुमन्येत? तस्य सागरशोषणस्य उपमा दर्शयति यत् यथा समुद्रस्य शोषणम् असम्भवं, तथा रावणेन सीतावधः। विभीषणः रावणस्य गृहे वसन् तस्य मनः सम्यक् जानाति, अतः तस्य साक्ष्यं हनुमतः दृष्टसाक्ष्यात् अपि बलवत्। ‘पुष्कलार्थम्’ इति पदेन कविः सूचयति यत् विभीषणस्य वचनं पूर्णार्थम्, सारगर्भितं च। चतुरुपायानां स्मरणेन — साम दान भेद दण्ड — सः दर्शयति यत् सीता रावणस्य रक्षणे अतीव सुरक्षिता। त्रयोदशस्य द्वितीयः अर्धः ‘मायामयीं महाबाहो तां विद्धि जनकात्मजाम्’ इति वुल्गेटमात्रः, यः रहस्यं स्पष्टतया उद्घाटयति।
Stopping Saumitri as he spoke, Vibhīṣaṇa said these words, full of meaning, to the senseless Rāma: "Lord of men, what Hanumān told you in his distress I think as unlikely as the drying up of the ocean. I know what the evil Rāvaṇa intends for Sītā, mighty-armed one: he will not put her to death. Many times I begged him, wishing him well, to let Vaidehī go, and he would not listen. Not by conciliation, nor by gifts, nor by sowing dissension, let alone by war, could anyone so much as see her. The rākṣasa deluded the monkeys and went back. Know, mighty-armed one, that that daughter of Janaka was an illusion." Vibhīṣaṇa's reasoning was sound: how could Rāvaṇa, who was ready to give up his kingdom for Sītā and would not heed even his brother's advice, consent to have her killed? As the ocean cannot be dried up, so Rāvaṇa could not have Sītā killed. Having lived in Rāvaṇa's house, Vibhīṣaṇa knew his mind well, and his testimony outweighed even what Hanumān had seen with his own eyes. By naming the four means of dealing with an enemy, conciliation, gifts, division and force, he showed how securely Sītā was held in Rāvaṇa's keeping.
१४चैत्यं निकुम्भिलामद्य प्राप्य होमं करिष्यति।
हुतवानुपयातो हि देवैरपि सवासवैः॥
१५दुराधर्षो भवत्येष संग्रामे रावणात्मजः।
तेन मोहयता नूनमेषा माया प्रयोजिता॥
१६विघ्नमन्विच्छता तत्र वानराणां पराक्रमे।
ससैन्यास्तत्र गच्छामो यावत्तन्न समाप्यते॥
१७त्यजैनं नरशार्दूल मिथ्या संतापमागतम्।
सीदते हि बलं सर्वं दृष्ट्वा त्वां शोककर्शितम्॥
‘अद्य सः निकुम्भिलां चैत्यं प्राप्य होमं करिष्यति; हुतवान् उपयातः हि सः रावणात्मजः सवासवैः देवैः अपि संग्रामे दुराधर्षः भवति। तेन मोहयता नूनम् एषा माया प्रयोजिता, वानराणां पराक्रमे तत्र विघ्नम् अन्विच्छता। यावत् तत् कर्म न समाप्यते, तावत् वयं ससैन्याः तत्र गच्छामः। नरशार्दूल, मिथ्या आगतम् एनं संतापं त्यज; त्वां शोककर्शितं दृष्ट्वा सर्वं बलं सीदते हि।’ अत्र विभीषणः इन्द्रजितः उपायस्य सम्पूर्णं रहस्यं प्रकाशयति — मायासीतावधः केवलं वानराणां ध्यानम् अन्यत्र नेतुम्, येन सः निर्विघ्नं होमं समापयेत्। होमस्य समाप्तौ सः अजेयः भविष्यति इति ब्रह्मणः वरदानस्य फलम्। अतः कालः अतीव मूल्यवान् — होमस्य समाप्तेः पूर्वम् एव आक्रमणं कर्तव्यम्। नेतुः शोकः सेनायाः मनोबलं नाशयति इति विभीषणस्य उक्तिः राजनीतेः सारः, यतः सैनिकाः सेनापतेः मुखं दृष्ट्वा एव साहसं प्राप्नुवन्ति। विभीषणः ‘वयं ससैन्याः गच्छामः’ इति वदन् स्वयम् अपि युद्धे सहभागी भवितुम् इच्छति, यतः सः एव निकुम्भिलायाः मार्गं जानाति।
"Today he will reach the shrine of Nikumbhilā and make his offering, and when he comes back from that sacrifice, the son of Rāvaṇa is invincible in battle even to the gods with Vāsava. He surely used this illusion to delude us and to hinder the monkeys from attacking him there. Let us go there with the army before the rite is finished. Give up this grief, tiger among men, which has come upon you for nothing; the whole army is losing heart at seeing you wasted with sorrow." Here Vibhīṣaṇa laid bare the whole secret of Indrajit's plan: the killing of the illusory Sītā was only meant to draw the monkeys' attention elsewhere so that he could finish his sacrifice undisturbed, and once it was finished he would be invincible, as Brahmā's boon ensured. Time was therefore precious, and the attack had to come before the rite was complete. That a leader's grief destroys his army's spirit is the essence of statecraft, for soldiers take their courage from their commander's face. And by saying "let us go with the army" Vibhīṣaṇa offered to join the fight himself, since he alone knew the way to Nikumbhilā.
