युद्धकाण्डम् — द्व्यशीतितमः सर्गः

हनुमतः प्रतिनिवर्तनम् इन्द्रजितः निकुम्भिलाहोमश्च

वानराणां पलायनम्, हनुमतः प्रोत्साहनम्, राक्षससेनायाः कदनम्, इन्द्रजितः प्रतियुद्धम्, हनुमतः रामं प्रति प्रतिनिवर्तनम्, निकुम्भिलायां होमः

इन्द्रजितः भीमं नादं श्रुत्वा वानराः दिशः वीक्षमाणाः पलायन्त। हनुमान् तान् विषण्णान् दृष्ट्वा ‘कस्मात् युद्धोत्साहं त्यक्त्वा विद्रवथ, मम पृष्ठतः अनुव्रजत’ इति प्रोत्साहयत्। ततः ते हृष्टाः शैलशृङ्गाणि द्रुमान् च गृहीत्वा राक्षसान् अभिपेतुः। हनुमान् कालान्तकयमोपमः राक्षसानां कदनं चकार, रावणिरथे महतीं शिलां च अपातयत्, किन्तु सारथिः रथं दूरम् अपवाहितवान्। इन्द्रजित् अपि क्रुद्धः शरैः शूलैः खड्गैः च बहून् वानरान् जघान। ततः हनुमान् ‘यन्निमित्तं युध्यामः सा जनकात्मजा हता, रामाय सुग्रीवाय च इमम् अर्थं विज्ञाप्य तयोः प्रतिविधानं करिष्यामः’ इति उक्त्वा सबलः शनैः शनैः न्यवर्तत। इन्द्रजित् अपि तं रामं प्रति गच्छन्तं दृष्ट्वा निकुम्भिलां चैत्यं गत्वा राक्षसानां भूतये विधिवत् अग्नौ होमम् आरभत।

१वानराणां पलायनं, हनुमतः प्रोत्साहनं, प्रत्याक्रमणं च

१श्रुत्वा तु भीमनिर्ह्रादं शक्राशनिसमस्वनम्।
वीक्ष्यमाणा दिशः सर्वा दुद्रुवुर्वानरा भृशम्॥

२तानुवाच ततः सर्वान्हनूमान्मारुतात्मजः।
विषण्णवदनान्दीनांस्त्रस्तान्विद्रवतः पृथक्॥

३कस्माद्विषण्णवदना विद्रवध्वं प्लवंगमाः।
त्यक्तयुद्धसमुत्साहाः शूरत्वं क्व नु वो गतम्॥

४पृष्ठतोऽनुव्रजध्वं मामग्रतो यान्तमाहवे।
शूरैरभिजनोपेतैरयुक्तं हि निवर्तितुम्॥

५एवमुक्ताः सुसंक्रुद्धा वायुपुत्रेण धीमता।
शैलशृङ्गान्द्रुमांश्चैव जगृहुर्हृष्टमानसाः॥

