इन्द्रजितः अन्तर्धानयुद्धं रामलक्ष्मणयोः संवादश्च

मकराक्षं हतं श्रुत्वा समितिंजयः युद्धेषु विजयी रावणः महता रोषेण आविष्टः दन्तान् कटकटाय्य — दन्तैः दन्तान् घर्षयन् — क्रुद्धः अभवत्। कुपितः सः तदा तत्र ‘किं कार्यम्’ इति चिन्तयन् संक्रुद्धः सुतम् इन्द्रजितं रणाय आदिदेश — ‘वीर, महावीर्यौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ जहि। अदृश्यः वा दृश्यमानः वा — सर्वथा त्वं बलाधिकः असि। अप्रतिमकर्माणम् इन्द्रम् अपि त्वं संयुगे जयसि; किं पुनः मानुषौ दृष्ट्वा संयुगे न वधिष्यसि?’ इति। रावणस्य अनेके वीराः हताः — कुम्भकर्णः, तस्य पुत्राः, मकराक्षः च। अधुना सः पुनः स्वपुत्रम् इन्द्रजितम् एव अवलम्बते, यः पूर्वं रामलक्ष्मणौ द्विवारं नागपाशैः ब्रह्मास्त्रेण च पातितवान्। ‘अदृश्यो दृश्यमानो वा’ इति वचनेन रावणः इन्द्रजितः मायाशक्तिं स्मारयति। इन्द्रस्य जेता मनुष्ययोः पुरतः कथं पराजयेत् इति तस्य तर्कः — किन्तु सः रामस्य वास्तविकं स्वरूपं न जानाति। प्रथमौ द्वौ अर्धश्लोकौ (१.२, २.१) समीक्षिते न स्तः — तत्र रावणः साक्षात् आदिशति; वुल्गेटः तस्य क्रोधस्य चिन्तायाः च वर्णनं योजयति।

राक्षसेन्द्रेण तथा उक्तः इन्द्रजित् पितुः वचः प्रतिगृह्य यज्ञभूमौ विधिवत् पावकं जुहाव। अग्निं जुह्वतः तस्य समीपं रक्तोष्णीषधराः राक्षस्यः स्त्रियः सम्भ्रान्ताः आजग्मुः, यत्र रावणिः आसीत्। तस्मिन् होमे शस्त्राणि एव शरपत्राणि — कुशानां स्थाने, बिभीतकवृक्षस्य समिधः, लोहितानि वासांसि, कार्ष्णायसः लोहमयः स्रुवः च उपयुक्ताः। शरपत्रैः तोमरैः सहितैः अग्निं सर्वतः समास्तीर्य सः सर्वकृष्णस्य जीवतः छागस्य गलं जग्राह — तम् अग्नौ अजुहोत्। सकृत् एकेन एव होमेन समिद्धस्य विधूमस्य महार्चिषः अग्नेः तानि लिङ्गानि बभूवुः, यानि विजयं दर्शयन्ति स्म। प्रदक्षिणावर्तशिखः तप्तहाटकसंनिभः पावकः स्वयम् उत्थाय तत् हविः प्रतिजग्राह। अयं होमः अभिचारकर्म — शत्रुविनाशाय क्रियमाणः तामसः यज्ञः। अस्य सर्वाणि उपकरणानि विपरीतानि — दर्भस्य स्थाने शस्त्राणि, शुभवृक्षस्य स्थाने बिभीतकः, श्वेतवस्त्रस्य स्थाने रक्तवस्त्राणि, सुवर्णस्रुवस्य स्थाने लोहस्रुवः। कृष्णः छागः अपि तामसत्वस्य चिह्नम्। अग्नेः शिखायाः दक्षिणावर्तः, धूमस्य अभावः, दीप्तिः च शुभलक्षणानि — इन्द्रजितः विजयस्य सूचकानि। रक्तोष्णीषधराः स्त्रियः अस्य कर्मणः भयानकं वातावरणं वर्धयन्ति। ‘बिभीतकाः’ इति मुद्रणे बकारेण। इन्द्रजित् पूर्वम् अपि (त्रिसप्ततितमे सर्गे) होमं कृत्वा एव युद्धाय गतवान्; तस्य बलस्य मूलम् एषः होमः। होमेन सः अन्तर्धानशक्तिं दिव्यरथं च प्राप्नोति। अतः एषः यज्ञः केवलं धार्मिकं कर्म न, अपितु युद्धस्य सज्जता एव। अग्नेः स्वयम् उत्थानं तस्य होमस्य सिद्धिं दर्शयति।

