मायासीतावधः

इन्द्रजितः पुनर्निर्गमः, मायामय्याः सीतायाः निर्माणम्, हनुमतः भर्त्सनम्, वानरसम्मुखे मायासीतायाः वधः, वानराणां विषादः

रामस्य मनोभावं विज्ञाय इन्द्रजित् युद्धात् निवृत्य पुरीं प्रविष्टः, किन्तु हतानां राक्षसानां वधं स्मृत्वा क्रोधेन पुनः पश्चिमद्वारेण निर्जगाम। सर्वेषां मोहनार्थं सः मायामयीं सीतां रथे स्थापयित्वा वानराभिमुखः ययौ। हनुमान् तां दीनाम् एकवेणीधराम् उपवासकृशां दृष्ट्वा ताम् एव जनकात्मजां मेने। रावणिः वानराणां पश्यताम् एव खड्गं विकोशं कृत्वा तस्याः केशान् आकृष्य ताम् अताडयत्। हनुमान् दुःखितः सन् तं पुरुषवचनैः अभर्त्सयत् — ‘ब्रह्मर्षीणां कुले जातः त्वं राक्षसीं योनिम् आश्रितः, स्त्रीघातिनां लोकान् प्राप्स्यसि’ इति। इन्द्रजित् तु ‘पीडाकरम् अमित्राणां यत् तत् कर्तव्यम् एव’ इति उक्त्वा खड्गेन तां मायासीतां निजघान, ‘निष्फलः वः परिश्रमः’ इति च घोषयन् ननाद। तत् दृष्ट्वा वानराः विषण्णाः सन्तः पलायन्त।

१इन्द्रजितः पुनर्निर्गमनं मायासीतानिर्माणं च

१विज्ञाय तु मनस्तस्य राघवस्य महात्मनः।
स निवृत्याहवात्तस्मात्प्रविवेश पुरं ततः॥

२सोऽनुस्मृत्य वधं तेषां राक्षसानां तरस्विनाम्।
क्रोधताम्रेक्षणः शूरो निर्जगामाथ रावणिः॥

३स पश्चिमेन द्वारेण निर्ययौ राक्षसैर्वृतः।
इन्द्रजित्सुमहावीर्यः पौलस्त्यो देवकण्टकः॥

४इन्द्रजित्तु ततो दृष्ट्वा भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।
रणायाभ्युद्यतौ वीरौ मायां प्रादुष्करोत्तदा॥

५इन्द्रजित्तु रथे स्थाप्य सीतां मायामयीं तदा।
बलेन महतावृत्य तस्या वधमरोचयत्॥

६मोहनार्थं तु सर्वेषां बुद्धिं कृत्वा सुदुर्मतिः।
हन्तुं सीतां व्यवसितो वानराभिमुखो ययौ॥

पूर्वसर्गे रामः ‘एकस्य हेतोः सर्वाणि रक्षांसि न हन्तव्यानि’ इति उक्तवान्, तस्यैव वधाय च निश्चयं कृतवान्। महात्मनः राघवस्य तं मनोभावं विज्ञाय इन्द्रजित् तस्मात् आहवात् निवृत्य लङ्कापुरीं प्रविवेश। तत्र हतानां तरस्विनां राक्षसानां वधं स्मृत्वा सः शूरः क्रोधेन ताम्रनेत्रः अभवत्, पुनः युद्धाय च निर्जगाम। पौलस्त्यकुले जातः देवकण्टकः सः महावीर्यः राक्षसैः परिवृतः पश्चिमद्वारेण निर्ययौ। रणाय उद्यतौ वीरौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ दृष्ट्वा सः मायां प्रादुष्करोत्। मायामयीं सीतां निर्माय रथे स्थापयित्वा महता बलेन ताम् आवृत्य तस्याः वधं कर्तुम् ऐच्छत्। सर्वेषां मोहनार्थम् एव एषा बुद्धिः तेन दुर्मतिना कृता। सः सीतां हन्तुं व्यवसितः वानराभिमुखः ययौ। अत्र कविः इन्द्रजितः कपटस्य मूलं स्पष्टं करोति — प्रत्यक्षयुद्धे रामस्य अस्त्रात् भीतः सः शत्रूणां मनः एव भङ्क्तुम् इच्छति। सीतायाः नाशः श्रुतः चेत् रामस्य युद्धोत्साहः एव नश्येत् इति तस्य आशयः। ‘मोहनार्थम्’ इति पदं सर्वस्य प्रसङ्गस्य कुञ्जिका — अयं वधः न सत्यः, अपितु मोहस्य उपायः। प्रथमे श्लोके ‘विज्ञाय’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — इन्द्रजित् रामस्य वचनं श्रुतवान् वा, तस्य मुखभावं दृष्ट्वा अनुमितवान् वा, सः ज्ञातवान् यत् रामः इदानीं तस्य एव वधे बद्धलक्ष्यः अस्ति। अतः सः तत्क्षणं रणात् अपसृतः, किन्तु भयेन न, अपितु नूतनस्य उपायस्य चिन्तनाय। नगरं प्रविश्य सः पूर्वं हतान् कुम्भकर्णप्रभृतीन् वीरान् स्मृतवान्, तेन तस्य क्रोधः पुनः प्रज्वलितः। ‘पश्चिमेन द्वारेण’ इति उक्त्या निर्गमस्य दिक् अपि निर्दिष्टा, यत्र हनुमान् स्थितः आसीत्। ‘देवकण्टकः’ इति विशेषणं तस्य पूर्वपराक्रमं स्मारयति — सः इन्द्रम् अपि जितवान्, अतः एव इन्द्रजित् इति ख्यातः। एवं कविः दर्शयति यत् अयं शत्रुः केवलं बलवान् न, अपितु बुद्धिमान् कपटी च, यः शत्रोः मनसि आघातं कर्तुं जानाति।