६अभिपेतुश्च गर्जन्तो राक्षसान्वानरर्षभाः।
परिवार्य हनूमन्तमन्वयुश्च महाहवे॥

७स तैर्वानरमुख्यैस्तु हनूमान्सर्वतो वृतः।
हुताशन इवार्चिष्मानदहच्छत्रुवाहिनीम्॥

शक्रस्य अशनेः इव समस्वनं तं भीमनिर्ह्रादं श्रुत्वा वानराः सर्वाः दिशः वीक्षमाणाः भृशं दुद्रुवुः। सीतायाः वधं दृष्ट्वा तेषां मनः भग्नम् आसीत्, इन्द्रजितः गर्जनेन तु भयम् अपि उत्पन्नम्। विषण्णवदनान् दीनान् त्रस्तान् पृथक् पृथक् विद्रवतः तान् सर्वान् मारुतात्मजः हनूमान् उवाच — ‘प्लवंगमाः, कस्मात् विषण्णवदनाः विद्रवध्वम्? युद्धस्य समुत्साहं त्यक्त्वा वः शूरत्वं क्व नु गतम्? अग्रतः आहवे यान्तं मां पृष्ठतः अनुव्रजध्वम्। अभिजनेन उपेतैः शूरैः युद्धात् निवर्तितुम् अयुक्तं हि।’ अत्र हनुमतः नेतृत्वं स्पष्टं दृश्यते — सः स्वयम् अपि दुःखितः, तथापि सेनायाः मनोबलं रक्षितुं प्रथमं स्वयम् अग्रे गच्छति। ‘अभिजनोपेतैः’ इति पदेन सः वानराणां कुलगौरवं स्मारयति — सत्कुले जाताः शूराः पृष्ठं न दर्शयन्ति। धीमता वायुपुत्रेण एवम् उक्ताः ते सुसंक्रुद्धाः हृष्टमानसाः शैलशृङ्गान् द्रुमान् च जगृहुः। ते वानरर्षभाः गर्जन्तः राक्षसान् अभिपेतुः, महाहवे हनूमन्तं परिवार्य अन्वयुः च। तैः वानरमुख्यैः सर्वतः वृतः सः हनूमान् अर्चिष्मान् हुताशनः इव शत्रुवाहिनीम् अदहत्। एवं क्षणमात्रे एव सेनायाः अवस्था परिवर्तिता — ये पलायमानाः आसन्, ते एव इदानीं शत्रून् अभिधावन्ति। अग्नेः उपमा हनुमतः तेजः शत्रुनाशकत्वं च युगपत् सूचयति। अस्मिन् प्रसङ्गे वानराणां पलायनं स्वाभाविकम् — ये सीतायाः कृते समुद्रं तीर्त्वा आगताः, ते तस्याः वधं दृष्ट्वा युद्धस्य प्रयोजनम् एव नष्टम् इति मेनिरे। हनुमान् तु तेषां शोकं क्रोधे परिवर्तयति, येन ते पुनः युद्धाय सज्जाः भवन्ति। नेतुः वाक्यस्य एषः प्रभावः — एकेन वाक्येन सहस्राणां मनः परिवर्तितम्।

Hearing that terrible roar, loud as Śakra's thunderbolt, the monkeys looked about in every direction and fled headlong. Sītā's killing had broken their hearts, and Indrajit's roar filled them with fear as well; their flight was natural, for they had crossed the ocean for Sītā's sake, and with her dead they thought the war had lost its purpose. Then Hanumān, son of the Wind, spoke to them all as they scattered this way and that, downcast, wretched and afraid: "Why do you run away with such dejected faces, monkeys? You have thrown away your zeal for battle; where has your courage gone? Follow me as I go forward into the fight. It is not fitting for heroes of good family to turn back." His leadership is plain here: grieving himself, he still went first to keep up the army's spirit, and by speaking of good family he reminded the monkeys of their lineage, for heroes of noble birth do not show their backs. Addressed so by the wise son of the Wind, they grew furious, and with glad hearts they seized mountain peaks and trees. Roaring, those bulls among monkeys fell upon the rākṣasas and followed Hanumān into the great battle, surrounding him. In a moment the army was transformed: those who had been fleeing now ran at the enemy, and Hanumān had turned their grief into anger. Such is the power of a leader's word, that one speech changed the hearts of thousands. Hemmed in on every side by the monkey chiefs, Hanumān burned up the enemy host like a blazing fire, an image of both his splendour and his power to destroy.

२हनुमतः कदनं, इन्द्रजितः रथे शिलाप्रहारः, वानराणां वृक्षवर्षः

८स राक्षसानां कदनं चकार सुमहाकपिः।
वृतो वानरसैन्येन कालान्तकयमोपमः॥

९स तु शोकेन चाविष्टः कोपेन महता कपिः।
हनूमान्रावणिरथे महतीं पातयच्छिलाम्॥

१०तामापतन्तीं दृष्ट्वैव रथः सारथिना तदा।
विधेयाश्वसमायुक्तः सुदूरमपवाहितः॥

११तमिन्द्रजितमप्राप्य रथस्थं सहसारथिम्।
विवेश धरणीं भित्त्वा सा शिला व्यर्थमुद्यता॥

