॥वाल्मीकिरामायणम् युद्धकाण्डम् — सर्गः ८३

युद्धकाण्डम् — त्र्यशीतितमः सर्गः

रामस्य मूर्च्छा लक्ष्मणस्य अर्थप्रशंसा च

जाम्बवतः साहाय्याय प्रेषणम्, हनुमता सीतावधस्य निवेदनम्, रामस्य मूर्च्छा, धर्मस्य निष्फलत्वविषये अर्थस्य च प्राधान्यविषये लक्ष्मणस्य वचनम्, रावणवधस्य प्रतिज्ञा

राक्षसवानराणां संग्रामनिर्घोषं श्रुत्वा रामः जाम्बवन्तं हनुमतः साहाय्याय प्रेषयत्। पथि ऋक्षबलं निवार्य हनुमान् रामं प्रत्यागत्य दुःखितः ‘अस्माकं प्रेक्षतां रुदतीं सीताम् इन्द्रजित् जघान’ इति न्यवेदयत्। तत् श्रुत्वा रामः छिन्नमूलः द्रुमः इव भूमौ निपपात; वानराः पद्मोत्पलसुगन्धिभिः सलिलैः तम् आसिञ्चन्। लक्ष्मणः तं बाहुभ्यां परिष्वज्य हेत्वर्थसंयुतं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘शुभे वर्त्मनि स्थितं त्वां धर्मः अनर्थेभ्यः त्रातुं न शक्नोति, अतः सः निरर्थकः। यदि धर्मः अधर्मः वा सत्यौ स्याताम्, रावणः नरकं गच्छेत्, त्वं च व्यसनं न प्राप्नुयाः। अर्थात् सर्वाः क्रियाः प्रवर्तन्ते; यस्य अर्थाः तस्य मित्राणि बान्धवाः च; राज्यम् उत्सृजता त्वया धर्ममूलं छिन्नम्।’ अन्ते सः ‘इन्द्रजिता कृतं दुःखं कर्मणा व्यपनेष्यामि, सराक्षसेन्द्रां लङ्कां बाणैः विनिपातयामि’ इति प्रतिजज्ञे।

१जाम्बवतः प्रेषणं, हनुमता सीतावधस्य निवेदनम्

१राघवश्चापि विपुलं तं राक्षसवनौकसाम्।
श्रुत्वा संग्रामनिर्घोषं जाम्बवन्तमुवाच ह॥

२सौम्य नूनं हनुमता कृतं कर्म सुदुष्करम्।
श्रूयते च यथा भीमः सुमहानायुधस्वनः॥

३तद्गच्छ कुरु साहाय्यं स्वबलेनाभिसंवृतः।
क्षिप्रमृक्षपते तस्य कपिश्रेष्ठस्य युध्यतः॥

४ऋक्षराजस्तथेत्युक्त्वा स्वेनानीकेन संवृतः।
आगच्छत्पश्चिमं द्वारं हनूमान्यत्र वानरः॥

५अथायान्तं हनूमन्तं ददर्शर्क्षपतिस्तदा।
वानरैः कृतसंग्रामैः श्वसद्भिरभिसंवृतम्॥

६दृष्ट्वा पथि हनूमांश्च तदृक्षबलमुद्यतम्।
नीलमेघनिभं भीमं संनिवार्य न्यवर्तत॥

७स तेन सह सैन्येन संनिकर्षं महायशाः।
शीघ्रमागम्य रामाय दुःखितो वाक्यमब्रवीत्॥

८समरे युध्यमानानामस्माकं प्रेक्षतां च सः।
जघान रुदतीं सीतामिन्द्रजिद्रावणात्मजः॥

९उद्भ्रान्तचित्तस्तां दृष्ट्वा विषण्णोऽहमरिंदम।
तदहं भवतो वृत्तं विज्ञापयितुमागतः॥