१८इह त्वं स्वस्थहृदयस्तिष्ठ सत्त्वसमुच्छ्रितः।
लक्ष्मणं प्रेषयास्माभिः सह सैन्यानुकर्षिभिः॥
१९एष तं नरशार्दूलो रावणिं निशितैः शरैः।
त्याजयिष्यति तत्कर्म ततो वध्यो भविष्यति॥
२०तस्यैते निशितास्तीक्ष्णाः पत्रिपत्राङ्गवाजिनः।
पतत्रिण इवासौम्याः शराः पास्यन्ति शोणितम्॥
२१तत्संदिश महाबाहो लक्ष्मणं शुभलक्षणम्।
राक्षसस्य विनाशाय वज्रं वज्रधरो यथा॥
२२मनुजवर न कालविप्रकर्षो रिपुनिधनं प्रति यत्क्षमोऽद्य कर्तुम्।
त्वमतिसृज रिपोर्वधाय वज्रं दिविजरिपोर्मथने यथा महेन्द्रः॥
२३समाप्तकर्मा हि स राक्षसर्षभो भवत्यदृश्यः समरे सुरासुरैः।
युयुत्सता तेन समाप्तकर्मणा भवेत्सुराणामपि संशयो महान्॥
‘इह त्वं सत्त्वसमुच्छ्रितः स्वस्थहृदयः तिष्ठ; सैन्यानुकर्षिभिः अस्माभिः सह लक्ष्मणं प्रेषय। एषः नरशार्दूलः निशितैः शरैः तं रावणिं तत् कर्म त्याजयिष्यति, ततः सः वध्यः भविष्यति। तस्य एते निशिताः तीक्ष्णाः पत्रिपत्राङ्गवाजिनः शराः असौम्याः पतत्रिणः इव तस्य शोणितं पास्यन्ति। तत् महाबाहो, राक्षसस्य विनाशाय शुभलक्षणं लक्ष्मणं संदिश, यथा वज्रधरः वज्रम्। मनुजवर, रिपुनिधनं प्रति कालविप्रकर्षः न युक्तः, यत् अद्य कर्तुं क्षमः। यथा महेन्द्रः दिविजरिपोः मथने वज्रं, तथा त्वं रिपोः वधाय लक्ष्मणम् अतिसृज। समाप्तकर्मा हि सः राक्षसर्षभः समरे सुरासुरैः अपि अदृश्यः भवति; समाप्तकर्मणा तेन युयुत्सता सुराणाम् अपि महान् संशयः भवेत्।’ विभीषणः लक्ष्मणम् एव किमर्थं प्रेषयितुम् इच्छति इति अग्रिमसर्गे स्पष्टं भविष्यति — ब्रह्मणः वरानुसारं निकुम्भिलां असम्प्राप्तं तं यः हन्ति, सः एव तस्य हन्ता। वज्रस्य उपमा लक्ष्मणं रामस्य आयुधरूपेण दर्शयति — रामः इन्द्रः इव, लक्ष्मणः तस्य वज्रम् इव। अन्तिमौ श्लोकौ पुष्पिताग्रावंशस्थवृत्ताभ्यां निबद्धौ, येन विभीषणस्य आग्रहस्य त्वरा प्रकटी भवति। ‘अद्य’ इति पदस्य पुनः पुनः प्रयोगः कालस्य अल्पताम् एव सूचयति। एषः सर्गः कथायाः परिवर्तनबिन्दुः — शोकात् कर्म प्रति। विभीषणस्य ज्ञानेन इन्द्रजितः माया भग्ना, रामस्य शोकः दूरीकृतः, लक्ष्मणस्य च प्रस्थानस्य मार्गः सज्जीकृतः। शरान् पक्षिणः इव शोणितं पास्यन्ति इति उपमा युद्धस्य भीषणतां सूचयति।
"Stay here, steady of heart and firm in your strength, and send Lakṣmaṇa with us as we lead the army. With his sharp arrows this tiger among men will force Rāvaṇa's son to abandon that rite, and then he can be killed. These sharp, keen arrows of his, winged with birds' feathers and swift, will drink his blood like fierce birds of prey. So command Lakṣmaṇa of auspicious marks to destroy the rākṣasa, mighty-armed one, as the wielder of the thunderbolt sends out his bolt. Best of men, there must be no delay in killing the enemy; it can be done today. Loose Lakṣmaṇa for your enemy's death as great Indra loosed the thunderbolt to crush the enemy of the gods. For once that bull among rākṣasas has completed his rite, he becomes invisible in battle to gods and asuras alike, and if he fights with his rite complete, even the gods will be in grave peril." Why Vibhīṣaṇa wanted Lakṣmaṇa in particular to go will become clear in the next sarga: by Brahmā's boon, whoever struck Indrajit before he reached Nikumbhilā would be his slayer. The image of the thunderbolt makes Lakṣmaṇa Rāma's weapon, Rāma as Indra and Lakṣmaṇa as his bolt. The repeated "today" shows how little time was left, and the last two verses, in longer metres, carry the urgency of his plea. This sarga is a turning point in the story, from grief to action: Vibhīṣaṇa's knowledge broke Indrajit's illusion, lifted Rāma's grief, and cleared the way for Lakṣmaṇa to set out.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुरशीतितमः सर्गः॥ ८४॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।