१२पतितायां शिलायां तु व्यथिता रक्षसां चमूः।
निपतन्त्या च शिलया राक्षसा मथिता भृशम्॥

१३तमभ्यधावञ्छतशो नदन्तः काननौकसः।
ते द्रुमांश्च महाकाया गिरिशृङ्गाणि चोद्यताः॥

१४क्षिपन्तीन्द्रजितं संख्ये वानरा भीमविक्रमाः।
वृक्षशैलमहावर्षं विसृजन्तः प्लवंगमाः॥

१५शत्रूणां कदनं चक्रुर्नेदुश्च विविधैः स्वनैः।
वानरैस्तैर्महाभीमैर्घोररूपा निशाचराः॥

वानरसैन्येन वृतः कालान्तकयमोपमः सः सुमहाकपिः राक्षसानां कदनं चकार। शोकेन महता कोपेन च आविष्टः हनूमान् रावणिरथे महतीं शिलाम् अपातयत्। हनुमतः शोकः कोपः च एकत्र मिलितौ — सीतायाः वधेन शोकः, तस्य कर्तरि कोपः। ताम् आपतन्तीं दृष्ट्वा एव सारथिना विधेयाश्वसमायुक्तः सः रथः सुदूरम् अपवाहितः। रथस्थं ससारथिं तम् इन्द्रजितम् अप्राप्य सा व्यर्थम् उद्यता शिला धरणीं भित्त्वा विवेश। शिलायां पतितायां रक्षसां चमूः व्यथिता, निपतन्त्या शिलया च बहवः राक्षसाः भृशं मथिताः। अतः प्रहारः लक्ष्यं न प्राप्तवान्, तथापि निष्फलः न अभवत्। ततः शतशः काननौकसः नदन्तः तम् अभ्यधावन्; ते महाकायाः द्रुमान् गिरिशृङ्गाणि च उद्यताः। भीमविक्रमाः वानराः संख्ये इन्द्रजितं प्रति वृक्षशैलमहावर्षं विसृजन्तः शत्रूणां कदनं चक्रुः, विविधैः स्वनैः नेदुः च। तैः महाभीमैः वानरैः घोररूपाः निशाचराः आहताः। अत्र युद्धस्य वेगः वर्णितः — शिलावृष्टिः वृक्षवृष्टिः गर्जनं च। इन्द्रजितः सारथेः कौशलम् अपि उल्लिखितम्, येन सः स्वामिनं रक्षितवान्। ‘विधेयाश्व’ इति पदेन अश्वानां सुशिक्षितता सूच्यते — ते सारथेः आज्ञां सद्यः अनुवर्तन्ते स्म। चतुर्दशस्य द्वितीयः अर्धः पञ्चदशस्य प्रथमः अर्धः च वुल्गेटमात्रौ; चतुर्दशस्य प्रथमस्य अर्धस्य स्थाने समीक्षितपाठे ‘चिक्षिपुर्द्विषतां मध्ये’ इति भिन्नं वाक्यम्। हनुमता क्षिप्ता शिला भूमिं भित्त्वा प्रविष्टा इति तस्याः गुरुत्वं प्रहारस्य वेगं च सूचयति। यदि रथः न अपवाहितः अभविष्यत्, इन्द्रजित् अत्र एव हतः अभविष्यत्। अतः कविः दर्शयति यत् दैवम् अपि अद्य इन्द्रजितः पक्षे आसीत्, तस्य वधः लक्ष्मणेन एव भवितव्यः इति। एतेषु श्लोकेषु वानराणां सामूहिकं बलं दर्शितम् — एकः एव हनुमान् न, अपितु शतशः वानराः एकत्र आक्रमन्ति, तेषां गर्जनेन रणभूमिः पूरिता।