In the previous sarga Rāma had said that all the rākṣasas were not to be killed for the sake of one, and had resolved to kill Indrajit alone. Understanding what was in the great-souled Rāghava's mind, whether he had heard the words or read Rāma's face, Indrajit knew that Rāma's aim was now fixed on him, and he withdrew from the battle and went back into Laṅkā, not out of fear but to think of a new stratagem. But there he remembered the slaughter of the mighty rākṣasas, Kumbhakarṇa and the others, and his fury blazed up again; his eyes copper-red with rage, the heroic son of Rāvaṇa sallied out once more. Surrounded by rākṣasas, Indrajit, the mighty descendant of Pulastya, a thorn in the side of the gods who had conquered Indra himself and earned his name, marched out by the western gate, where Hanumān was posted. Seeing the two heroic brothers Rāma and Lakṣmaṇa ready for battle, he brought his magic into play. He made a Sītā out of illusion, set her on his chariot, surrounded her with a great force, and resolved to kill her. The wicked one devised this plan to delude them all, and, set on killing Sītā, he drove towards the monkeys. The poet makes the root of his deceit plain. Afraid of Rāma's weapons in open battle, he meant to break his enemies' spirit instead, reckoning that if Rāma heard Sītā had been killed, his will to fight would die. "To delude them" is the key to the whole episode: this killing was not real but a device of illusion. So this enemy was not merely strong but clever and cunning, a man who knew how to strike at an enemy's heart.

२वानराणाम् अभियानं, हनुमता मायासीतायाः दर्शनम्

७तं दृष्ट्वा त्वभिनिर्यान्तं सर्वे ते काननौकसः।
उत्पेतुरभिसंक्रुद्धाः शिलाहस्ता युयुत्सवः॥

८हनूमान्पुरतस्तेषां जगाम कपिकुञ्जरः।
प्रगृह्य सुमहच्छृङ्गं पर्वतस्य दुरासदम्॥

९स ददर्श हतानन्दां सीतामिन्द्रजितो रथे।
एकवेणीधरां दीनामुपवासकृशाननाम्॥

१०परिक्लिष्टैकवसनाममृजां राघवप्रियाम्।
रजोमलाभ्यामालिप्तैः सर्वगात्रैर्वरस्त्रियम्॥

११तां निरीक्ष्य मुहूर्तं तु मैथिलीमध्यवस्य च।
बभूवाचिरदृष्टा हि तेन सा जनकात्मजा॥

१२अब्रवीत्तां तु शोकार्तां निरानन्दां तपस्विनीम्।
दृष्ट्वा रथस्थितां दीनां राक्षसेन्द्रसुतश्रिताम्॥