राघवः अपि राक्षसानां वनौकसां च विपुलं तं संग्रामनिर्घोषं श्रुत्वा जाम्बवन्तम् उवाच — ‘सौम्य, नूनं हनुमता सुदुष्करं कर्म कृतम्; यथा भीमः सुमहान् आयुधस्वनः श्रूयते, तथा तत्र घोरं युद्धं प्रवर्तते। तत् गच्छ, ऋक्षपते, स्वबलेन अभिसंवृतः युध्यतः तस्य कपिश्रेष्ठस्य क्षिप्रं साहाय्यं कुरु।’ रामः दूरात् एव शब्दं श्रुत्वा हनुमतः सङ्कटम् अनुमितवान्, अतः सः वृद्धं पराक्रमिणं च जाम्बवन्तं प्रेषयति। ऋक्षराजः ‘तथा’ इति उक्त्वा स्वेन अनीकेन संवृतः पश्चिमं द्वारं यत्र वानरः हनूमान् आसीत् तत्र आगच्छत्। अथ ऋक्षपतिः आयान्तं हनूमन्तं ददर्श, कृतसंग्रामैः श्वसद्भिः वानरैः अभिसंवृतम्। पथि उद्यतं नीलमेघनिभं भीमं तत् ऋक्षबलं दृष्ट्वा हनूमान् तत् संनिवार्य न्यवर्तत — इतः परं युद्धस्य प्रयोजनं नास्ति इति तस्य मतम्। सः महायशाः तेन सैन्येन सह शीघ्रं रामस्य संनिकर्षम् आगम्य दुःखितः वाक्यम् अब्रवीत् — ‘समरे युध्यमानानाम् अस्माकं प्रेक्षताम् एव रावणात्मजः इन्द्रजित् रुदतीं सीतां जघान। अरिंदम, तां दृष्ट्वा उद्भ्रान्तचित्तः विषण्णः अहं भवतः तत् वृत्तं विज्ञापयितुम् आगतः।’ हनुमतः वचनं सङ्क्षिप्तं किन्तु गुरुतरम् — सः न किमपि अलङ्कारं योजयति, केवलं दृष्टं सत्यं निवेदयति। ‘उद्भ्रान्तचित्तः’ इति पदेन तस्य आत्मनः अवस्था अपि सूचिता — यः सुन्दरकाण्डे सर्वं धैर्येण अकरोत्, सः अपि अद्य व्याकुलः। जाम्बवतः सैन्यं युद्धाय आगतम्, किन्तु हनुमान् तत् निवारयति इति प्रसङ्गः सेनानायकयोः परस्परविश्वासं दर्शयति। अस्मिन् खण्डे कथायाः गतिः शीघ्रा — रामः शब्दं श्रुत्वा साहाय्यं प्रेषयति, जाम्बवान् प्रस्थितः, हनुमान् प्रतिनिवृत्तः, ततः समाचारः निवेदितः। पाठकः जानाति यत् हता सीता माया एव, किन्तु रामः हनुमान् च न जानीतः; अतः अत्र नाटकीया विडम्बना दृश्यते। हनुमान् स्वयम् अशोकवनिकायां सीतां दृष्टवान्, अतः तस्य साक्ष्यं रामस्य कृते अविश्वसनीयं न भवति। एतत् एव इन्द्रजितः मायायाः सफलतायाः कारणम् — यः सत्यं सीताम् अजानात्, तेन एव मिथ्या सीता सत्या इति प्रमाणीकृता। हनुमतः ‘अरिंदम’ इति सम्बोधनम् अपि विशेषम् — सः रामस्य शौर्यं स्मारयन् तस्य मनः दृढं कर्तुम् इच्छति।

Rāghava, too, heard the great din of battle between the rākṣasas and the forest-dwellers, and said to Jāmbavān: "Gentle friend, Hanumān must surely have done some very hard deed, for a terrible and tremendous clash of weapons can be heard. Go quickly, lord of the bears, with your own army about you, and help that best of monkeys in his fight." Hearing the noise from afar, Rāma guessed that Hanumān was in danger and sent the old and valiant Jāmbavān to him. Saying, "So be it," the king of the bears set out with his troops for the western gate, where Hanumān was. On the way the lord of the bears saw Hanumān coming, surrounded by monkeys who had been in battle and were panting. Seeing that army of bears, terrible as a dark cloud and ready to fight, Hanumān held it back and turned back himself, for in his view there was no longer any point in fighting; that the bears came to fight and Hanumān stopped them shows the trust between the two commanders. Coming quickly with the army into Rāma's presence, the illustrious Hanumān spoke to him in sorrow: "While we were fighting in the battle, before our very eyes, Indrajit, son of Rāvaṇa, killed Sītā as she wept. Seeing it, subduer of foes, I was distraught and dejected, and I have come to report to you what happened." His words were brief but heavy; he added no ornament and only told the truth as he had seen it. "Distraught" shows his own state: he who had done everything so steadily in the Sundara Kāṇḍa was shaken today. By calling Rāma "subduer of foes" he tried to steady his mind by recalling his valour. The story moves quickly here, the din heard, help sent, Jāmbavān setting out, Hanumān returning, and the news told. The reader knows the murdered Sītā was only an illusion, but Rāma and Hanumān do not, and the irony is sharp. Hanumān had seen the real Sītā in the Aśoka grove, so Rāma had no reason to doubt his word; that is exactly why Indrajit's trick succeeded, for the one who knew the true Sītā had vouched for the false one.

२रामस्य मूर्च्छा, वानराणां परिचर्या, लक्ष्मणस्य उपक्रमः

१०तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राघवः शोकमूर्च्छितः।
निपपात तदा भूमौ छिन्नमूल इव द्रुमः॥

११तं भूमौ देवसंकाशं पतितं दृश्य राघवम्।
अभिपेतुः समुत्पत्य सर्वतः कपिसत्तमाः॥

१२आसिञ्चन्सलिलैश्चैनं पद्मोत्पलसुगन्धिभिः।
प्रदहन्तमसंहार्यं सहसाग्निमिवोत्थितम्॥

१३तं लक्ष्मणोऽथ बाहुभ्यां परिष्वज्य सुदुःखितः।
उवाच राममस्वस्थं वाक्यं हेत्वर्थसंयुतम्॥