Surrounded by the monkey army, the great monkey, like Time, the Ender and Yama, made havoc among the rākṣasas. Filled with grief and with great anger together, grief for Sītā's death and anger at her killer, Hanumān hurled a huge rock at the chariot of Rāvaṇa's son. But the moment he saw it coming, the charioteer drove the chariot, yoked to well-trained horses that obeyed him instantly, far out of its way, and so saved his master. Missing Indrajit, who stood in his chariot with his charioteer, the rock, raised in vain, split the earth and sank into it, which shows its weight and the force of the throw. Had the chariot not been driven aside, Indrajit would have died then and there; the poet shows that fate that day was on Indrajit's side, for his death was to come at Lakṣmaṇa's hand. Yet the blow was not wasted: as the rock fell, the rākṣasa army was shaken and many rākṣasas were badly crushed beneath it. Then the forest-dwellers rushed at him by hundreds, roaring, those huge monkeys lifting trees and mountain peaks. Not Hanumān alone but hundreds of monkeys attacked together, and the monkeys of fearsome valour hurled them at Indrajit, pouring out a great shower of trees and rocks, making havoc of their enemies and filling the field with all kinds of cries, and the dreadful night-rangers were struck down by those formidable monkeys.

३इन्द्रजितः प्रतियुद्धं, हनुमतः अनुचरसंहारः

१६वीर्यादभिहता वृक्षैर्व्यचेष्टन्त रणक्षितौ।
स सैन्यमभिवीक्ष्याथ वानरार्दितमिन्द्रजित्॥

१७प्रगृहीतायुधः क्रुद्धः परानभिमुखो ययौ।
स शरौघानवसृजन्स्वसैन्येनाभिसंवृतः॥

१८जघान कपिशार्दूलान्सुबहून्दृढविक्रमः।
शूलैरशनिभिः खड्गैः पट्टिशैः शूलमुद्गरैः॥

१९ते चाप्यनुचरांस्तस्य वानरा जघ्नुराहवे।
सुस्कन्धविटपैः शैलैः शिलाभिश्च महाबलः॥

२०हनूमान्कदनं चक्रे रक्षसां भीमकर्मणाम्।
संनिवार्य परानीकमब्रवीत्तान्वनौकसः॥

वृक्षैः अभिहताः राक्षसाः रणक्षितौ व्यचेष्टन्त। वानरैः अर्दितं स्वसैन्यम् अभिवीक्ष्य इन्द्रजित् प्रगृहीतायुधः क्रुद्धः शत्रून् अभिमुखः ययौ। स्वसैन्येन अभिसंवृतः सः शरौघान् अवसृजन् दृढविक्रमः सुबहून् कपिशार्दूलान् शूलैः अशनिभिः खड्गैः पट्टिशैः शूलमुद्गरैः च जघान। तस्य आयुधानां बाहुल्यं तस्य सेनायाः च सामर्थ्यं दर्शयति। ते वानराः अपि तस्य अनुचरान् आहवे जघ्नुः। महाबलः हनूमान् सुस्कन्धविटपैः शैलैः शिलाभिः च भीमकर्मणां रक्षसां कदनं चक्रे। एवं युद्धं समानबलेन प्रवृत्तम् — इन्द्रजित् वानरान् हन्ति, वानराः तस्य अनुचरान् हन्ति। ततः परानीकं संनिवार्य हनुमान् तान् वनौकसः अब्रवीत्। हनुमतः अयं निर्णयः विवेकपूर्णः — सः पश्यति यत् इन्द्रजितः सैन्यं बलवत्, वानराः च श्रान्ताः, अतः अनर्थकं मरणं न युक्तम्। ‘सुस्कन्धविटपैः’ इति पदेन वृक्षाणां विशालता सूच्यते, यान् हनुमान् आयुधरूपेण प्रयुङ्क्ते। इन्द्रजितः आयुधानि लोहमयानि, वानराणां तु प्रकृतिदत्तानि, तथापि वानराः न हीयन्ते। अस्मिन् युद्धे उभयोः पक्षयोः हानिः अभवत्। इन्द्रजित् स्वयं युद्धं करोति, तस्य होमस्य समयः अपि समीपे वर्तते, अतः सः वानरान् शीघ्रं निवर्तयितुम् इच्छति। इन्द्रजितः सैन्यं तस्य रक्षणाय समन्ततः स्थितम्, अतः वानराः तं साक्षात् प्राप्तुं न शक्नुवन्ति।