१३किं समर्थितमस्येति चिन्तयन्स महाकपिः।
सह तैर्वानरश्रेष्ठैरभ्यधावत रावणिम्॥

तं निर्यान्तं दृष्ट्वा सर्वे काननौकसः अभिसंक्रुद्धाः शिलाहस्ताः युयुत्सवः उत्पेतुः। तेषां पुरतः कपिकुञ्जरः हनूमान् पर्वतस्य दुरासदं सुमहत् शृङ्गं प्रगृह्य जगाम। सः इन्द्रजितः रथे हतानन्दां सीतां ददर्श — एकवेणीधरां दीनाम् उपवासकृशाननाम्, परिक्लिष्टैकवसनाम् अमृजां, रजोमलाभ्याम् आलिप्तैः सर्वगात्रैः युक्तां राघवप्रियां वरस्त्रियम्। मुहूर्तं तां निरीक्ष्य सः ताम् एव मैथिलीम् इति अध्यवसितवान्; तेन अचिरदृष्टा हि सा जनकात्मजा आसीत् — अशोकवनिकायां सः ताम् अल्पकालपूर्वम् एव दृष्टवान्। रथस्थितां दीनां राक्षसेन्द्रसुताश्रितां शोकार्तां निरानन्दां तपस्विनीं तां दृष्ट्वा ‘अस्य किं समर्थितम्’ इति चिन्तयन् सः महाकपिः तैः वानरश्रेष्ठैः सह रावणिम् अभ्यधावत। अत्र मायायाः सूक्ष्मता द्रष्टव्या — अशोकवनिकायां यत् रूपं हनुमता दृष्टं, तदेव इन्द्रजिता निर्मितम्, अतः अभिज्ञः अपि सः मोहितः। द्वादशे श्लोके ‘अब्रवीत्’ इति पदं मुद्रणे दृश्यते, किन्तु अर्थतः हनुमतः चिन्ता एव तत्र प्रधाना, वाक्यं तु परत्र आगच्छति। अत्र हनुमतः चित्रणं विशेषेण मार्मिकम्। सः एव सर्वेषु वानरेषु सीतां साक्षात् दृष्टवान्, सः एव रामाय तस्याः सन्देशं चूडामणिं च आनीतवान्। अतः तस्य कृते एषः क्षणः अतीव दुःसहः — यां रक्षितुं सः समुद्रं लङ्घितवान्, सा इदानीं शत्रोः रथे बद्धा दृश्यते। मायासीतायाः वर्णनं सुन्दरकाण्डे अशोकवनिकायां दृष्टायाः सीतायाः वर्णनेन सह तुल्यम् — एकवेणी, मलिनम् एकं वस्त्रम्, उपवासेन कृशं मुखं, रजसा मलेन च लिप्तानि अङ्गानि। अनेन साम्येन हनुमतः विश्वासः दृढः अभवत्। ‘किं समर्थितम् अस्य’ इति तस्य प्रश्नः दर्शयति यत् सः शत्रोः अभिप्रायं न अवगच्छति, तथापि निष्क्रियः न तिष्ठति, सद्यः एव वानरश्रेष्ठैः सह रावणिम् अभिधावति। एवं तस्य भक्तिः शौर्यं च युगपत् प्रकटिते।

Seeing him come out, all the forest-dwellers leapt up in fury, rocks in hand, eager to fight, and Hanumān, elephant among monkeys, went at their head, grasping a huge mountain peak that no one could withstand. Then he saw Sītā in Indrajit's chariot, stripped of all joy, wearing a single braid, wretched, her face wasted with fasting; the beloved of Rāghava, that noblest of women, wore a single soiled garment, unwashed, every limb smeared with dust and grime. Gazing at her for a moment, he concluded that she was Maithilī, for he had seen Janaka's daughter only a short while before in the Aśoka grove. The subtlety of the illusion lies here: Indrajit had fashioned exactly the form Hanumān had seen in the grove, so that even the one who knew her was deceived, and the likeness to the Sītā of the Sundara Kāṇḍa, the single braid, the one soiled garment, the face thin with fasting, the dusty limbs, made him certain. The moment is especially painful for Hanumān. Of all the monkeys he alone had seen Sītā with his own eyes, and he had carried her message and her jewel to Rāma; now the woman he had crossed the ocean to save stood captive in the enemy's chariot. He saw her grief-stricken, joyless and pitiable, standing wretched on the chariot in the grip of the rākṣasa king's son, and wondering what the rākṣasa meant to do, the great monkey did not stand idle but rushed at Rāvaṇa's son with the foremost of the monkeys. Devotion and courage show in him at once.

३मायासीतायाः कर्षणं, हनुमता इन्द्रजितः भर्त्सनम्

१४तद्वानरबलं दृष्ट्वा रावणिः क्रोधमूर्च्छितः।
कृत्वा विकोशं निस्त्रिंशं मूर्ध्नि सीतामकर्षयत्॥

१५तां स्त्रियं पश्यतां तेषां ताडयामास राक्षसः।
क्रोशन्तीं राम रामेति मायया योजितां रथे॥

१६गृहीतमूर्धजां दृष्ट्वा हनूमान्दैन्यमागतः।
दुःखजं वारि नेत्राभ्यामुत्सृजन्मारुतात्मजः॥

१७तां दृष्ट्वा चारुसर्वाङ्गीं रामस्य महिषीं प्रियाम्।
अब्रवीत्परुषं वाक्यं क्रोधाद्रक्षोधिपात्मजम्॥

१८दुरात्मन्नात्मनाशाय केशपक्षे परामृशः।
ब्रह्मर्षीणां कुले जातो राक्षसीं योनिमाश्रितः॥