तस्य तत् वचनं श्रुत्वा शोकमूर्च्छितः राघवः छिन्नमूलः द्रुमः इव तदा भूमौ निपपात। देवसंकाशं तं राघवं भूमौ पतितं दृष्ट्वा कपिसत्तमाः सर्वतः समुत्पत्य अभिपेतुः। सहसा उत्थितम् असंहार्यम् अग्निम् इव प्रदहन्तं तं ते पद्मोत्पलसुगन्धिभिः सलिलैः आसिञ्चन्। रामस्य शोकः अग्निः इव तम् एव दहति, अतः वानराः शीतलेन जलेन तं शमयितुं प्रयतन्ते। ततः सुदुःखितः लक्ष्मणः बाहुभ्यां तं परिष्वज्य अस्वस्थं रामं हेत्वर्थसंयुतं वाक्यम् उवाच। छिन्नमूलस्य द्रुमस्य उपमा अतीव समीचीना — यथा मूलं छिन्नं चेत् वृक्षः सहसा पतति, तथा सीतायाः वधं श्रुत्वा रामस्य जीवनस्य आधारः एव छिन्नः इव अभवत्। अत्र लक्ष्मणस्य अग्रिमं वचनं ‘हेत्वर्थसंयुतम्’ इति कविः पूर्वम् एव निर्दिशति — तत् भावनात्मकं न, अपितु तर्कप्रधानम्। वानराणां परिचर्या तेषां रामं प्रति स्नेहं दर्शयति — ते स्वयं दुःखिताः, तथापि प्रथमं स्वामिनः रक्षणं कुर्वन्ति।

Hearing his words, Rāghava, overcome with grief, fell to the ground like a tree cut at the root; the image fits exactly, for as a tree falls at once when its root is cut, so the news of Sītā's death seemed to cut the very root of Rāma's life. Seeing Rāghava, who was like a god, fallen on the ground, the best of monkeys leapt up and ran to him from every side. Though grieving themselves, they cared first for their master: they sprinkled him with water fragrant with lotuses and lilies, for his grief burned him like a fire suddenly flaring up that cannot be put out, and they tried to cool it. Then Lakṣmaṇa, deeply distressed, took him in his arms and spoke to the stricken Rāma words full of reasons and purpose. The poet tells us in advance that what follows is an argument driven by reasoning, not merely by feeling.

३धर्मस्य निष्फलत्वविषये लक्ष्मणस्य तर्कः

१४शुभे वर्त्मनि तिष्ठन्तं त्वामार्य विजितेन्द्रियम्।
अनर्थेभ्यो न शक्नोति त्रातुं धर्मो निरर्थकः॥

१५भूतानां स्थावराणां च जङ्गमानां च दर्शनम्।
यथास्ति न तथा धर्मस्तेन नास्तीति मे मतिः॥

१६यथैव स्थावरं व्यक्तं जङ्गमं च तथाविधम्।
नायमर्थस्तथा युक्तस्त्वद्विधो न विपद्यते॥

१७यद्यधर्मो भवेद्भूतो रावणो नरकं व्रजेत्।
भवांश्च धर्मसंयुक्तो नैव व्यसनमाप्नुयात्॥

१८तस्य च व्यसनाभावाद्व्यसनं चागते त्वयि।
धर्मो भवत्यधर्मश्च परस्परविरोधिनौ॥

१९धर्मेणोपलभेद्धर्ममधर्मं चाप्यधर्मतः।
यद्यधर्मेण युज्येयुर्येष्वधर्मः प्रतिष्ठितः॥

२०न धर्मेण वियुज्येरन्नाधर्मरुचयो जनाः।
धर्मेणाचरतां तेषां तथा धर्मफलं भवेत्॥

२१यस्मादर्था विवर्धन्ते येष्वधर्मः प्रतिष्ठितः।
क्लिश्यन्ते धर्मशीलाश्च तस्मादेतौ निरर्थकौ॥

२२वध्यन्ते पापकर्माणो यद्यधर्मेण राघव।
वधकर्महतोऽधर्मः स हतः कं वधिष्यति॥

२३अथवा विहितेनायं हन्यते हन्ति चापरम्।
विधिः स लिप्यते तेन न स पापेन कर्मणा॥

२४अदृष्टप्रतिकारेण अव्यक्तेनासता सता।
कथं शक्यं परं प्राप्तुं धर्मेणारिविकर्षण॥

२५यदि सत्स्यात्सतां मुख्य नासत्स्यात्तव किंचन।
त्वया यदीदृशं प्राप्तं तस्मात्तन्नोपपद्यते॥