Battered by the trees, the rākṣasas writhed on the battlefield. Seeing his army harried by the monkeys, Indrajit took up his weapons in anger and advanced against the enemy. Loosing floods of arrows and surrounded by his own troops, who stood about him on every side so that the monkeys could not reach him, that warrior of firm valour struck down a great many tigers among monkeys with spears, thunderbolts, swords, broadswords, spikes and maces; the array of weapons shows the strength of his force. The monkeys too killed his followers in the fight, and mighty Hanumān, using great-trunked, many-branched trees, rocks and boulders as weapons, made havoc of the rākṣasas of terrible deeds. So the battle went on evenly, Indrajit killing monkeys and the monkeys killing his followers, and both sides suffered losses; the rākṣasas' weapons were forged of iron, the monkeys' given by nature, yet the monkeys did not fall behind. Indrajit fought in person, but the hour of his sacrifice was near and he wanted the monkeys turned back quickly. Then Hanumān held back the enemy army and spoke to the forest-dwellers, a wise decision, for he saw that Indrajit's force was strong and the monkeys were weary, and that dying to no purpose made no sense.

४हनुमतः निर्णयः, सेनायाः सह प्रतिनिवर्तनम्

२१हनूमान्संनिवर्तध्वं न नः साध्यमिदं बलम्।
त्यक्त्वा प्राणान्विचेष्टन्तो रामप्रियचिकीर्षवः॥

२२यन्निमित्तं हि युध्यामो हता सा जनकात्मजा।
इममर्थं हि विज्ञाप्य रामं सुग्रीवमेव च॥

२३तौ यत्प्रतिविधास्येते तत्करिष्यामहे वयम्।
इत्युक्त्वा वानरश्रेष्ठो वारयन्सर्ववानरान्॥

२४शनैः शनैरसंत्रस्तः सबलः संन्यवर्तत।
ततः प्रेक्ष्य हनूमन्तं व्रजन्तं यत्र राघवः॥

हनूमान् उवाच — ‘संनिवर्तध्वम्, इदं बलं नः साध्यं न। रामस्य प्रियं चिकीर्षवः वयं प्राणान् त्यक्त्वा विचेष्टामहे, किन्तु यन्निमित्तं हि युध्यामः सा जनकात्मजा हता। इमम् अर्थं रामं सुग्रीवं च विज्ञाप्य, तौ यत् प्रतिविधास्येते तत् वयं करिष्यामहे।’ इति उक्त्वा वानरश्रेष्ठः सर्वान् वानरान् वारयन् असंत्रस्तः सबलः शनैः शनैः संन्यवर्तत। हनुमतः वचने तर्कः स्पष्टः — युद्धस्य प्रयोजनं सीतायाः प्राप्तिः आसीत्; सा यदि हता, तर्हि इतः परं किं कर्तव्यम् इति निर्णयः स्वामिनः एव, न सेवकस्य। अतः सः स्वयं निर्णयं न करोति, अपितु रामसुग्रीवयोः आज्ञां प्रतीक्षते। ‘शनैः शनैः असंत्रस्तः’ इति पदाभ्यां तस्य प्रतिनिवर्तनं पलायनं न इति स्पष्टम् — सः सुव्यवस्थितं सेनां निवर्तयति, भयस्य लेशः अपि नास्ति। यत्र राघवः, तत्र व्रजन्तं हनूमन्तं ततः इन्द्रजित् प्रेक्ष्य स्वकार्यं चिन्तितवान्। एषः सेनापतेः आदर्शः व्यवहारः। एवं हनुमान् सेनां रक्षित्वा रामस्य समीपं प्रत्यागच्छति, यत्र अग्रिमः सर्गः आरभते।