१९धिक्त्वां पापसमाचारं यस्य ते मतिरीदृशी।
नृशंसानार्य दुर्वृत्त क्षुद्र पापपराक्रम।
अनार्यस्येदृशं कर्म घृणा ते नास्ति निर्घृण॥

२०च्युता गृहाच्च राज्याच्च रामहस्ताच्च मैथिली।
किं तवैषापराद्धा हि यदेनां हंसि निर्दय॥

२१सीतां हत्वा तु न चिरं जीविष्यसि कथंचन।
वधार्ह कर्मणा तेन मम हस्तगतो ह्यसि॥

२२ये च स्त्रीघातिनां लोका लोकवध्यैश्च कुत्सिताः।
इह जीवितमुत्सृज्य प्रेत्य तान्प्रति लप्स्यसे॥

तत् वानरबलं दृष्ट्वा क्रोधमूर्च्छितः रावणिः निस्त्रिंशं विकोशं कृत्वा सीतां मूर्ध्नि अकर्षयत्। तेषां पश्यताम् एव सः राक्षसः ‘राम राम’ इति क्रोशन्तीं मायया रथे योजितां तां स्त्रियम् अताडयत्। गृहीतमूर्धजां तां दृष्ट्वा हनूमान् दैन्यम् आगतः, नेत्राभ्यां दुःखजं वारि उत्सृजन्। चारुसर्वाङ्गीं रामस्य प्रियां महिषीं तां दृष्ट्वा सः क्रोधात् राक्षसाधिपात्मजं परुषं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘दुरात्मन्, आत्मनाशाय त्वं केशपक्षे परामृशसि। ब्रह्मर्षीणां कुले जातः अपि त्वं राक्षसीं योनिम् आश्रितः। यस्य ते ईदृशी मतिः, तं त्वां पापसमाचारं धिक्। नृशंस, अनार्य, दुर्वृत्त, क्षुद्र, पापपराक्रम, अनार्यस्य ईदृशं कर्म; निर्घृण, ते घृणा नास्ति। गृहात् राज्यात् रामहस्तात् च च्युता इयं मैथिली तव किम् अपराद्धा, यत् निर्दय त्वम् एनां हंसि? सीतां हत्वा न चिरं जीविष्यसि; वधार्ह, तेन कर्मणा त्वं मम हस्तगतः असि। स्त्रीघातिनां लोकवध्यैः अपि कुत्सिताः ये लोकाः, तान् त्वम् इह जीवितम् उत्सृज्य प्रेत्य लप्स्यसे।’ अत्र हनुमतः वचनेषु धर्मक्रोधः प्रकटः — सः इन्द्रजितः कुलस्य उच्चतां स्मारयित्वा तस्य कर्मणः नीचतां दर्शयति; पुलस्त्यस्य वंशजः अपि सः स्त्रीवधं करोति। ‘वधार्ह’ इति सम्बोधनं भविष्यत्कालस्य सूचकम् — अस्य पापस्य फलं मम हस्तेन भविष्यति इति। हनुमतः रोदनम् अपि कविः न गोपयति — महाबलः वानरः अपि सीतायाः केशग्रहणं दृष्ट्वा अश्रूणि मुमोच। किन्तु तस्य दुःखं शीघ्रम् एव क्रोधे परिणतम्, वचनैः एव सः शत्रुं प्रहरति। तस्य भर्त्सनायां त्रयः अंशाः दृश्यन्ते — प्रथमं कुलस्य स्मरणं, यतः पुलस्त्यः ब्रह्मर्षिः आसीत्; द्वितीयं कर्मणः निन्दा, यतः स्त्रीवधः सर्वत्र गर्हितः; तृतीयं भविष्यतः सूचना, यतः एतस्य पापस्य दण्डः अवश्यं भविष्यति। सीता ‘च्युता गृहाच्च राज्याच्च रामहस्ताच्च’ इति वचनेन तस्याः सर्वम् अपि दुःखं सङ्क्षेपेण उक्तम् — सा पितृगृहं, राज्यं, भर्तुः सान्निध्यं च अत्यजत्, तथापि अपराधं न कृतवती। एवं हनुमान् निर्दोषायाः स्त्रियाः वधं सर्वेषु पापेषु गुरुतमं दर्शयति।