‘आर्य, शुभे वर्त्मनि तिष्ठन्तं विजितेन्द्रियं त्वां धर्मः अनर्थेभ्यः त्रातुं न शक्नोति, अतः सः निरर्थकः। यथा स्थावराणां जङ्गमानां च भूतानां दर्शनम् अस्ति, तथा धर्मस्य न; तेन धर्मः नास्ति इति मे मतिः। यथा स्थावरं जङ्गमं च व्यक्तं, तथा अयम् अर्थः युक्तः न — अन्यथा त्वद्विधः न विपद्यते। यदि अधर्मः भूतः स्यात्, रावणः नरकं व्रजेत्; धर्मसंयुक्तः भवान् च व्यसनं नैव आप्नुयात्। तस्य व्यसनाभावात् त्वयि च व्यसनम् आगते धर्मः अधर्मः च परस्परविरोधिनौ भवतः — फलं तु विपरीतं दृश्यते। धर्मेण धर्मः, अधर्मेण अधर्मः उपलभ्यते इति चेत्, तर्हि येषु अधर्मः प्रतिष्ठितः ते अधर्मेण युज्येरन्, अधर्मरुचयः जनाः धर्मेण न वियुज्येरन्, धर्मेण आचरतां च धर्मफलं भवेत्। किन्तु येषु अधर्मः प्रतिष्ठितः तेषाम् अर्थाः विवर्धन्ते, धर्मशीलाः च क्लिश्यन्ते; तस्मात् एतौ निरर्थकौ। राघव, यदि पापकर्माणः अधर्मेण वध्यन्ते, तर्हि वधकर्मणा हतः अधर्मः स्वयम् एव हतः, सः कं वधिष्यति? अथवा यदि विधिना विहितेन अयं हन्यते, हन्ति च अपरं, तर्हि विधिः एव तेन पापेन लिप्यते, न सः पुरुषः। अदृष्टप्रतिकारेण अव्यक्तेन असता सता धर्मेण परं फलं प्राप्तुं कथं शक्यम्, अरिविकर्षण? सतां मुख्य, यदि सत् स्यात्, तव किंचन असत् न स्यात्; त्वया यत् ईदृशं प्राप्तं, तस्मात् तत् न उपपद्यते।’ अत्र लक्ष्मणस्य वचनं नास्तिकवादिनः इव श्रूयते, किन्तु तस्य प्रयोजनं शोकग्रस्तं भ्रातरं कर्मणि प्रेरयितुम् एव। सः धर्मस्य प्रत्यक्षफलाभावं दर्शयित्वा रामस्य मनः दुःखात् क्रोधं प्रति नयति। हिन्दीभाष्यम् अपि अत्र टिप्पणीरूपेण सूचयति यत् एते तर्काः शोकावेशे उक्ताः, न सिद्धान्तरूपेण। अस्मिन् खण्डे लक्ष्मणः त्रीन् विकल्पान् परीक्षते — धर्मः प्रत्यक्षः न, धर्मस्य फलं विपरीतं दृश्यते, विधिः एव कर्ता इति चेत् पुरुषस्य दोषः नास्ति। लक्ष्मणस्य एषः तर्कः रामायणे विरलः — अन्यत्र सर्वत्र धर्मस्य प्राधान्यं स्थापितम्, अत्र तु लक्ष्मणः तस्य विरोधं करोति। तस्य वचनानि भ्रातृप्रेम्णः शोकस्य च मिश्रणात् उत्पन्नानि। यदि धर्मः सत्यः, तर्हि धर्मात्मा रामः किमर्थं दुःखं प्राप्नोति, पापी रावणः च किमर्थं सुखी — इति प्रश्नः सर्वकालिकः। लक्ष्मणः एतस्य प्रश्नस्य उत्तरं न ददाति, केवलं तं प्रश्नं तीक्ष्णतया उत्थापयति। अग्रे रामः स्वयम् अस्य प्रश्नस्य उत्तरं स्वकर्मणा दास्यति, धर्मम् अत्यक्त्वा एव रावणं हत्वा। अतः पाठकेन एते श्लोकाः पूर्वपक्षरूपेण पठनीयाः, न सिद्धान्तरूपेण। ‘विधिः स लिप्यते तेन’ इति वचनं दैववादस्य खण्डनम् — यदि सर्वं विधेः अधीनं, तर्हि पापस्य फलं विधिः एव भुङ्क्ताम्, न पुरुषः। एवं लक्ष्मणः धर्मवादं दैववादं च युगपत् आक्षिपति।

"Noble brother, you keep to the good path and have mastered your senses, yet righteousness cannot save you from misfortune; so it is useless. We can see the creatures that move and those that do not, but righteousness cannot be seen in that way, and so I think it does not exist. If it were as plain as moving and unmoving things, this could not have happened; someone like you would not come to ruin. If unrighteousness were real, Rāvaṇa would go to hell, and you, devoted to righteousness, would never meet disaster. Since he has no misfortune and misfortune has come upon you, righteousness and unrighteousness turn out to contradict each other, for their fruits are seen reversed. One would gain righteousness by righteousness and unrighteousness by unrighteousness if those in whom wrong is firmly lodged were bound to its fruit, if those who delight in wrong were cut off from the fruits of right, and those who act rightly reaped the reward of righteousness. But since wealth grows for those in whom wrong is lodged while the righteous suffer, both are meaningless. If the wicked are killed by unrighteousness, Rāghava, then unrighteousness, struck down by the very act of killing, is itself destroyed; whom will it kill? Or if it is by fate that a man is killed or kills another, then fate is stained by the deed, not the man by the sin. How can one reach the highest good, scourge of foes, through a righteousness whose response is never seen, which is unmanifest, which both is and is not? If it were real, first of the good, nothing so unreal would have befallen you; since such a thing has befallen you, it does not hold good." Lakṣmaṇa sounds almost like an unbeliever here, but his purpose was only to rouse his grief-stricken brother to action: by showing that righteousness bears no visible fruit, he meant to turn Rāma's mind from sorrow to anger. These arguments were spoken in the heat of grief, not as settled doctrine. He tests three positions: that righteousness cannot be perceived; that its fruits are seen reversed; and that if fate is the doer, the man bears no guilt, so that "fate is stained by the deed" rejects fatalism too, since if all depends on fate, fate should bear the sin. Such an argument is rare in the Rāmāyaṇa, where everywhere else righteousness is set first; here Lakṣmaṇa argues against it, out of love for his brother mixed with grief. Why does the righteous Rāma suffer while the sinful Rāvaṇa prospers? The question belongs to every age. Lakṣmaṇa gives no answer; he only raises the question sharply, and Rāma will answer it himself by his deeds, killing Rāvaṇa without ever abandoning righteousness. The reader should take these verses as the case for the opposing side, not as the poem's conclusion.