"Turn back! This force is not for us to overcome. We have fought on with no thought for our lives, eager to serve Rāma, but Janaka's daughter, for whose sake we fight, has been killed. We should report this to Rāma and to Sugrīva, and then do whatever the two of them decide is to be done." His reasoning is clear: the aim of the war had been to recover Sītā, and if she was dead, what should be done next was for the masters to decide, not the servant; so he made no decision of his own but waited for the command of Rāma and Sugrīva. So saying, the best of monkeys held all the monkeys back and withdrew with his force slowly and unafraid. "Slowly" and "unafraid" make it plain that this was no flight: he led the army back in good order with not a trace of fear, as a model commander should. So Hanumān brought the army safely back to Rāma, where the next sarga begins.

५निकुम्भिलायां इन्द्रजितः होमः

२५स होतुकामो दुष्टात्मा गतश्चैत्यं निकुम्भिलाम्।
निकुम्भिलामधिष्ठाय पावकं जुहवेन्द्रजित्॥

२६यज्ञभूम्यां ततो गत्वा पावकस्तेन रक्षसा।
हूयमानः प्रजज्वाल होमशोणितभुक्तदा॥

२७सार्चिःपिनद्धो ददृशे होमशोणिततर्पितः।
संध्यागत इवादित्यः सुतीव्रोऽग्निः समुत्थितः॥

२८अथेन्द्रजिद्राक्षसभूतये तु जुहाव हव्यं विधिना विधानवित्।
दृष्ट्वा व्यतिष्ठन्त च राक्षसास्ते महासमूहेषु नयानयज्ञाः॥

होतुकामः सः दुष्टात्मा निकुम्भिलां चैत्यं गतः। निकुम्भिलाम् अधिष्ठाय इन्द्रजित् पावकं जुहवे। यज्ञभूम्यां गत्वा तेन रक्षसा हूयमानः होमशोणितभुक् पावकः तदा प्रजज्वाल। होमशोणिततर्पितः सार्चिःपिनद्धः सुतीव्रः सः अग्निः संध्यागतः आदित्यः इव समुत्थितः ददृशे। अथ विधानवित् इन्द्रजित् राक्षसानां भूतये विधिना हव्यं जुहाव; तत् दृष्ट्वा नयानयज्ञाः राक्षसाः महासमूहेषु व्यतिष्ठन्त। अत्र मायासीतावधस्य वास्तविकं प्रयोजनं प्रकटम् — वानराणां मनः मोहयित्वा, तेषु रामं प्रति गतेषु, इन्द्रजित् निर्विघ्नं होमं कर्तुम् इच्छति। अयं होमः सम्पूर्णः चेत् सः अजेयः भविष्यति इति अग्रिमसर्गेषु विभीषणः वक्ष्यति। शोणितेन हविषा तर्पितः अग्निः अस्य होमस्य आसुरस्वभावं दर्शयति। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्तेन निबद्धः। ‘नयानयज्ञाः’ इति विशेषणं राक्षसानां कृते प्रयुक्तं रोचकम् — ते नीतिम् अनीतिं च जानन्ति, तथापि स्वामिनः अनीतिम् अनुसरन्ति। इन्द्रजितः होमः सः एव विषयः यस्य रहस्यं विभीषणः रामाय अग्रे प्रकाशयिष्यति, लक्ष्मणः च तं भङ्क्तुं निकुम्भिलां गमिष्यति। अत्र ‘अग्निः संध्यागतः आदित्यः इव’ इति उपमा रक्तवर्णं सूचयति।