Seeing the monkey host, Rāvaṇa's son, beside himself with rage, drew his sword from its sheath and dragged Sītā by the head. While they all looked on, the rākṣasa struck that woman, placed on the chariot by his magic, as she cried out, "Rāma! Rāma!" Seeing her seized by the hair, Hanumān, son of the Wind, fell into despair and shed tears of grief; the poet does not hide that even this mighty monkey wept. But his grief soon turned to anger. Seeing Rāma's beloved queen, lovely in every limb, he spoke harsh words to the son of the lord of the rākṣasas: "Evil one, it is to your own ruin that you lay hands on her hair. Born in a family of brahmin seers, you have taken on a rākṣasa's nature. Shame on you, wicked in conduct, that your mind is such! Cruel, ignoble, ill-behaved, base, valiant only in sin, this is the deed of a barbarian; you have no pity, pitiless one. Maithilī has been torn from her home, her kingdom and Rāma's arms. What wrong has she done you, that you kill her, merciless one? Having killed Sītā you will not live long; you who deserve death, by this deed you have fallen into my hands. Casting off your life here, you will go hereafter to the worlds that belong to the slayers of women, worlds despised even by those whom all the world would kill." Hanumān's words blaze with righteous anger, and his rebuke has three parts. First he recalls Indrajit's lineage, for Pulastya was a brahmin seer, and sets its nobility against the baseness of the deed; then he condemns the deed, since killing a woman is abhorred everywhere; and then he foretells its punishment, calling him "you who deserve death," a hint that the fruit of this sin will come at Hanumān's hands. "Torn from her home, her kingdom and Rāma's arms" sums up all Sītā's suffering: she had lost her home, her kingdom and her husband's presence and had done no wrong. So Hanumān shows the killing of an innocent woman to be the gravest of sins.

४युद्धम्, इन्द्रजितः प्रत्युक्तिः, मायासीतायाः वधः

२३इति ब्रुवाणो हनुमान्सायुधैर्हरिभिर्वृतः।
अभ्यधावत्सुसंक्रुद्धो राक्षसेन्द्रसुतं प्रति॥

२४आपतन्तं महावीर्यं तदनीकं वनौकसाम्।
रक्षसां भीमकोपानामनीकेन न्यवारयत्॥

२५स तां बाणसहस्रेण विक्षोभ्य हरिवाहिनीम्।
हनूमन्तं हरिश्रेष्ठमिन्द्रजित्प्रत्युवाच ह॥

२६सुग्रीवस्त्वं च रामश्च यन्निमित्तमिहागताः।
तां वधिष्यामि वैदेहीमद्यैव तव पश्यतः॥

२७इमां हत्वा ततो रामं लक्ष्मणं त्वां च वानर।
सुग्रीवं च वधिष्यामि तं चानार्यं विभीषणम्॥

२८न हन्तव्याः स्त्रियश्चेति यद्ब्रवीषि प्लवंगम।
पीडाकरममित्राणां यच्च कर्तव्यमेव तत्॥

२९तमेवमुक्त्वा रुदतीं सीतां मायामयीं च ताम्।
शितधारेण खड्गेन निजघानेन्द्रजित्स्वयम्॥

३०यज्ञोपवीतमार्गेण छिन्ना तेन तपस्विनी।
सा पृथिव्यां पृथुश्रोणी पपात प्रियदर्शना॥

एवं ब्रुवाणः हनुमान् सायुधैः हरिभिः वृतः सुसंक्रुद्धः राक्षसेन्द्रसुतं प्रति अभ्यधावत्। आपतन्तं तत् महावीर्यं वनौकसाम् अनीकं सः भीमकोपानां रक्षसाम् अनीकेन न्यवारयत्। बाणसहस्रेण तां हरिवाहिनीं विक्षोभ्य इन्द्रजित् हरिश्रेष्ठं हनूमन्तं प्रत्युवाच — ‘सुग्रीवः त्वं रामः च यन्निमित्तम् इह आगताः, तां वैदेहीम् अद्य एव तव पश्यतः वधिष्यामि। इमां हत्वा ततः रामं लक्ष्मणं त्वां सुग्रीवम् अनार्यं विभीषणं च वधिष्यामि। स्त्रियः न हन्तव्याः इति यत् त्वं ब्रवीषि प्लवंगम, तत्र मम उत्तरम् — अमित्राणां यत् पीडाकरं तत् कर्तव्यम् एव।’ एवम् उक्त्वा सः रुदतीं तां मायामयीं सीतां शितधारेण खड्गेन स्वयं निजघान। यज्ञोपवीतमार्गेण छिन्ना सा पृथुश्रोणी प्रियदर्शना तपस्विनी पृथिव्यां पपात। इन्द्रजितः वचनं राक्षसनीतेः स्वरूपं दर्शयति — धर्मः तस्य कृते साधनमात्रं, शत्रुपीडा एव लक्ष्यम्। ‘यज्ञोपवीतमार्गेण’ इति पदेन कविः वधस्य क्रूरतां सूचयति — स्कन्धात् तिर्यक् कृतः सः प्रहारः। मायासीता अपि ‘राम राम’ इति क्रोशति, येन दर्शकानां मोहः पूर्णः भवति। इन्द्रजितः उत्तरे हनुमतः आक्षेपस्य प्रत्युत्तरं स्पष्टम् — ‘स्त्रियः न हन्तव्याः’ इति धर्मशास्त्रस्य वचनं सः जानाति, तथापि युद्धे शत्रुपीडनम् एव परमः धर्मः इति मन्यते। तस्य प्रतिज्ञा अपि महती — सीतां हत्वा रामं लक्ष्मणं हनुमन्तं सुग्रीवं विभीषणं च हनिष्यामि इति। विभीषणं प्रति ‘अनार्य’ इति विशेषणं तस्य गृहद्रोहविषये रोषं दर्शयति। वधस्य क्षणे मायासीता रोदिति, ‘राम राम’ इति च आक्रोशति, येन वानराः तां सत्यां सीताम् एव मन्यन्ते। ‘पृथुश्रोणी प्रियदर्शना तपस्विनी’ इति विशेषणत्रयेण कविः तस्याः सौन्दर्यं दुःखं च युगपत् स्मारयति, येन वधस्य करुणा अधिकं वर्धते।