हुत्वा अग्निं देवदानवराक्षसान् च तर्पयित्वा सः अन्तर्धानगतं शुभं रथश्रेष्ठम् आरुरोह। चतुर्भिः वाजिभिः निशितैः बाणैः च युतः, आरोपितमहाचापः सः स्यन्दनोत्तमः शुशुभे। वपुषा जाज्वल्यमानः, तपनीयेन सुवर्णेन परिच्छदः, मृगैः चन्द्रैः अर्धचन्द्रैः च चित्रितैः सः रथः समलंकृतः आसीत्। इन्द्रजितः केतुः ध्वजः जाम्बूनदस्य सुवर्णस्य महाकम्बुभिः वलयैः युक्तः, दीप्तपावकसंनिभः, वैदूर्यैः समलंकृतः बभूव। तेन आदित्यकल्पेन ब्रह्मास्त्रेण च पालितः सुमहाबलः रावणिः दुराधर्षः बभूव। समितिंजयः इन्द्रजित् नगरात् अभिनिर्याय राक्षसैः मन्त्रैः अग्निं हुत्वा अन्तर्धानगतः अब्रवीत् — ‘अद्य यौ तौ मिथ्या वने प्रव्रजितौ, तौ रणे हत्वा पित्रे रावणाय अधिकं जयं प्रदास्यामि। अद्य उर्वीं निर्वानरां कृत्वा रामं लक्ष्मणं च हत्वा परमां प्रीतिं करिष्ये’ इति उक्त्वा सः अन्तरधीयत। ‘मिथ्या प्रव्रजितौ’ इति वचनेन इन्द्रजित् रामस्य वनवासम् उपहसति — तापसवेषं धृत्वा अपि आयुधानि धारयतः इति। हिन्दीभाष्ये ‘जो व्यर्थ ही वनमें आये हैं (अथवा झूठे ही तपस्वीका बाना धारण किये हुए हैं)’ इति द्वौ अर्थौ। रथस्य वर्णनं तस्य दिव्यत्वं दर्शयति — सः अदृश्यः, तथापि तेजस्वी। ब्रह्मास्त्रस्य रक्षा तं दुर्जेयं करोति। तस्य प्रतिज्ञा मकराक्षस्य प्रतिज्ञावत् गर्विता, किन्तु तस्य मायाबलं वास्तविकम्। इन्द्रजितः रथः चतुर्भिः अश्वैः युक्तः, बाणैः पूर्णः, महता धनुषा सज्जः — युद्धस्य सर्वं साधनं तस्मिन्। रथस्य अलङ्कारः — सुवर्णं, मृगाः, चन्द्राः, अर्धचन्द्राः — राक्षसराजकुलस्य समृद्धिं दर्शयति। ध्वजः अग्निः इव दीप्यते, वैदूर्यैः शोभते। किन्तु एतत् सर्वं सौन्दर्यम् अदृश्यम्, यतः रथः अन्तर्धानगतः — एषः विरोधाभासः कविना सूक्ष्मं दर्शितः। इन्द्रजित् नगरात् निर्गत्य पुनः मन्त्रैः होमं करोति, येन सः पूर्णतया अदृश्यः भवति। तस्य वचनेषु पितुः प्रीतिः एव मुख्यं लक्ष्यम् — सः पितुः कृते विजयम् इच्छति। एवं पुत्रस्य पितृभक्तिः अपि दृश्यते, यद्यपि सा अधर्मस्य सेवायाम्।

अथ दशग्रीवेण चोदितः संक्रुद्धः तीक्ष्णः इन्द्ररिपुः इन्द्रजित् तीक्ष्णैः कार्मुकनाराचैः सह रणे आपपात। सः वानराणां मध्ये इषुजालानि सृजन्तौ त्रिशिरसौ नागौ इव महावीर्यौ वीरौ रामलक्ष्मणौ ददर्श — तयोः स्कन्धयोः तूणीरौ शिरसः उभयतः इव, अतः ते त्रिशिरसः सर्पाः इव दृश्यन्ते। ‘इमौ तौ’ इति संचिन्त्य कार्मुकं सज्यं कृत्वा वृष्टिमान् पर्जन्यः इव सः इषुधाराभिः संततान। वैहायसरथः आकाशगामिरथः सः युधि अचक्षुर्विषये तिष्ठन् तौ रामलक्ष्मणौ निशितैः शरैः विव्याध। तस्य शरवेगेन परीतौ रामलक्ष्मणौ धनुषी सशरे