Seeing Hanumān go to where Rāghava was, the wicked Indrajit turned to his own business: wishing to make an offering, he went to the shrine of Nikumbhilā, took his place there, and made an oblation to the fire. Here the real purpose of killing the illusory Sītā is revealed: having confounded the monkeys and sent them back to Rāma, Indrajit wanted to perform his rite undisturbed, and Vibhīṣaṇa will explain in the sargas to come that if the rite were completed he would become invincible. When the rākṣasa went to the ground of sacrifice and poured his oblations, the fire blazed up, feeding on the blood of the offering, a sign of the demonic nature of the rite. Wrapped in flames and sated with blood, the fierce fire rose up like the sun at twilight, red as the evening sky. Then Indrajit, who knew the ritual, offered the oblation in due form for the welfare of the rākṣasas, and seeing it the rākṣasas, who knew right policy from wrong, stood by in great crowds; they knew good counsel from bad, yet followed their master's folly. This rite is the secret Vibhīṣaṇa will later reveal to Rāma, and Lakṣmaṇa will go to Nikumbhilā to break it. The last verse is in a longer metre.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्व्यशीतितमः सर्गः॥ ८२॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि

भीमनिर्ह्रादम् ८२.१ भयङ्करं नादम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: भीमः निर्ह्रादः — कर्मधारयः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

शक्राशनिसमस्वनम् ८२.१ इन्द्रवज्रवत् घोषयुक्तम्

सन्धिः: शक्र + अशनि → शक्राशनि — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: शक्रस्य अशनेः समः स्वनः यस्य तम् — बहुव्रीहिः (पूर्वपदं षष्ठीतत्पुरुषः)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

विषण्णवदनान् ८२.२ खिन्नमुखान्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘विषण्णवदनान् + दीनान्’ इति मुद्रणावकाशः संवृतः
समासः: विषण्णं वदनं येषां तान् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम्

त्यक्तयुद्धसमुत्साहाः ८२.३ युद्धे उत्साहं परित्यक्तवन्तः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: त्यक्तः युद्धसमुत्साहः यैः ते — बहुव्रीहिः (‘युद्धसमुत्साह’ षष्ठीतत्पुरुषः)
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

पृष्ठतोऽनुव्रजध्वम् ८२.४ पश्चात् अनुगच्छत

सन्धिः: पृष्ठतः + अनुव्रजध्वम् → पृष्ठतोऽनुव्रजध्वम् — विसर्गस्य उत्वं गुणः पूर्वरूपं च (अवग्रहः)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘पृष्ठतः’ अव्ययम्; ‘अनुव्रजध्वम्’ लोट्, मध्यमपुरुषः, बहुवचनम् (आत्मनेपदम्)

अभिजनोपेतैः ८२.४ सत्कुलसम्पन्नैः

सन्धिः: अभिजन + उपेत → अभिजनोपेत — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: अभिजनेन उपेताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम्

हृष्टमानसाः ८२.५ प्रसन्नचित्ताः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: हृष्टं मानसं येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

वानरर्षभाः ८२.६ वानरश्रेष्ठाः

सन्धिः: वानर + ऋषभ → वानरर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
समासः: वानरेषु ऋषभाः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

इवार्चिष्मान् ८२.७ ज्वालायुक्तः इव

सन्धिः: इव + अर्चिष्मान् → इवार्चिष्मान् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: समासः नास्ति — ‘अर्चिस्’ शब्दात् मतुप्
विभक्तिः: ‘अर्चिष्मत्’ प्रथमा, एकवचनम्

कालान्तकयमोपमः ८२.८ मृत्युदेवतासदृशः

सन्धिः: काल + अन्तक → कालान्तक — सवर्णदीर्घसन्धिः; यम + उपम → यमोपम — गुणसन्धिः
समासः: कालः अन्तकः यमः च, तैः उपमा यस्य सः — बहुव्रीहिः (पूर्वपदं द्वन्द्वः)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

पातयच्छिलाम् ८२.९ शिलां निक्षिप्तवान्

सन्धिः: पातयत् + शिलाम् → पातयच्छिलाम् — श्चुत्वं छत्वं च (त् + श् → च्छ्)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘अपातयत्’ इत्यस्य अडभावे ‘पातयत्’ (णिजन्तं लङ्); ‘शिला’ द्वितीया, एकवचनम्

विधेयाश्वसमायुक्तः ८२.१० वशवर्तिभिः अश्वैः युक्तः

सन्धिः: विधेय + अश्व → विधेयाश्व — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: विधेयैः अश्वैः समायुक्तः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (रथस्य विशेषणम्)