४बलस्य प्राधान्यं, इन्द्रस्य उदाहरणं, राज्यत्यागस्य दोषः

२६अथवा दुर्बलः क्लीबो बलं धर्मोऽनुवर्तते।
दुर्बलो हृतमर्यादो न सेव्य इति मे मतिः॥

२७बलस्य यदि चेद्धर्मो गुणभूतः पराक्रमैः।
धर्ममुत्सृज्य वर्तस्व यथा धर्मे तथा बले॥

२८अथ चेत्सत्यवचनं धर्मः किल परंतप।
अनृतं त्वय्यकरणे किं न बद्धस्त्वया विना॥

२९यदि धर्मो भवेद्भूत अधर्मो वा परंतप।
न स्म हत्वा मुनिं वज्री कुर्यादिज्यां शतक्रतुः॥

३०अधर्मसंश्रितो धर्मो विनाशयति राघव।
सर्वमेतद्यथाकामं काकुत्स्थ कुरुते नरः॥

३१मम चेदं मतं तात धर्मोऽयमिति राघव।
धर्ममूलं त्वया छिन्नं राज्यमुत्सृजता तदा॥

‘अथवा धर्मः दुर्बलः क्लीबः, बलम् एव अनुवर्तते; दुर्बलः हृतमर्यादः न सेव्यः इति मे मतिः। यदि धर्मः बलस्य गुणभूतः पराक्रमैः सह, तर्हि धर्मम् उत्सृज्य यथा धर्मे तथा बले वर्तस्व। परंतप, अथ चेत् सत्यवचनं धर्मः इति, तर्हि त्वयि अकरणे — पितुः वचनम् अनृतं कुर्वति सति — अनृतं भवेत्, किं त्वया विना पिता न बद्धः? परंतप, यदि धर्मः अधर्मः वा भूतः स्यात्, तर्हि वज्री शतक्रतुः मुनिं हत्वा इज्यां न कुर्यात्। राघव, अधर्मसंश्रितः धर्मः विनाशयति; काकुत्स्थ, नरः सर्वम् एतत् यथाकामं कुरुते। तात राघव, मम च इदं मतं — धर्मः अयम् इति; तदा राज्यम् उत्सृजता त्वया धर्ममूलं छिन्नम्।’ इन्द्रस्य उदाहरणं विश्वरूपवधस्य कथां स्मारयति — इन्द्रः मुनिं हत्वा अपि यज्ञं कृतवान्, देवराजः च स्थितः; अतः धर्माधर्मयोः फलं नियतं न इति लक्ष्मणस्य आशयः। राज्यत्यागः एव सर्वदुःखस्य मूलम् इति सः उपालम्भं करोति, यतः राज्यं धनं च धर्मस्य आधारः। अत्र हिन्दीभाष्ये ‘*’ चिह्नेन विस्तृता टिप्पणी मुद्रिता, या लक्ष्मणस्य वचनानां पूर्वपक्षत्वं स्पष्टीकरोति। सत्यवचनविषये लक्ष्मणस्य उक्तिः दशरथस्य प्रतिज्ञां स्मारयति — पितुः सत्यरक्षणाय रामः वनं गतः, तथापि तस्य फलं दुःखम् एव। अतः सः पृच्छति — किं सत्यस्य रक्षणेन लाभः अभवत्?

"Or else righteousness is weak and impotent and follows strength; in my view the weak, who have lost their bounds, are not to be served. If righteousness is only the servant of strength and valour, then give up righteousness and act by strength as you once acted by righteousness. And if righteousness means speaking the truth, scorcher of foes, then had you not done what our father asked you would have made his word a lie; was it not because of you that our father was bound? If either righteousness or unrighteousness were real, Indra of the hundred sacrifices, wielder of the thunderbolt, would not have killed a sage and then performed a sacrifice. Righteousness that rests on unrighteousness destroys, Rāghava; a man does all these things as he pleases, Kākutstha. This is my view, dear brother: this was righteousness, Rāghava, yet when you gave up the kingdom you cut off the very root of righteousness." The example of Indra recalls the story of his killing Viśvarūpa: though he killed a sage, he still performed sacrifice and remained king of the gods, so, Lakṣmaṇa means, the fruits of right and wrong are not fixed. The remark about truthfulness recalls Daśaratha's promise: Rāma went to the forest to keep his father's word true, and all it brought him was sorrow, so what had been gained by keeping truth? He reproached Rāma that giving up the kingdom was the root of all their sorrow, since kingdom and wealth are the foundation of righteousness.

५अर्थस्य प्रशंसा, तस्य त्यागस्य दोषाः

३२अर्थेभ्योऽथ प्रवृद्धेभ्यः संवृत्तेभ्यस्ततस्ततः।
क्रियाः सर्वाः प्रवर्तन्ते पर्वतेभ्य इवापगाः॥

३३अर्थेन हि विमुक्तस्य पुरुषस्याल्पचेतसः।
विच्छिद्यन्ते क्रियाः सर्वा ग्रीष्मे कुसरितो यथा॥

३४सोऽयमर्थं परित्यज्य सुखकामः सुखैधितः।
पापमाचरते कर्तुं तदा दोषः प्रवर्तते॥

३५यस्यार्थास्तस्य मित्राणि यस्यार्थास्तस्य बान्धवाः।
यस्यार्थाः स पुमाँल्लोके यस्यार्थाः स च पण्डितः॥

३६यस्यार्थाः स च विक्रान्तो यस्यार्थाः स च बुद्धिमान्।
यस्यार्थाः स महाभागो यस्यार्थाः स गुणाधिकः॥