कृत्वा दिव्यम् अस्त्रं प्रचक्रतुः। महाबलौ तौ शरजालैः गगनं प्रच्छादयन्तौ अपि सूर्यसंकाशैः अस्त्रैः शरैः तं नैव पस्पर्शतुः — यतः सः अदृश्यः। सः हि नभः प्रच्छादयन् धूमान्धकारं चक्रे; श्रीमान् सः नीहारतमसा वृताः दिशः अन्तर्दधे। चरतः तस्य न ज्यातलनिर्घोषः, न नेमीनां खुराणां च स्वनः शुश्रुवे, न च रूपं प्रकाशते स्म। घने अन्धकारे तिमिरे महाबाहुः सः शिलावर्षम् इव अद्भुतं नाराचशरवृष्टिभिः ववर्ष। क्रुद्धः रावणिः सूर्यसंकाशैः दत्तवरैः शरैः समरे रामं सर्वगात्रेषु भृशं विव्याध। अत्र इन्द्रजितः युद्धनीतिः स्पष्टा — सः स्वयं दृश्यः न भवति, शब्दम् अपि न करोति, दिशः अपि अन्धकारेण आच्छादयति। एवं रामलक्ष्मणौ लक्ष्यं न पश्यतः, केवलं शरान् आगच्छतः पश्यतः। शिलावर्षस्य उपमा शराणां घनतां भारं च सूचयति। ‘दत्तवरैः’ इति पदेन बाणानां वरदानप्राप्तं बलं सूचितम्। ‘नीहारतमसा वृताः’ इति मुद्रणे बहुवचनं ‘दिशः’ इत्यनेन अन्वितम्, समीक्षिते ‘vṛtaḥ’ इति इन्द्रजितः विशेषणम्। एतत् युद्धं पूर्वयुद्धेभ्यः भिन्नम् — अत्र शत्रुः न दृश्यते, न श्रूयते। रामलक्ष्मणौ दिव्यास्त्राणि प्रयुञ्जाते, आकाशं शरैः पूरयतः, किन्तु लक्ष्यम् अदृष्ट्वा तेषाम् अस्त्राणि व्यर्थानि। इन्द्रजित् धूमेन नीहारेण च सर्वं आच्छादयति, येन दिवा अपि रात्रिः इव भवति। सः स्वरथस्य शब्दम् अपि निरुणद्धि — चक्राणां खुराणां ज्यायाः च ध्वनिः नास्ति। एवं सः पूर्णतया गुप्तः सन् प्रहरति। तस्य बाणाः शिलाः इव घनाः भाराः च। रामः सर्वेषु गात्रेषु विद्धः — एषा कथायाम् अतीव कठिना अवस्था। त्रिशिरसर्पयोः उपमा रामलक्ष्मणयोः भयानकत्वं दर्शयति — यथा विषधराः सर्पाः, तथा तौ अपि शत्रूणां कृते भयङ्करौ। पर्जन्यस्य उपमा बाणवृष्टेः अविरतत्वं सूचयति।

नाराचैः हन्यमानौ तौ नरव्याघ्रौ धाराभिः वर्षाभिः हन्यमानौ पर्वतौ इव हेमपुङ्खान् तिग्मान् शरान् मुमुचतुः। ते कङ्कपत्रिणः पतगाः बाणाः अन्तरिक्षे रावणिं समासाद्य निकृत्य शोणिताप्लुताः भूमौ पेतुः — अदृश्यं अपि तं ते विविधुः। अतिमात्रं शरौघेण दीप्यमानौ नरोत्तमौ पततः तान् इषून् अनेकैः भल्लैः विचकर्ततुः। यतः एव तौ निपतितान् शितान् शरान् ददृशाते, ततः एव तौ दाशरथी उत्तमम् अस्त्रं ससृजाते — शराणाम् आगमनदिशं दृष्ट्वा तस्याः दिशः अभिमुखं प्रहरतः स्म। अतिरथः रावणिः तु रथेन सर्वाः दिशः अपतत्, लघ्वस्त्रः शीघ्रहस्तः निशितैः शरैः तौ दाशरथी विव्याध। सुसंहतैः रुक्मपुङ्खैः तेन अतिविद्धौ तौ वीरौ दाशरथी पुष्पितौ किंशुकौ इव बभूवतुः — रक्तेन रञ्जितौ। अस्य वेगगतिं, रूपं, धनुः, शरान् वा कश्चित् न वेद; अभ्रसम्प्लवे मेघैः आच्छादितस्य सूर्यस्य इव अस्य किञ्चित् अपि न विदितम्। तेन विद्धाः हरयः शतशः