Speaking so, Hanumān, surrounded by armed monkeys, charged in great fury at the son of the rākṣasa king. As that mighty host of forest-dwellers bore down, Indrajit held it back with a force of rākṣasas of fearsome wrath, and scattering the monkey army with a thousand arrows he answered Hanumān: "This Vaidehī, for whose sake you, Sugrīva and Rāma have come here, I shall kill this very day before your eyes. When I have killed her I shall kill Rāma, Lakṣmaṇa, you, monkey, Sugrīva, and that ignoble Vibhīṣaṇa. As for what you say, monkey, that women are not to be killed, whatever brings pain to one's enemies is exactly what must be done." His answer shows the rākṣasas' idea of policy: dharma was only a tool, and hurting the enemy was the goal. He knew the teaching that women must not be killed, yet held that in war tormenting the enemy was the highest duty. His vow was a sweeping one, and calling Vibhīṣaṇa "ignoble" shows his anger at the traitor in his own house. So saying, Indrajit himself struck down that weeping illusory Sītā with his sharp-edged sword; at the moment of the blow she wept and cried Rāma's name, so the monkeys took her for the real Sītā and the delusion was complete. Cut through slantwise from the shoulder, along the line of the sacred thread, a detail that shows the cruelty of the blow, that ascetic woman, broad-hipped and lovely to see, fell to the ground, and the three epithets for her beauty and her suffering deepen the pity of her death.

५इन्द्रजितः घोषणा, वानराणां विषादः पलायनं च

३१तामिन्द्रजित्स्त्रियं हत्वा हनूमन्तमुवाच ह।
मया रामस्य पश्येमां प्रियां शस्त्रनिषूदिताम्।
एषा विशस्ता वैदेही निष्फलो वः परिश्रमः॥

३२ततः खड्गेन महता हत्वा तामिन्द्रजित्स्वयम्।
हृष्टः स रथमास्थाय ननाद च महास्वनम्॥

३३वानराः शुश्रुवुः शब्दमदूरे प्रत्यवस्थिताः।
व्यादितास्यस्य नदतस्तद्दुर्गं संश्रितस्य तु॥

३४तथा तु सीतां विनिहत्य दुर्मतिः प्रहृष्टचेताः स बभूव रावणिः।
तं हृष्टरूपं समुदीक्ष्य वानरा विषण्णरूपाः समभिप्रदुद्रुवुः॥

तां स्त्रियं हत्वा इन्द्रजित् हनूमन्तम् उवाच — ‘मया शस्त्रेण निषूदितां रामस्य इमां प्रियां पश्य। एषा वैदेही विशस्ता, निष्फलः वः परिश्रमः।’ ततः महता खड्गेन तां स्वयं हत्वा सः हृष्टः रथम् आस्थाय महास्वनं ननाद। अदूरे प्रत्यवस्थिताः वानराः तत् दुर्गं संश्रितस्य व्यादितास्यस्य नदतः तस्य शब्दं शुश्रुवुः। एवं सीतां विनिहत्य दुर्मतिः रावणिः प्रहृष्टचेताः बभूव; तं हृष्टरूपं समुदीक्ष्य विषण्णरूपाः वानराः समभिप्रदुद्रुवुः। सर्गान्तः वंशस्थवृत्तेन निबद्धः, येन शोकस्य गाम्भीर्यं वर्धते। इन्द्रजितः हर्षः वानराणां विषादः च परस्परं विरुद्धौ चित्रितौ। ‘निष्फलः वः परिश्रमः’ इति वचनं सेतुबन्धात् आरभ्य सर्वस्य युद्धस्य प्रयोजनं निरर्थकं दर्शयितुम् उक्तम्, अतः वानराणां मनोबलं भग्नम्। तृतीयः अर्धश्लोकः ‘एषा विशस्ता वैदेही’ इति वुल्गेटे एव दृश्यते, समीक्षितसंस्करणे नास्ति; तेन इन्द्रजितः उपहासः अधिकं तीक्ष्णः भवति। वानराः यत्र आसन्, ततः न दूरे सः दुर्गं संश्रितः ननाद, अतः तस्य शब्दः सर्वैः श्रुतः।