३७अर्थस्यैते परित्यागे दोषाः प्रव्याहृता मया।
राज्यमुत्सृजता धीर येन बुद्धिस्त्वया कृता॥

३८यस्यार्था धर्मकामार्थास्तस्य सर्वं प्रदक्षिणम्।
अधनेनार्थकामेन नार्थः शक्यो विचिन्वता॥

३९हर्षः कामश्च दर्पश्च धर्मः क्रोधः शमो दमः।
अर्थादेतानि सर्वाणि प्रवर्तन्ते नराधिप॥

४०येषां नश्यत्ययं लोकश्चरतां धर्मचारिणाम्।
तेऽर्थास्त्वयि न दृश्यन्ते दुर्दिनेषु यथा ग्रहाः॥

‘प्रवृद्धेभ्यः ततः ततः संवृत्तेभ्यः अर्थेभ्यः सर्वाः क्रियाः प्रवर्तन्ते, पर्वतेभ्यः आपगाः इव। अर्थेन विमुक्तस्य अल्पचेतसः पुरुषस्य सर्वाः क्रियाः ग्रीष्मे कुसरितः इव विच्छिद्यन्ते। सुखैधितः सः अर्थं परित्यज्य सुखकामः पापम् आचरते कर्तुं, तदा दोषः प्रवर्तते। यस्य अर्थाः तस्य मित्राणि, यस्य अर्थाः तस्य बान्धवाः; यस्य अर्थाः सः लोके पुमान्, यस्य अर्थाः सः च पण्डितः। यस्य अर्थाः सः विक्रान्तः, सः बुद्धिमान्, सः महाभागः, सः गुणाधिकः। धीर, येन त्वया राज्यम् उत्सृजता बुद्धिः कृता, तस्मिन् अर्थस्य परित्यागे एते दोषाः मया प्रव्याहृताः। यस्य अर्थाः, तस्य धर्मकामार्थाः सर्वं च प्रदक्षिणम्; अधनेन अर्थकामेन विचिन्वता अर्थः न शक्यः। नराधिप, हर्षः कामः दर्पः धर्मः क्रोधः शमः दमः — एतानि सर्वाणि अर्थात् प्रवर्तन्ते। चरतां धर्मचारिणां येषाम् अयं लोकः नश्यति, ते अर्थाः दुर्दिनेषु ग्रहाः इव त्वयि न दृश्यन्ते।’ अस्मिन् खण्डे ‘यस्यार्थाः’ इति पदस्य पुनः पुनः आवृत्त्या वक्तुः आवेशः प्रकटः। अर्थस्य एषा प्रशंसा अर्थशास्त्रस्य लौकिकदृष्टिम् अनुसरति — धर्मः कामः च अर्थाधीनौ। दुर्दिनेषु ग्रहाणाम् उपमा अतीव सुन्दरी — मेघैः आवृते आकाशे ग्रहाः सन्ति अपि न दृश्यन्ते, तथा रामस्य वनवासे तस्य ऐश्वर्यं तिरोहितम्। लक्ष्मणः अत्र अर्थस्य सप्त फलानि गणयति — मित्राणि, बान्धवाः, पुरुषत्वं, पाण्डित्यं, विक्रमः, बुद्धिः, महाभाग्यं च। लोके धनवान् एव सर्वगुणसम्पन्नः इति मन्यते, निर्धनः तु गुणवान् अपि उपेक्ष्यते — एषः लौकिकः अनुभवः। ‘पर्वतेभ्यः आपगाः इव’ इति उपमा अर्थस्य मूलत्वं दर्शयति — यथा पर्वताः नदीनाम् उद्गमस्थानं, तथा अर्थः सर्वासां क्रियाणाम्। ग्रीष्मे कुसरितः शुष्यन्ति, तथा निर्धनस्य कार्याणि विच्छिद्यन्ते। एवं लक्ष्मणः रामस्य राज्यत्यागं पुनः पुनः दुःखस्य मूलं दर्शयति, येन रामः इदानीं राज्यं शत्रुजयं च प्रति प्रेरितः भवेत्। अर्थात् एव हर्षः कामः दर्पः धर्मः क्रोधः शमः दमः च प्रवर्तन्ते इति वचनेन सः धर्मम् अपि अर्थस्य फलं दर्शयति, यत् पूर्वोक्तस्य तर्कस्य उपसंहारः।

"From wealth, grown great and gathered from here and there, all undertakings flow, as rivers flow from the mountains. When a man of little mind is deprived of wealth, all his undertakings dry up like little streams in summer. A man raised in comfort who gives up wealth and still longs for pleasure turns to wrongdoing, and then evil takes hold. He who has wealth has friends; he who has wealth has kinsmen; he who has wealth is counted a man in the world; he who has wealth is learned. He who has wealth is valiant, wise, fortunate, rich in virtues. I have set out, steadfast one, the evils that follow from giving up wealth, as you did when you resolved to renounce the kingdom. For the man who has wealth, righteousness, pleasure and wealth all go well; the penniless man who seeks wealth cannot find it by searching. Joy, desire, pride, righteousness, anger, calm and self-restraint, all these spring from wealth, lord of men. The wealth by which those who walk in righteousness win this world is not to be seen in you, like the planets on cloudy days." The repeated "he who has wealth" betrays the speaker's passion. This praise of wealth follows the worldly outlook of the science of statecraft, in which righteousness and pleasure depend on wealth. He counts seven fruits of wealth, friends, kinsmen, manhood, learning, valour, wisdom and good fortune, for in the world the rich man is thought to have every virtue and the poor man is ignored however good he is. The rivers flowing from mountains make wealth the source of every undertaking, and the streams drying in summer show how a poor man's work withers. By saying that even righteousness springs from wealth he rounds off his earlier argument. The planets hidden on cloudy days are an especially fine image: they are there but cannot be seen behind the clouds, and so in exile Rāma's royal fortune was hidden. Again and again Lakṣmaṇa names the renunciation of the kingdom as the root of their sorrow, to rouse Rāma now towards kingship and victory.