अपवाहितः ८२.१० दूरं नीतः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘अप’ उपसर्गः, ‘वह्’ धातोः णिजन्तात् क्तः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

भित्त्वा ८२.११ विदार्य

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: अव्ययम् — ‘भिद्’ धातोः क्त्वा

क्षिपन्तीन्द्रजितम् ८२.१४ इन्द्रजितं प्रति प्रहरन्ति

सन्धिः: क्षिपन्ति + इन्द्रजितम् → क्षिपन्तीन्द्रजितम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (इ + इ = ई)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘क्षिपन्ति’ लट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्; ‘इन्द्रजित्’ द्वितीया, एकवचनम्

वृक्षशैलमहावर्षम् ८२.१४ तरुशिलानां महती वृष्टिः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: वृक्षाणां शैलानां च महत् वर्षम् — षष्ठीतत्पुरुषः (पूर्वपदं द्वन्द्वः, ‘महावर्ष’ कर्मधारयः)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

वानरार्दितम् ८२.१६ वानरैः पीडितम्

सन्धिः: वानर + अर्दित → वानरार्दित — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: वानरैः अर्दितम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (सैन्यस्य विशेषणम्)

प्रगृहीतायुधः ८२.१७ आयुधं धृत्वा

सन्धिः: प्रगृहीत + आयुध → प्रगृहीतायुध — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: प्रगृहीतम् आयुधं येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

कपिशार्दूलान् ८२.१८ वानरश्रेष्ठान्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: कपिषु शार्दूलाः — सप्तमीतत्पुरुषः (उपमितसमासः)
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम्

सुस्कन्धविटपैः ८२.१९ स्थूलकाण्डशाखायुक्तैः वृक्षैः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: शोभनाः स्कन्धाः विटपाः च येषां तैः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम्

संनिवर्तध्वम् ८२.२१ प्रतिनिवर्तध्वम्

सन्धिः: सम् + निवर्तध्वम् → संनिवर्तध्वम् — मकारस्य अनुस्वारः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: लोट्, मध्यमपुरुषः, बहुवचनम् (आत्मनेपदम्)

रामप्रियचिकीर्षवः ८२.२१ रामस्य हितं कर्तुम् इच्छन्तः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: रामस्य प्रियं चिकीर्षवः — षष्ठीतत्पुरुषः (पूर्वपदम्)
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

प्रतिविधास्येते ८२.२३ प्रतीकारं करिष्यतः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘प्रति’ ‘वि’ उपसर्गौ, ‘धा’ धातुः
विभक्तिः: लृट्, प्रथमपुरुषः, द्विवचनम् (आत्मनेपदम्)

संन्यवर्तत ८२.२४ प्रतिनिवृत्तः

सन्धिः: सम् + नि + अवर्तत → संन्यवर्तत — यण्सन्धिः (इ + अ = य)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)

होतुकामः ८२.२५ होमं कर्तुम् इच्छन्

सन्धिः: होतुम् + काम → होतुकाम — तुमुनः मकारलोपः कामशब्दे परे
समासः: होतुं कामः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

होमशोणितभुक् ८२.२६ होमे अर्पितं रुधिरम् अश्नन्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘भुक् + तदा → भुक्तदा’
समासः: होमे शोणितं भुङ्क्ते इति — उपपदतत्पुरुषः (क्विबन्तः)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘पावकः’ इत्यस्य विशेषणम्)

सार्चिःपिनद्धः ८२.२७ ज्वालाभिः आवृतः

सन्धिः: स + अर्चिः → सार्चिः — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: अर्चिभिः सह वर्तमानः पिनद्धः च — बहुव्रीहि-कर्मधारयमिश्रः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

नयानयज्ञाः ८२.२८ नीत्यनीतिविदः

सन्धिः: नय + अनय → नयानय — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: नयं च अनयं च जानन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः (पूर्वपदं द्वन्द्वः)
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्