Having killed the woman, Indrajit said to Hanumān: "See Rāma's beloved, slain by my weapon. Here lies Vaidehī, cut down; all your toil has been for nothing." With those words he meant to show that the whole war, from the building of the bridge onwards, had lost its purpose, and they broke the monkeys' spirit. Having killed her himself with his great sword, Indrajit mounted his chariot in delight and gave a mighty roar. The monkeys, posted not far off, heard him roaring with gaping mouth from the stronghold he held, and all of them heard it. When the evil-minded son of Rāvaṇa had killed Sītā in this way, he was glad at heart, and seeing his exultant face the monkeys, dejected, fled in every direction; his joy and their despair are painted side by side. The sarga closes in a longer metre that deepens the weight of grief.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकाशीतितमः सर्गः॥ ८१॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि

निवृत्याहवात् ८१.१ युद्धात् प्रतिनिवृत्य

सन्धिः: निवृत्य + आहवात् → निवृत्याहवात् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: समासः नास्ति — ‘निवृत्य’ ल्यबन्तम्, ‘आहवात्’ पञ्चमी
विभक्तिः: ‘निवृत्य’ अव्ययम् (नि + वृत्, ल्यप्); ‘आहव’ पञ्चमी, एकवचनम्

क्रोधताम्रेक्षणः ८१.२ कोपेन रक्तनेत्रः

सन्धिः: ताम्र + ईक्षण → ताम्रेक्षण — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः: क्रोधेन ताम्रे ईक्षणे यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (रावणेः विशेषणम्)

देवकण्टकः ८१.३ देवानां पीडाकरः शत्रुः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: देवानां कण्टकः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

प्रादुष्करोत् ८१.४ प्रकटम् अकरोत्

सन्धिः: प्रादुस् + करोत् → प्रादुष्करोत् — इणः परस्य सकारस्य षत्वम् (कवर्गे परे); ‘करोत्’ इति अडागमरहितं लङ्रूपम् (आर्षप्रयोगः)
समासः: समासः नास्ति — ‘प्रादुस्’ गतिसंज्ञकम् अव्ययम्, ‘कृ’ धातुः
विभक्तिः: क्रियापदम् — लङ् (अडभावः), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

मायामयीम् ८१.५ मायया निर्मिताम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘माया’ शब्दात् मयट्-प्रत्ययः, स्त्रियां ङीप्
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

वानराभिमुखः ८१.६ वानराणां सम्मुखं गच्छन्

सन्धिः: वानर + अभिमुख → वानराभिमुख — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: वानरान् अभिमुखः — द्वितीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

अभिसंक्रुद्धाः ८१.७ अत्यन्तं कुपिताः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘अभि’ ‘सम्’ उपसर्गौ, ‘क्रुध्’ धातोः क्तः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

कपिकुञ्जरः ८१.८ वानरश्रेष्ठः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: कपिषु कुञ्जरः इव — सप्तमीतत्पुरुषः (उपमितसमासः)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

उपवासकृशाननाम् ८१.९ अनशनेन क्षीणमुखीम्

सन्धिः: कृश + आनन → कृशानन — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: उपवासेन कृशम् आननं यस्याः ताम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

परिक्लिष्टैकवसनाम् ८१.१० मलिनम् एकम् एव वस्त्रं धारयन्तीम्

सन्धिः: परिक्लिष्ट + एक → परिक्लिष्टैक — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ)
समासः: परिक्लिष्टम् एकं वसनं यस्याः ताम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

आलिप्तैः ८१.१० लिप्तैः, व्याप्तैः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘आलिप्तैः + सर्व’ इति विसर्गः यथावत्
समासः: समासः नास्ति — ‘आ’ उपसर्गः, ‘लिप्’ धातोः क्तः
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम् (‘गात्रैः’ इत्यस्य विशेषणम्)

अध्यवस्य ८१.११ निश्चित्य

सन्धिः: अधि + अवस्य → अध्यवस्य — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः: समासः नास्ति — ‘अधि’ ‘अव’ उपसर्गौ, ‘सो’ धातोः ल्यप्
विभक्तिः: अव्ययम् (ल्यबन्तम्)

अचिरदृष्टा ८१.११ अल्पकालपूर्वं दृष्टा

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: अचिरं दृष्टा — सुप्सुपासमासः (कालवाचकेन सह)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