६लक्ष्मणस्य प्रोत्साहनं प्रतिज्ञा च

४१त्वयि प्रव्रजिते वीर गुरोश्च वचने स्थिते।
रक्षसापहृता भार्या प्राणैः प्रियतरा तव॥

४२तदद्य विपुलं वीर दुःखमिन्द्रजिता कृतम्।
कर्मणा व्यपनेष्यामि तस्मादुत्तिष्ठ राघव॥

४३उत्तिष्ठ नरशार्दूल दीर्घबाहो धृतव्रत।
किमात्मानं महात्मानमात्मानं नावबुध्यसे॥

४४अयमनघ तवोदितः प्रियार्थं जनकसुतानिधनं निरीक्ष्य रुष्टः।
सरथगजहयां सराक्षसेन्द्रां भृशमिषुभिर्विनिपातयामि लङ्काम्॥

‘वीर, त्वयि प्रव्रजिते गुरोः वचने स्थिते, तव प्राणैः प्रियतरा भार्या रक्षसा अपहृता। वीर, अद्य इन्द्रजिता कृतं तत् विपुलं दुःखम् अहं कर्मणा व्यपनेष्यामि; तस्मात् उत्तिष्ठ, राघव। नरशार्दूल, दीर्घबाहो, धृतव्रत, उत्तिष्ठ; महात्मानम् आत्मानं किम् आत्मना न अवबुध्यसे? अनघ, तव प्रियार्थम् अयं मया उदितः; जनकसुतानिधनं निरीक्ष्य रुष्टः अहं सरथगजहयां सराक्षसेन्द्रां लङ्कां भृशम् इषुभिः विनिपातयामि।’ एवं लक्ष्मणस्य दीर्घः तर्कः अन्ते कर्मणि पर्यवस्यति। तस्य उद्देशः दर्शनशास्त्रस्य स्थापना न, अपितु रामस्य मोहभङ्गः, स्वस्य च क्रोधस्य प्रकाशनम्। त्रिचत्वारिंशः श्लोकः ‘किमात्मानं महात्मानमात्मानं नावबुध्यसे’ इति वुल्गेटमात्रः, समीक्षिते नास्ति — तेन रामस्य दिव्यस्वरूपस्य स्मरणं सूच्यते। अन्तिमः श्लोकः पुष्पिताग्रावृत्तेन निबद्धः, यस्मिन् लक्ष्मणस्य रोषः प्रतिज्ञा च मिलिते। ‘अयमनघ तवोदितः प्रियार्थम्’ इति वाक्येन सः स्वयम् एव स्वीकरोति यत् पूर्वोक्ताः तर्काः रामस्य प्रियार्थं, तस्य शोकनिवारणार्थम् उक्ताः। अत्र लक्ष्मणस्य रोषः सीतायाः वधं प्रति।