निहताः गतासवः धरणीतले पतिताः बभूवुः। रामलक्ष्मणयोः चातुर्यम् अत्र दृश्यते — लक्ष्यम् अदृष्ट्वा अपि ते शराणां दिशम् अनुमाय प्रहरन्ति, इन्द्रजितं च विध्यन्ति। किन्तु सः स्थानं परिवर्तयन् सर्वतः आक्रमति, येन तस्य स्थानं निश्चेतुं न शक्यते। किंशुकपुष्पस्य उपमा रक्तवर्णं दर्शयति — करुणा अपि सौन्दर्यम् अपि। वानराणां महती हानिः इन्द्रजितः मायायाः भयानकत्वं दर्शयति। दाशरथी न निराशौ — ते शराणाम् आगमनं दृष्ट्वा प्रत्युत्तरं ददतः। तयोः बाणाः केचित् इन्द्रजितं विध्यन्ति, रुधिरेण आप्लुताः भूमौ पतन्ति — एतत् प्रमाणं यत् सः अदृश्यः अपि अजेयः न। किन्तु सः अतिरथः, सर्वदिक्षु भ्रमति, अतः तयोः प्रहाराः पूर्णाः न भवन्ति। सूर्यस्य मेघाच्छादितस्य उपमा विशेषतः उचिता — यथा मेघैः आवृतः सूर्यः अस्ति इति ज्ञायते किन्तु न दृश्यते, तथा इन्द्रजित् अस्ति इति ज्ञायते, किन्तु तस्य रूपं न दृश्यते।

ततः क्रुद्धः लक्ष्मणः भ्रातरं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘सर्वरक्षसां वधार्थं ब्राह्मम् अस्त्रं प्रयोक्ष्यामि’ इति। ततः रामः शुभलक्षणं लक्ष्मणम् उवाच — ‘एकस्य हेतोः पृथिव्यां सर्वाणि रक्षांसि हन्तुं न अर्हसि। अयुध्यमानं, प्रच्छन्नं, प्राञ्जलिं, शरणागतं, पलायमानं, मत्तं वा त्वम् इह हन्तुं न अर्हसि। महाभुज, तस्य एव वधे यत्नं करिष्यामि। आशीविषोपमान् महावेगान् अस्त्रान् आदेक्ष्यावः — प्रयोक्ष्यावः। दृष्ट्वा वानरयूथपाः अन्तर्हितरथम् एनं मायिनं क्षुद्रं राक्षसं बलात् निहनिष्यन्ति। यदि एषः भूमिं विशेत्, दिवं वा, रसातलं वा, नभस्तलं वा — एवं विगूढः अपि मम अस्त्रदग्धः गतासुः भूमितले पतिष्यते’ इति। इति महार्थं वचनम् उक्त्वा प्लवगर्षभैः वृतः रघुप्रवीरः महात्मा रामः रौद्रस्य नृशंसकर्मणः तस्य वधाय तदा त्वरितं निरीक्षते स्म। अत्र रामस्य धर्मबुद्धिः स्पष्टतया प्रकटिता। लक्ष्मणः क्रोधेन सर्वान् राक्षसान् एकदा नाशयितुम् इच्छति, किन्तु रामः युद्धधर्मं स्मारयति — एकस्य अपराधेन सर्वे न दण्ड्याः; अयुध्यमानाः, शरणागताः, भीताः, पलायमानाः, मत्ताः च अवध्याः। एषः क्षात्रधर्मस्य मूलभूतः नियमः। ब्रह्मास्त्रं सर्वनाशकं, अतः तस्य प्रयोगः निरपराधान् अपि हन्यात्। रामः स्वयं इन्द्रजितः एव वधस्य भारं स्वीकरोति, तस्य निश्चयः च दृढः — सः कुत्रापि निलीयेत, तथापि मम अस्त्रैः हतः पतिष्यति। अन्तिमौ द्वौ श्लोकौ उपजातिवृत्तेन निबद्धौ, सर्गस्य समाप्तिं गम्भीरां कुरुतः। ४१ श्लोकः समीक्षिते अस्ति, वुल्गेटेन सह एव। रामस्य वचनम् अत्र महाकाव्यस्य नैतिकं केन्द्रम् — क्रोधे अपि धर्मः न त्यक्तव्यः। लक्ष्मणः तस्य आज्ञां स्वीकरोति, रामः च स्वयं मायाविनः वधस्य उपायं चिन्तयति।