राक्षसेन्द्रसुतश्रिताम् ८१.१२ रावणपुत्रेण गृहीताम्

सन्धिः: राक्षस + इन्द्र → राक्षसेन्द्र — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः: राक्षसेन्द्रस्य सुतेन श्रिताम् — तृतीयातत्पुरुषः (पूर्वपदं षष्ठीतत्पुरुषः)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

निस्त्रिंशम् ८१.१४ खड्गम्

सन्धिः: निः + त्रिंश → निस्त्रिंश — विसर्गस्य सकारः (सत्वसन्धिः)
समासः: त्रिंशतः अङ्गुलिभ्यः निर्गतः — प्रादितत्पुरुषः (रूढ्या खड्गवाचकः)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

दैन्यमागतः ८१.१६ दीनतां प्राप्तः

सन्धिः: दैन्यम् + आगतः → दैन्यमागतः — मकारस्य स्वरे परे संयोगः (अनुस्वारः न)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘दैन्य’ द्वितीया एकवचनम्; ‘आगत’ प्रथमा एकवचनम्

रक्षोधिपात्मजम् ८१.१७ राक्षसराजस्य पुत्रम्

सन्धिः: रक्षः + अधिप → रक्षोधिप — विसर्गस्य उत्वं गुणः च (अः + अ = ओ, अवर्णलोपः); अधिप + आत्मज → अधिपात्मज — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: रक्षसाम् अधिपस्य आत्मजः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

दुरात्मन्नात्मनाशाय ८१.१८ हे दुष्टबुद्धे, स्वविनाशाय

सन्धिः: दुरात्मन् + आत्मनाशाय → दुरात्मन्नात्मनाशाय — ङमुडागमः (ह्रस्वात् परस्य नकारस्य द्वित्वं स्वरे परे)
समासः: ‘आत्मनाश’ — आत्मनः नाशः, षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: ‘दुरात्मन्’ सम्बोधनम्; ‘आत्मनाश’ चतुर्थी एकवचनम्

केशपक्षे ८१.१८ केशसमूहे

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: केशानां पक्षः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्

पापपराक्रम ८१.१९ हे पापकर्मणि शूर

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: पापः पराक्रमः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: सम्बोधनम्, एकवचनम्

निर्घृण ८१.१९ हे निर्दय

सन्धिः: निः + घृणा → निर्घृण — विसर्गस्य रेफः (रुत्वम्)
समासः: निर्गता घृणा यस्मात् सः — प्रादिबहुव्रीहिः
विभक्तिः: सम्बोधनम्, एकवचनम्

तवैषापराद्धा ८१.२० इयं तव किम् अपराधं कृतवती

सन्धिः: तव + एषा → तवैषा — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ); एषा + अपराद्धा → एषापराद्धा — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘तव’ षष्ठी; ‘एषा’ ‘अपराद्धा’ प्रथमा एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

वधार्ह ८१.२१ हे वधयोग्य

सन्धिः: वध + अर्ह → वधार्ह — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: वधम् अर्हति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: सम्बोधनम्, एकवचनम् (मुद्रणे एवम्)

स्त्रीघातिनाम् ८१.२२ स्त्रीहन्तॄणाम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: स्त्रियं घ्नन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः (णिनिप्रत्ययान्तः)
विभक्तिः: षष्ठी, बहुवचनम्

भीमकोपानाम् ८१.२४ भयङ्करक्रोधानाम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: भीमः कोपः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: षष्ठी, बहुवचनम्

पीडाकरममित्राणाम् ८१.२८ शत्रूणां दुःखदायकम्

सन्धिः: पीडाकरम् + अमित्राणाम् → पीडाकरममित्राणाम् — मकारस्य स्वरे परे संयोगः
समासः: ‘पीडाकर’ — पीडां करोति इति उपपदतत्पुरुषः; ‘अमित्र’ — न मित्रम्, नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः: ‘पीडाकर’ प्रथमा एकवचनम्, नपुंसकम्; ‘अमित्र’ षष्ठी बहुवचनम्

यज्ञोपवीतमार्गेण ८१.३० वामस्कन्धात् तिर्यक् यज्ञसूत्रस्य रेखया

सन्धिः: यज्ञ + उपवीत → यज्ञोपवीत — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: यज्ञोपवीतस्य मार्गः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्

समभिप्रदुद्रुवुः ८१.३४ सर्वतः पलायिताः

सन्धिः: सम् + अभि → समभि — मकारस्य स्वरे परे संयोगः
समासः: समासः नास्ति — ‘सम्’ ‘अभि’ ‘प्र’ उपसर्गाः, ‘द्रु’ धातुः
विभक्तिः: क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्