"While you were in exile, hero, keeping to our father's word, the rākṣasa carried off your wife, dearer to you than life. Today, hero, by my deeds I shall wipe out the great grief Indrajit has caused. So rise up, Rāghava. Rise up, tiger among men, long-armed one, firm in your vows. Why do you not recognise yourself as the great Self? Sinless one, I have said all this for your sake. Enraged at seeing the death of Janaka's daughter, I shall bring down Laṅkā with my arrows, its chariots, elephants and horses, and the lord of the rākṣasas with it." So Lakṣmaṇa's long argument ends in action. His aim was not to establish a philosophy but to break Rāma's despair and to voice his own fury at Sītā's killing. By asking why Rāma does not know himself as the great Self he recalls Rāma's divine nature, and by saying "I have said this for your sake" he admits that his arguments were spoken to please Rāma and lift his grief. The last verse, in a longer metre, joins Lakṣmaṇa's rage and his vow.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्र्यशीतितमः सर्गः॥ ८३॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि
संग्रामनिर्घोषम् ८३.१ युद्धस्य कोलाहलम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
संग्रामस्य निर्घोषः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
सुदुष्करम् ८३.२ अतिकठिनम्
सन्धिः
सु + दुः + करम् → सुदुष्करम् — विसर्गस्य षत्वम् (कवर्गे परे)
समासः
सुष्ठु दुष्करम् — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकम्
क्षिप्रमृक्षपते ८३.३ हे भल्लूकराज, शीघ्रम्
सन्धिः
क्षिप्रम् + ऋक्षपते → क्षिप्रमृक्षपते — मकारस्य स्वरे परे संयोगः
समासः
‘ऋक्षपति’ — ऋक्षाणां पतिः, षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
‘क्षिप्रम्’ क्रियाविशेषणम्; ‘ऋक्षपति’ सम्बोधनम्
ददर्शर्क्षपतिः ८३.५ जाम्बवान् दृष्टवान्
सन्धिः
ददर्श + ऋक्षपतिः → ददर्शर्क्षपतिः — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
समासः
‘ऋक्षपति’ — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
‘ददर्श’ लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; ‘ऋक्षपति’ प्रथमा, एकवचनम्
श्वसद्भिः ८३.५ निःश्वसद्भिः, श्रान्तैः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘श्वस्’ धातोः शतृ
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
उद्भ्रान्तचित्तः ८३.९ व्याकुलमनाः
सन्धिः
उत् + भ्रान्त → उद्भ्रान्त — जश्त्वसन्धिः (त् → द्)
समासः
उद्भ्रान्तं चित्तं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
छिन्नमूल ८३.१० यस्य मूलं कृत्तम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘छिन्नमूलः + इव’ इति विसर्गलोपः
समासः
छिन्नं मूलं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘द्रुमः’ इत्यस्य विशेषणम्)
पद्मोत्पलसुगन्धिभिः ८३.१२ कमलगन्धयुक्तैः जलैः
सन्धिः
पद्म + उत्पल → पद्मोत्पल — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
पद्मैः उत्पलैः च सुगन्धीनि — तृतीयातत्पुरुषः (पूर्वपदं द्वन्द्वः)
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
हेत्वर्थसंयुतम् ८३.१३ युक्तिप्रयोजनसहितम्
सन्धिः
हेतु + अर्थ → हेत्वर्थ — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ)
समासः
हेतुभिः अर्थैः च संयुतम् — तृतीयातत्पुरुषः (पूर्वपदं द्वन्द्वः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
विजितेन्द्रियम् ८३.१४ जितेन्द्रियम्
सन्धिः
विजित + इन्द्रिय → विजितेन्द्रिय — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः
विजितानि इन्द्रियाणि येन तम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
नास्तीति ८३.१५ न विद्यते इति
सन्धिः
न + अस्ति → नास्ति — सवर्णदीर्घसन्धिः; अस्ति + इति → अस्तीति — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘अस्ति’ लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; ‘न’ ‘इति’ अव्यये
परस्परविरोधिनौ ८३.१८ अन्योन्यविरुद्धौ
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
परस्परं विरोधिनौ — सुप्सुपासमासः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
अधर्मरुचयः ८३.२० अधर्मप्रियाः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अधर्मे रुचिः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
वधकर्महतोऽधर्मः ८३.२२ वधरूपेण कर्मणा नष्टः अधर्मः
सन्धिः
हतः + अधर्मः → हतोऽधर्मः — विसर्गस्य उत्वं गुणः पूर्वरूपं च (अवग्रहः)
समासः
‘वधकर्महत’ — वधकर्मणा हतः, तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अदृष्टप्रतिकारेण ८३.२४ यस्य प्रतीकारः न दृश्यते तेन
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अदृष्टः प्रतिकारः यस्य तेन — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (धर्मस्य विशेषणम्)
धर्मेणारिविकर्षण ८३.२४ हे शत्रुनाशक, धर्मेण
सन्धिः
धर्मेण + अरि → धर्मेणारि — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
‘अरिविकर्षण’ — अरीन् विकर्षति इति, उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
‘धर्म’ तृतीया, एकवचनम्; ‘अरिविकर्षण’ सम्बोधनम्
हृतमर्यादः ८३.२६ नष्टसीमः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
हृता मर्यादा यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
गुणभूतः ८३.२७ अङ्गभूतः, अप्रधानः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
गुणः भूतः — सुप्सुपासमासः (गुणत्वं प्राप्तः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
त्वय्यकरणे ८३.२८ त्वयि अकुर्वति सति
सन्धिः
त्वयि + अकरणे → त्वय्यकरणे — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
‘अकरण’ — न करणम्, नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
‘त्वद्’ सप्तमी; ‘अकरण’ सप्तमी, एकवचनम्
शतक्रतुः ८३.२९ इन्द्रः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शतं क्रतवः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अधर्मसंश्रितः ८३.३० अधर्मेण युक्तः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अधर्मेण संश्रितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
इवापगाः ८३.३२ नद्यः इव
सन्धिः
इव + आपगाः → इवापगाः — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
‘आपगा’ — अपां समूहेन गच्छति इति उपपदतत्पुरुषः (रूढ्या नदी)
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
कुसरितः ८३.३३ अल्पाः क्षुद्रनद्यः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कुत्सिताः सरितः — कर्मधारयः (‘कु’ इति कुत्सार्थे)
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
सुखैधितः ८३.३४ सुखेन पोषितः
सन्धिः
सुख + एधितः → सुखैधितः — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ)
समासः
सुखेन एधितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
पुमाँल्लोके ८३.३५ संसारे पुरुषः
सन्धिः
पुमान् + लोके → पुमाँल्लोके — परसवर्णसन्धिः (न् + ल् → ँल्ल्)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘पुंस्’ प्रथमा, एकवचनम्; ‘लोक’ सप्तमी, एकवचनम्
प्रव्याहृताः ८३.३७ कथिताः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘प्र’ ‘वि’ ‘आ’ उपसर्गाः, ‘हृ’ धातोः क्तः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
दुर्दिनेषु ८३.४० मेघाच्छन्नेषु दिवसेषु
सन्धिः
दुः + दिन → दुर्दिन — विसर्गस्य रेफः
समासः
दुष्टं दिनम् — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, बहुवचनम्
जनकसुतानिधनम् ८३.४४ सीतायाः मरणम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
जनकसुतायाः निधनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्